शिरस्तस्य दिवं राजन्नाभिः खं चरणौ मही। अश्विनौ कर्णयोर्देवौ चक्षुषी शशिभास्करौ
राजा, त्याचे डोके म्हणजे आकाश, नाभी म्हणजे आकाशमंडल, पाय म्हणजे पृथ्वी; अश्विनी कुमार त्याची कानं आहेत, तर चंद्र आणि सूर्य त्याचे डोळे आहेत.
इन्द्रवैश्वानरौ देवौ मुखं तस्य महात्मनः। अन्यानि सर्वदैवानि सर्वाङ्गानि महात्मनः
त्या महात्म्याचे तोंड म्हणजे इंद्र आणि अग्नी; आणि इतर सर्व देव त्याच्या शरीराची अंगे आहेत.
सर्वं चापि हरौ संस्थं सूत्रे मणिगणा इव। आभूतसम्प्लवान्तेऽथ दृष्ट्वा सर्वं तमोन्वितम्
सर्व काही हरिमध्येच स्थिर आहे, जणू काही मण्यांची माळ दोऱ्यावर ओवली असते. भूतांचा महाप्रलय झाल्यावर, सर्वत्र अंधार पसरलेला दिसतो.
नारायणो महायोगी सर्वज्ञः परमात्मवान्। ब्रह्मभूतस्तदात्मानं ब्रह्मणमसृजत्स्वयम्
महायोगी, सर्वज्ञ, परात्मा नारायण, ब्रह्मरूप होऊन, मग स्वतःच्याच स्वरूपातून ब्रह्माची निर्मिती करतो.
सोऽध्यक्षः सर्वभूतानां प्रभूतप्रभवोऽच्युतः। सनत्कुमारं रुद्रं च सप्तर्षीश्च तपोधनात्
तोच सर्व भूतांचा अधिपती, सर्व शक्तींचा मूळ, अच्युत, सनत्कुमार, रुद्र आणि तपश्चर्येने संपन्न सप्तर्षी यांची निर्मिती करतो.
सर्वमेवासृजद्ब्रह्मा तथा लोकांस्तथा प्रजाः। ते च तद्व्यसृजंस्तत्र प्राप्तकाले युधिष्ठिर
ब्रह्माने सर्व जग, सर्व प्रजांचा निर्माण केला; आणि त्यांनी योग्य वेळी इतरांची निर्मिती केली, हे युधिष्ठिरा.
तेभ्योऽभवन्महात्मभ्यो बहुधा ब्रह्म शाश्वतम्। कल्पानां बहुकोट्यश्चसमतीतास्तु भारत
त्या महात्म्यांपासून अनेक प्रकारे शाश्वत ब्रह्म निर्माण झाले; अनंत कोटी कल्पे उलटून गेल्या आहेत, हे भारत.
आभूतसम्प्लवाश्चैव बहुधाऽद्धाऽपचक्रमुः। मन्वन्तरयुगा राजन्सङ्कल्पो भूतसम्प्लवाः
राजा, अनेक प्रकारे भूतांचा महाप्रलय झाला आहे; मन्वंतर, युग आणि भूतांचा प्रलय हे सर्व संकल्पावर अवलंबून आहेत.
चक्रवत्परिवर्तन्ते सर्वं विषमुखं जगत्। सृष्ट्वा चतुर्मुखं देवं देवो नारायणः प्रभुः
संपूर्ण जग चक्रासारखे फिरते आणि नाशाच्या दिशेने जाते. नारायण प्रभूंनी चार मुखांचा देव निर्माण केला.
स लोकानां हितार्थाय क्षीरोदे वसति प्रभुः। ब्रह्मा च सर्वलोकानां लोकस्य च पितामहः
तो प्रभू सर्व लोकांच्या हितासाठी क्षीरसागरात वास करतो; आणि ब्रह्मा, सर्व लोकांचा प्रपितामह, सर्वांचा पिता आहे.
ततो नारायणो देवः सर्वस्य प्रपितामहः
तेव्हा नारायण, सर्वांचा प्रपितामह, प्रकट झाला.
अव्यक्तो व्यक्तलिङ्गस्थो य एव भगवान्प्रभुः। नरनारायणो भूत्वा हरिरासीद्युधिष्ठिर
जो अदृश्य असूनही प्रकट रूपात असतो, तो भगवंत, नर-नारायण म्हणून प्रकट झाला आणि तोच हरि होता, हे युधिष्ठिरा.
ब्रह्मा च शक्रः सूर्यश्च धर्मश्चैव सनातनः। बहुशः सर्वभूतात्मा प्रादुर्भवति कार्यतः। प्रादुर्भावांस्तु वक्ष्यामि दिव्यान्देवगणैर्युतान्
ब्रह्मा, इंद्र, सूर्य आणि सनातन धर्म — हा सर्व प्राण्यांचा आत्मा, अनेक वेळा कार्यासाठी प्रकट होतो; मी त्याच्या त्या दिव्य प्रकट रूपांची, देवांच्या संगतीत, सांगणार आहे.
सुप्त्वा युगसहस्रं स प्रादुर्भवति कार्यवान्। अनेकबहुसाहस्रैर्देवदेवो जगत्पतिः
हजारो युगं झोपल्यानंतर, देवांचा देव, जगाचा स्वामी, असंख्य हजारो रूपांनी कार्यासाठी प्रकट होतो.
ब्रह्माणं कपिलं चैव परमेष्ठिं तथैव च। देवान्सप्तर्षिभिश्चैव शङ्करं च महायशाः
त्याने ब्रह्मा, कपिल, परमेष्ठी, देव, सप्तर्षी आणि महायशस्वी शंकर यांची निर्मिती केली.
सनत्कुमारं भगवान्मनुं चैव प्रजापतिम्। पुरा चक्रे च देवादिः प्रदीप्ताग्निसमप्रभः
भगवंताने सनत्कुमार, प्रजापती मनु आणि प्रज्वलित अग्नीसारखा तेजस्वी देव व इतरांची प्रथम निर्मिती केली.
येन चार्णवमध्यस्थौ नष्टेस्थावरजङ्गमे। नष्टदेवासुरवरे प्रनष्टोरगराक्षसे
ज्याच्या कृपेने, जेव्हा स्थावर-जंगम, श्रेष्ठ देव, असुर, सर्प आणि राक्षस समुद्राच्या मध्यभागी नष्ट झाले होते—
योद्धुकामौ सुदुर्धर्षौ भ्रातरौ मधुकैठभौ। हतौ भगवता तेन ततो दत्त्वा वरं परम्
मधु आणि कैटभ हे दोन भाऊ, अत्यंत बलवान आणि युद्धासाठी उत्सुक, त्या भगवंताने मारले आणि त्यांना श्रेष्ठ वर दिला.
भूमिं बद्ध्वा कृतौ पूर्वावजेयौ द्वौ महाऽसुरौ। तौ कर्णमलसंभूतौ विष्णोस्तस्य महात्मनः
पृथ्वीला बांधून ठेवणारे, विष्णूच्या कर्णमळातून उत्पन्न झालेले हे दोन महाबलवान असुर पूर्वी अजिंक्य होते.
महार्णवे प्रस्वपतः शैलराजसमौ स्थितौ। तौ विवेश स्वयं वायुर्ब्रह्मणा साधु चोदितः
महासागरात पर्वतासारखे पडलेले ते दोघे, ब्रह्मदेवाच्या प्रेरणेने वाऱ्याने व्यापले गेले.
तौ दिवं छादयित्वा तु ववृधाते महाऽसुरौ। वायुप्रमाणौ तौ दृष्ट्वा ब्रह्मा पर्यमृशच्छनैः
ते दोन्ही महाबलवान असुर आकाश झाकून वाऱ्यासारखे वाढले; हे पाहून ब्रह्मदेव शांतपणे विचार करू लागला.
एकं मृदुतरं वेत्ति कठिनं वेत्ति चापरम्। नामनी तु तयोश्चके सविता सलिलोद्भवः
त्याने एकाला मृदू, दुसऱ्याला कठीण ओळखले; पाण्यातून उत्पन्न झालेल्या सविताने त्यांना नावे दिली.
मृदुस्त्वयं मधुर्नाम कठिनः कैठभः स्वयम्। तौ दैत्यौ कृतनामानौ चेरतुर्बलगर्वितौ
हा मृदू असलेला मधु नावाचा आहे, आणि कठीण असलेला कैटभ; ही दोन्ही दैत्य नावे मिळाल्यावर आपल्या बळाचा गर्व बाळगून भटकू लागले.
तौ पुराऽथ दिवं सर्वां प्राप्तौ राजन्महासुरौ। प्रच्छाद्याथ दिवं सर्वां चेरतुर्मधुकैठभौ
राजा, पूर्वी हे मधु आणि कैटभ हे दोन महाबलवान असुर आकाश व्यापून सर्वत्र भटकू लागले.
सर्वमेकार्णवं लोकं योद्धुकामौ सुनिर्भयौ। तौ गतावसुरौ दृष्ट्वा ब्रह्मा लोकपितामहः
युद्धाची इच्छा आणि कोणतीही भीती नसलेले हे दोन्ही असुर, संपूर्ण जग एकच समुद्र आहे असे पाहून, ब्रह्मा, लोकांचे प्रपितामह, विचार करू लागला.
एकार्णवाम्बुनिचये तत्रैवान्तरधीयत। स पद्मात्पद्मनाभस्य नाभिदेशात्समुत्थितात्
त्या अथांग समुद्रात तो अदृश्य झाला; आणि पद्मनाभाच्या नाभीतून उमटलेल्या कमळातून तो प्रकट झाला.
आससाद स्वयं जन्म तत्पङ्कजमपङ्कजम्। पूजयामास वसतिं ब्रह्मा लोकपितामहः
त्याने स्वतः त्या कमळाजवळ जाऊन, चिखलाशिवाय उमटलेल्या त्या कमळाचा, ब्रह्मा प्रपितामहाने निवासस्थान म्हणून पूजन केला.
तावुभौ जलगर्भस्थौ नारायणचतुर्मुखौ। बहून्वर्षायुतानप्सु शयानौ न च कम्पितौ
ते दोन्ही, मधु आणि कैटभ, चार मुख असलेले, पाण्याच्या गर्भात हजारो वर्षे शांतपणे पडून होते.
अथ दीर्घस्य कालस्य तावुभौ मधुकैठभौ। आजग्मतुस्तौ तं देशं यत्र ब्रह्मा व्यवस्थितः
खूप काळानंतर मधु आणि कैटभ हे दोघे ज्या ठिकाणी ब्रह्मा होते, तिथे आले.
तौ दृष्ट्वा लोकनाथस्तु रोषात्संरक्तलोचनः। उत्पपाताथ शयनात्पद्मनाभो महाद्युतिः
त्यांना पाहून लोकांचे स्वामी, पद्मनाभ, रागाने डोळे लाल करून आपल्या शय्येवरून उठले.