म्नैवामन्त्र्य राजेन्द्र चेदिराजमरिन्दमम्। भीमकर्मा ततो भीष्णो भूयः स इतमब्रवीत्
चेदिराजाशी न बोलता, शत्रूंचा नाश करणारा, पराक्रमी भीष्म पुन्हा असं म्हणाला.
वर्तमानामतीतां च शृणु राजन्युधिष्ठिर
राजा युधिष्ठिरा, कृष्णाची सध्याची आणि पूर्वीची कृत्यं ऐक.
ईश्वरस्योत्तमस्यैनां कर्मणां गहनां गतिम्। अव्यक्तो व्यक्तलिङ्गस्थो य एष भगवान्प्रभुः
सर्वांचा स्वामी, श्रेष्ठ परमेश्वर, या कर्मांची गती फार खोल आणि गूढ आहे. हा भगवंत अव्यक्त आणि व्यक्त अशा दोन्ही रूपांत वास करतो.
पुरा नारायणो देवः स्वयम्भूः प्रपितामहः। सहस्रशीर्षः पुरुषो ध्रवोऽनन्तः सनातनः
पूर्वी नारायण, स्वयंभू देव, प्रपितामह, हजारो डोकी असलेला पुरुष, अढळ, अनंत आणि सनातन असा अस्तित्वात होता.
सहस्रास्यः सहस्राश्चः सहस्रचरणो विभुः। सहस्रवाहुः सर्वज्ञो देवो नामसहस्रवान्
तो प्रभू हजारो तोंडांचा, हजारो डोळ्यांचा, हजारो पायांचा आणि हजारो हातांचा आहे. सर्वज्ञ, देवांचा देव, आणि हजारो नावांनी ओळखला जातो.
सहस्रमुकुटो देवो विश्वरूपो महाद्युतिः। अनेकवर्णो देवादिरव्यक्ताद्वै परे स्थितः
तो देव हजारो मुकुटांनी शोभलेला, विश्वरूप, तेजस्वी, अनेक रंगांचा, देवांचा आद्य कारण आहे आणि अव्यक्तापलीकडे उभा आहे.
असृजत्सलिलं पूर्वं स च नारायणः प्रभुः। ततस्तु भगवांस्तोये ब्रह्माणमसृजत्स्वयम्
त्या नारायण प्रभूंनी प्रथम पाणी निर्माण केले. मग त्या पाण्यात भगवंताने स्वतः ब्रह्माला उत्पन्न केले.
ब्रह्मा चतुर्मुखो लोकान्सर्वांस्तानसृजत्स्वयम्। आदिकाले पुरा ह्येवं सर्वलोकस्य चोद्भवः। पुरा यः प्रलये प्राप्ते नष्टे स्थावरजङ्गमे
चार मुखांचा ब्रह्मा, सर्व जगांची निर्मिती स्वतः केली. अशा प्रकारे आदिकाळी, साऱ्या सृष्टीचा जन्म झाला, जेव्हा प्रलयाच्या वेळी स्थावर आणि जंगम सर्व काही नष्ट झाले होते.
ब्रह्मादिषु प्रलीनेषु नष्टे लोके चराचरे। आभूतसम्प्लवे प्राप्ते प्रलीने प्रकृतौ महान्
ब्रह्मा आणि इतर सर्व विलीन झाले, जगातील चराचर नष्ट झाले, आणि सर्व भूतांचे महाप्रलय होऊन सर्व काही प्रकृतीत विलीन झाले.
एकस्मिष्ठति सर्वात्मा स तु नारायणः प्रभुः। नारायणस्य चाङ्गानि सर्वदैवानि भारत
तेव्हा एकटाच नारायण प्रभू, सर्वांचा आत्मा, उरतो. आणि हे भारत, सर्व देव हे नारायणाचेच अंगे आहेत.
शिरस्तस्य दिवं राजन्नाभिः खं चरणौ मही। अश्विनौ कर्णयोर्देवौ चक्षुषी शशिभास्करौ
राजा, त्याचे डोके म्हणजे आकाश, नाभी म्हणजे आकाशमंडल, पाय म्हणजे पृथ्वी; अश्विनी कुमार त्याची कानं आहेत, तर चंद्र आणि सूर्य त्याचे डोळे आहेत.
इन्द्रवैश्वानरौ देवौ मुखं तस्य महात्मनः। अन्यानि सर्वदैवानि सर्वाङ्गानि महात्मनः
त्या महात्म्याचे तोंड म्हणजे इंद्र आणि अग्नी; आणि इतर सर्व देव त्याच्या शरीराची अंगे आहेत.
सर्वं चापि हरौ संस्थं सूत्रे मणिगणा इव। आभूतसम्प्लवान्तेऽथ दृष्ट्वा सर्वं तमोन्वितम्
सर्व काही हरिमध्येच स्थिर आहे, जणू काही मण्यांची माळ दोऱ्यावर ओवली असते. भूतांचा महाप्रलय झाल्यावर, सर्वत्र अंधार पसरलेला दिसतो.
नारायणो महायोगी सर्वज्ञः परमात्मवान्। ब्रह्मभूतस्तदात्मानं ब्रह्मणमसृजत्स्वयम्
महायोगी, सर्वज्ञ, परात्मा नारायण, ब्रह्मरूप होऊन, मग स्वतःच्याच स्वरूपातून ब्रह्माची निर्मिती करतो.
सोऽध्यक्षः सर्वभूतानां प्रभूतप्रभवोऽच्युतः। सनत्कुमारं रुद्रं च सप्तर्षीश्च तपोधनात्
तोच सर्व भूतांचा अधिपती, सर्व शक्तींचा मूळ, अच्युत, सनत्कुमार, रुद्र आणि तपश्चर्येने संपन्न सप्तर्षी यांची निर्मिती करतो.
सर्वमेवासृजद्ब्रह्मा तथा लोकांस्तथा प्रजाः। ते च तद्व्यसृजंस्तत्र प्राप्तकाले युधिष्ठिर
ब्रह्माने सर्व जग, सर्व प्रजांचा निर्माण केला; आणि त्यांनी योग्य वेळी इतरांची निर्मिती केली, हे युधिष्ठिरा.
तेभ्योऽभवन्महात्मभ्यो बहुधा ब्रह्म शाश्वतम्। कल्पानां बहुकोट्यश्चसमतीतास्तु भारत
त्या महात्म्यांपासून अनेक प्रकारे शाश्वत ब्रह्म निर्माण झाले; अनंत कोटी कल्पे उलटून गेल्या आहेत, हे भारत.
आभूतसम्प्लवाश्चैव बहुधाऽद्धाऽपचक्रमुः। मन्वन्तरयुगा राजन्सङ्कल्पो भूतसम्प्लवाः
राजा, अनेक प्रकारे भूतांचा महाप्रलय झाला आहे; मन्वंतर, युग आणि भूतांचा प्रलय हे सर्व संकल्पावर अवलंबून आहेत.
चक्रवत्परिवर्तन्ते सर्वं विषमुखं जगत्। सृष्ट्वा चतुर्मुखं देवं देवो नारायणः प्रभुः
संपूर्ण जग चक्रासारखे फिरते आणि नाशाच्या दिशेने जाते. नारायण प्रभूंनी चार मुखांचा देव निर्माण केला.
स लोकानां हितार्थाय क्षीरोदे वसति प्रभुः। ब्रह्मा च सर्वलोकानां लोकस्य च पितामहः
तो प्रभू सर्व लोकांच्या हितासाठी क्षीरसागरात वास करतो; आणि ब्रह्मा, सर्व लोकांचा प्रपितामह, सर्वांचा पिता आहे.
ततो नारायणो देवः सर्वस्य प्रपितामहः
तेव्हा नारायण, सर्वांचा प्रपितामह, प्रकट झाला.
अव्यक्तो व्यक्तलिङ्गस्थो य एव भगवान्प्रभुः। नरनारायणो भूत्वा हरिरासीद्युधिष्ठिर
जो अदृश्य असूनही प्रकट रूपात असतो, तो भगवंत, नर-नारायण म्हणून प्रकट झाला आणि तोच हरि होता, हे युधिष्ठिरा.
ब्रह्मा च शक्रः सूर्यश्च धर्मश्चैव सनातनः। बहुशः सर्वभूतात्मा प्रादुर्भवति कार्यतः। प्रादुर्भावांस्तु वक्ष्यामि दिव्यान्देवगणैर्युतान्
ब्रह्मा, इंद्र, सूर्य आणि सनातन धर्म — हा सर्व प्राण्यांचा आत्मा, अनेक वेळा कार्यासाठी प्रकट होतो; मी त्याच्या त्या दिव्य प्रकट रूपांची, देवांच्या संगतीत, सांगणार आहे.
सुप्त्वा युगसहस्रं स प्रादुर्भवति कार्यवान्। अनेकबहुसाहस्रैर्देवदेवो जगत्पतिः
हजारो युगं झोपल्यानंतर, देवांचा देव, जगाचा स्वामी, असंख्य हजारो रूपांनी कार्यासाठी प्रकट होतो.
ब्रह्माणं कपिलं चैव परमेष्ठिं तथैव च। देवान्सप्तर्षिभिश्चैव शङ्करं च महायशाः
त्याने ब्रह्मा, कपिल, परमेष्ठी, देव, सप्तर्षी आणि महायशस्वी शंकर यांची निर्मिती केली.
सनत्कुमारं भगवान्मनुं चैव प्रजापतिम्। पुरा चक्रे च देवादिः प्रदीप्ताग्निसमप्रभः
भगवंताने सनत्कुमार, प्रजापती मनु आणि प्रज्वलित अग्नीसारखा तेजस्वी देव व इतरांची प्रथम निर्मिती केली.
येन चार्णवमध्यस्थौ नष्टेस्थावरजङ्गमे। नष्टदेवासुरवरे प्रनष्टोरगराक्षसे
ज्याच्या कृपेने, जेव्हा स्थावर-जंगम, श्रेष्ठ देव, असुर, सर्प आणि राक्षस समुद्राच्या मध्यभागी नष्ट झाले होते—
योद्धुकामौ सुदुर्धर्षौ भ्रातरौ मधुकैठभौ। हतौ भगवता तेन ततो दत्त्वा वरं परम्
मधु आणि कैटभ हे दोन भाऊ, अत्यंत बलवान आणि युद्धासाठी उत्सुक, त्या भगवंताने मारले आणि त्यांना श्रेष्ठ वर दिला.
भूमिं बद्ध्वा कृतौ पूर्वावजेयौ द्वौ महाऽसुरौ। तौ कर्णमलसंभूतौ विष्णोस्तस्य महात्मनः
पृथ्वीला बांधून ठेवणारे, विष्णूच्या कर्णमळातून उत्पन्न झालेले हे दोन महाबलवान असुर पूर्वी अजिंक्य होते.
महार्णवे प्रस्वपतः शैलराजसमौ स्थितौ। तौ विवेश स्वयं वायुर्ब्रह्मणा साधु चोदितः
महासागरात पर्वतासारखे पडलेले ते दोघे, ब्रह्मदेवाच्या प्रेरणेने वाऱ्याने व्यापले गेले.