मानिनां बलिनां राज्ञां मध्ये सन्दर्शिते पदे। एवमुक्ते सुनीथस्य सहदेवेन केशवे
अहंकारी आणि बलाढ्य राजांच्या मध्ये हे स्थान दाखवलं गेलं, आणि सहदेवानं सुनीथासमोर केशवाबद्दल असं बोललं,
स्वभावरक्ते नयने कोपाद्रक्ततरे कृते। तस्य कोपं समुद्भूतं ज्ञात्वा भीष्मः प्रतापवान्
त्याच्या डोळ्यांत नैसर्गिकपणे असलेली लालसरता रागामुळे आणखी वाढली; त्याचा राग वाढतोय हे प्रतापी भीष्मानं ओळखलं.
आचचक्षे पुनस्तस्मै कृष्णस्यैवोत्तरान्गुणान्। स सुनीथं समामन्त्र्य तांश्च सर्वान्महीक्षितः
भीष्मानं पुन्हा त्याला कृष्णाचे श्रेष्ठ गुण सांगितले; सुनीथ आणि सर्व राजांना उद्देशून,
उवाच वदतां श्रेष्ठं इदं मतिमतां वरः। सहदेवेन राजानो यदुक्तं केशवं प्रति। तत्तथेति विजानीध्वं भूयश्चात्र विबोधत
तो उत्तम वक्ता, बुद्धिमानांमध्ये श्रेष्ठ, म्हणाला — 'राजांनी सहदेवामार्फत केशवाबद्दल जे सांगितलं, ते खरंच आहे; अजून ऐका.'
ततो भीष्मस्य तच्छ्रुत्वा वचः काले युधिष्ठिरः। ज्ञापनार्थाय सर्वेषां भीष्मं पुनरथाब्रवीत्
त्या वेळी भीष्माचं बोलणं ऐकून युधिष्ठिरानं सर्वांना कळावं म्हणून भीष्माला पुन्हा विचारलं.
विस्तरेणास्य देवस्य कर्माणीच्छामि सर्वशः। श्रोतुं भगवतस्तानि प्रब्रवीहि पितामह
मला या देवाच्या सर्व कृत्यांची सविस्तर माहिती ऐकायची आहे; हे भगवंताचं कर्तृत्व सांग, पितामह.
कर्मणामानुपूर्वा च प्रादुर्भावाश्च ये विभोः। यथा च प्रकृतिः कृष्णे तन्मे ब्रूहि पितामह
त्याच्या कृत्यांची क्रमवार माहिती, त्याच्या अवतारांची आणि कृष्णाची स्वभावरचना काय आहे, ते सांग, पितामह.
एवमुक्तस्तदा भीष्मः प्रोवाच भरतर्षभ। युधिष्ठिरममित्रघ्नं तस्मिन्त्राजसमागमे
असं म्हटल्यावर भीष्मानं त्या राजसभेत, शत्रूंचा संहार करणाऱ्या युधिष्ठिराला उत्तर दिलं.
समक्षं वासुदेवस्य देवस्येव शतक्रतोः। कर्माण्यसुकराण्यन्यैराचचक्षे जनाधिप
वासुदेवाच्या उपस्थितीत, जणू इंद्रासमोरच, त्या राजानं इतरांना कठीण असणारी कृत्यं सांगितली.
शृण्वतां पार्थिवानां च धर्मराजस्य चान्तिके। इदं मतिमतां श्रेष्ठः कृष्णं प्रति विशाम्पते
राजे ऐकत असताना आणि धर्मराजाच्या समोर, बुद्धिमानांमध्ये श्रेष्ठ असणाऱ्यानं, पुरुषांमध्ये श्रेष्ठ असणाऱ्या कृष्णाबद्दल हे सांगितलं.
म्नैवामन्त्र्य राजेन्द्र चेदिराजमरिन्दमम्। भीमकर्मा ततो भीष्णो भूयः स इतमब्रवीत्
चेदिराजाशी न बोलता, शत्रूंचा नाश करणारा, पराक्रमी भीष्म पुन्हा असं म्हणाला.
वर्तमानामतीतां च शृणु राजन्युधिष्ठिर
राजा युधिष्ठिरा, कृष्णाची सध्याची आणि पूर्वीची कृत्यं ऐक.
ईश्वरस्योत्तमस्यैनां कर्मणां गहनां गतिम्। अव्यक्तो व्यक्तलिङ्गस्थो य एष भगवान्प्रभुः
सर्वांचा स्वामी, श्रेष्ठ परमेश्वर, या कर्मांची गती फार खोल आणि गूढ आहे. हा भगवंत अव्यक्त आणि व्यक्त अशा दोन्ही रूपांत वास करतो.
पुरा नारायणो देवः स्वयम्भूः प्रपितामहः। सहस्रशीर्षः पुरुषो ध्रवोऽनन्तः सनातनः
पूर्वी नारायण, स्वयंभू देव, प्रपितामह, हजारो डोकी असलेला पुरुष, अढळ, अनंत आणि सनातन असा अस्तित्वात होता.
सहस्रास्यः सहस्राश्चः सहस्रचरणो विभुः। सहस्रवाहुः सर्वज्ञो देवो नामसहस्रवान्
तो प्रभू हजारो तोंडांचा, हजारो डोळ्यांचा, हजारो पायांचा आणि हजारो हातांचा आहे. सर्वज्ञ, देवांचा देव, आणि हजारो नावांनी ओळखला जातो.
सहस्रमुकुटो देवो विश्वरूपो महाद्युतिः। अनेकवर्णो देवादिरव्यक्ताद्वै परे स्थितः
तो देव हजारो मुकुटांनी शोभलेला, विश्वरूप, तेजस्वी, अनेक रंगांचा, देवांचा आद्य कारण आहे आणि अव्यक्तापलीकडे उभा आहे.
असृजत्सलिलं पूर्वं स च नारायणः प्रभुः। ततस्तु भगवांस्तोये ब्रह्माणमसृजत्स्वयम्
त्या नारायण प्रभूंनी प्रथम पाणी निर्माण केले. मग त्या पाण्यात भगवंताने स्वतः ब्रह्माला उत्पन्न केले.
ब्रह्मा चतुर्मुखो लोकान्सर्वांस्तानसृजत्स्वयम्। आदिकाले पुरा ह्येवं सर्वलोकस्य चोद्भवः। पुरा यः प्रलये प्राप्ते नष्टे स्थावरजङ्गमे
चार मुखांचा ब्रह्मा, सर्व जगांची निर्मिती स्वतः केली. अशा प्रकारे आदिकाळी, साऱ्या सृष्टीचा जन्म झाला, जेव्हा प्रलयाच्या वेळी स्थावर आणि जंगम सर्व काही नष्ट झाले होते.
ब्रह्मादिषु प्रलीनेषु नष्टे लोके चराचरे। आभूतसम्प्लवे प्राप्ते प्रलीने प्रकृतौ महान्
ब्रह्मा आणि इतर सर्व विलीन झाले, जगातील चराचर नष्ट झाले, आणि सर्व भूतांचे महाप्रलय होऊन सर्व काही प्रकृतीत विलीन झाले.
एकस्मिष्ठति सर्वात्मा स तु नारायणः प्रभुः। नारायणस्य चाङ्गानि सर्वदैवानि भारत
तेव्हा एकटाच नारायण प्रभू, सर्वांचा आत्मा, उरतो. आणि हे भारत, सर्व देव हे नारायणाचेच अंगे आहेत.
शिरस्तस्य दिवं राजन्नाभिः खं चरणौ मही। अश्विनौ कर्णयोर्देवौ चक्षुषी शशिभास्करौ
राजा, त्याचे डोके म्हणजे आकाश, नाभी म्हणजे आकाशमंडल, पाय म्हणजे पृथ्वी; अश्विनी कुमार त्याची कानं आहेत, तर चंद्र आणि सूर्य त्याचे डोळे आहेत.
इन्द्रवैश्वानरौ देवौ मुखं तस्य महात्मनः। अन्यानि सर्वदैवानि सर्वाङ्गानि महात्मनः
त्या महात्म्याचे तोंड म्हणजे इंद्र आणि अग्नी; आणि इतर सर्व देव त्याच्या शरीराची अंगे आहेत.
सर्वं चापि हरौ संस्थं सूत्रे मणिगणा इव। आभूतसम्प्लवान्तेऽथ दृष्ट्वा सर्वं तमोन्वितम्
सर्व काही हरिमध्येच स्थिर आहे, जणू काही मण्यांची माळ दोऱ्यावर ओवली असते. भूतांचा महाप्रलय झाल्यावर, सर्वत्र अंधार पसरलेला दिसतो.
नारायणो महायोगी सर्वज्ञः परमात्मवान्। ब्रह्मभूतस्तदात्मानं ब्रह्मणमसृजत्स्वयम्
महायोगी, सर्वज्ञ, परात्मा नारायण, ब्रह्मरूप होऊन, मग स्वतःच्याच स्वरूपातून ब्रह्माची निर्मिती करतो.
सोऽध्यक्षः सर्वभूतानां प्रभूतप्रभवोऽच्युतः। सनत्कुमारं रुद्रं च सप्तर्षीश्च तपोधनात्
तोच सर्व भूतांचा अधिपती, सर्व शक्तींचा मूळ, अच्युत, सनत्कुमार, रुद्र आणि तपश्चर्येने संपन्न सप्तर्षी यांची निर्मिती करतो.
सर्वमेवासृजद्ब्रह्मा तथा लोकांस्तथा प्रजाः। ते च तद्व्यसृजंस्तत्र प्राप्तकाले युधिष्ठिर
ब्रह्माने सर्व जग, सर्व प्रजांचा निर्माण केला; आणि त्यांनी योग्य वेळी इतरांची निर्मिती केली, हे युधिष्ठिरा.
तेभ्योऽभवन्महात्मभ्यो बहुधा ब्रह्म शाश्वतम्। कल्पानां बहुकोट्यश्चसमतीतास्तु भारत
त्या महात्म्यांपासून अनेक प्रकारे शाश्वत ब्रह्म निर्माण झाले; अनंत कोटी कल्पे उलटून गेल्या आहेत, हे भारत.
आभूतसम्प्लवाश्चैव बहुधाऽद्धाऽपचक्रमुः। मन्वन्तरयुगा राजन्सङ्कल्पो भूतसम्प्लवाः
राजा, अनेक प्रकारे भूतांचा महाप्रलय झाला आहे; मन्वंतर, युग आणि भूतांचा प्रलय हे सर्व संकल्पावर अवलंबून आहेत.
चक्रवत्परिवर्तन्ते सर्वं विषमुखं जगत्। सृष्ट्वा चतुर्मुखं देवं देवो नारायणः प्रभुः
संपूर्ण जग चक्रासारखे फिरते आणि नाशाच्या दिशेने जाते. नारायण प्रभूंनी चार मुखांचा देव निर्माण केला.
स लोकानां हितार्थाय क्षीरोदे वसति प्रभुः। ब्रह्मा च सर्वलोकानां लोकस्य च पितामहः
तो प्रभू सर्व लोकांच्या हितासाठी क्षीरसागरात वास करतो; आणि ब्रह्मा, सर्व लोकांचा प्रपितामह, सर्वांचा पिता आहे.