ऊर्ध्वं तिर्यगधश्चैव यावती जगतो गतिः। सदेवकेषु लोकेषु भगवान्केशवो मुखम्
वर, आडवे आणि खाली—जग जिथे जिथे जाते, देवांसह सर्व लोकांत भगवंत केशव हे तोंड आहेत.
अयं तु पुरुषो बालः शिशुपालो न बुध्यते। सर्वत्र सर्वदा कृष्णं तस्मादेवं प्रभाषते
पण हा पुरुष, हा बालक शिशुपाल, समजत नाही; म्हणून तो सर्वत्र आणि नेहमी कृष्णाबद्दल असे बोलतो.
यो हि धर्मं विचिनुयादुत्कृष्टं मतिमान्नरः। स वै पश्येद्यथा धर्मं न तथा चेदिराडयम्
जो बुद्धिमान पुरुष श्रेष्ठ धर्म शोधतो, तो खरा धर्म ओळखतो; पण चेदिराज तसा धर्म पाहू शकत नाही.
सवृद्धबालेष्वथवा पार्थिवेषु महात्मसु। को नार्हं मन्यते कृष्णं को वाप्येनं न पूजयेत्
वृद्ध, लहान किंवा मोठ्या राजांमध्ये, कृष्णाला पूज्य मानू नये असा कोण आहे? आणि त्याची पूजा करणार नाही असा कोण आहे?
अथैनां दुष्कृतां पूजां शिशुपालो व्यवस्यति। दुष्कृतायां यथान्यायं तथाऽयं कर्तुमर्हति
शिशुपालाने ही पूजा चुकीची आहे असं जाहीर केलं; चुकीच्या गोष्टीसाठी योग्य तेच वागावं लागतं.
गाङ्गेयेनैवमुक्तस्तु शिशुपालश्चुकोप तम्। क्रुद्धं सुनीथं दृष्ट्वाऽथ सहदेवोऽब्रवीत्तदा
गांगेयानं असं बोलल्यावर शिशुपाल त्याच्यावर रागावला; सुनीथ रागावलेला पाहून सहदेव तेव्हा बोलला.
मतिपूर्वमिदं सर्वं चेदिराज मया कृतम्। तन्मे निगदतस्तत्त्वं कारणादत्र मे शृणु
हे सर्व मी विचारपूर्वक केलं आहे, चेदिराजा; त्यामागचं खरं कारण ऐक.
स पार्थिवानां सर्वेषां गुरुः कृष्णोऽपरो न हि। तस्मादभ्यर्चितोऽस्माभिः सर्वे संमन्तुमर्हथ
सर्व राजांमध्ये कृष्णच मोठा आहे, दुसरा कोणी नाही; म्हणून आम्ही त्याचा सन्मान केला, तुम्ही सगळ्यांनी ते मान्य करावं.
यो वा सहते कश्चिद्राज्ञां सबलवाहनः। क्षिप्रं युद्धाय निर्यातु तस्य मूर्ध्न्याहितं पदम्
जर कुठला राजा, आपल्या सैन्यासह, हे सहन करू शकतो, तर तो लवकरच युद्धासाठी पुढे यावा; त्याच्या डोक्यावर सन्मानाचं स्थान ठेवावं.
ततो न व्याजहारैषां कश्चिद्बुद्धिमतां सताम्
मग या बुद्धिमान आणि सद्गुणी लोकांपैकी कुणीही विरोध केला नाही.
मानिनां बलिनां राज्ञां मध्ये सन्दर्शिते पदे। एवमुक्ते सुनीथस्य सहदेवेन केशवे
अहंकारी आणि बलाढ्य राजांच्या मध्ये हे स्थान दाखवलं गेलं, आणि सहदेवानं सुनीथासमोर केशवाबद्दल असं बोललं,
स्वभावरक्ते नयने कोपाद्रक्ततरे कृते। तस्य कोपं समुद्भूतं ज्ञात्वा भीष्मः प्रतापवान्
त्याच्या डोळ्यांत नैसर्गिकपणे असलेली लालसरता रागामुळे आणखी वाढली; त्याचा राग वाढतोय हे प्रतापी भीष्मानं ओळखलं.
आचचक्षे पुनस्तस्मै कृष्णस्यैवोत्तरान्गुणान्। स सुनीथं समामन्त्र्य तांश्च सर्वान्महीक्षितः
भीष्मानं पुन्हा त्याला कृष्णाचे श्रेष्ठ गुण सांगितले; सुनीथ आणि सर्व राजांना उद्देशून,
उवाच वदतां श्रेष्ठं इदं मतिमतां वरः। सहदेवेन राजानो यदुक्तं केशवं प्रति। तत्तथेति विजानीध्वं भूयश्चात्र विबोधत
तो उत्तम वक्ता, बुद्धिमानांमध्ये श्रेष्ठ, म्हणाला — 'राजांनी सहदेवामार्फत केशवाबद्दल जे सांगितलं, ते खरंच आहे; अजून ऐका.'
ततो भीष्मस्य तच्छ्रुत्वा वचः काले युधिष्ठिरः। ज्ञापनार्थाय सर्वेषां भीष्मं पुनरथाब्रवीत्
त्या वेळी भीष्माचं बोलणं ऐकून युधिष्ठिरानं सर्वांना कळावं म्हणून भीष्माला पुन्हा विचारलं.
विस्तरेणास्य देवस्य कर्माणीच्छामि सर्वशः। श्रोतुं भगवतस्तानि प्रब्रवीहि पितामह
मला या देवाच्या सर्व कृत्यांची सविस्तर माहिती ऐकायची आहे; हे भगवंताचं कर्तृत्व सांग, पितामह.
कर्मणामानुपूर्वा च प्रादुर्भावाश्च ये विभोः। यथा च प्रकृतिः कृष्णे तन्मे ब्रूहि पितामह
त्याच्या कृत्यांची क्रमवार माहिती, त्याच्या अवतारांची आणि कृष्णाची स्वभावरचना काय आहे, ते सांग, पितामह.
एवमुक्तस्तदा भीष्मः प्रोवाच भरतर्षभ। युधिष्ठिरममित्रघ्नं तस्मिन्त्राजसमागमे
असं म्हटल्यावर भीष्मानं त्या राजसभेत, शत्रूंचा संहार करणाऱ्या युधिष्ठिराला उत्तर दिलं.
समक्षं वासुदेवस्य देवस्येव शतक्रतोः। कर्माण्यसुकराण्यन्यैराचचक्षे जनाधिप
वासुदेवाच्या उपस्थितीत, जणू इंद्रासमोरच, त्या राजानं इतरांना कठीण असणारी कृत्यं सांगितली.
शृण्वतां पार्थिवानां च धर्मराजस्य चान्तिके। इदं मतिमतां श्रेष्ठः कृष्णं प्रति विशाम्पते
राजे ऐकत असताना आणि धर्मराजाच्या समोर, बुद्धिमानांमध्ये श्रेष्ठ असणाऱ्यानं, पुरुषांमध्ये श्रेष्ठ असणाऱ्या कृष्णाबद्दल हे सांगितलं.
म्नैवामन्त्र्य राजेन्द्र चेदिराजमरिन्दमम्। भीमकर्मा ततो भीष्णो भूयः स इतमब्रवीत्
चेदिराजाशी न बोलता, शत्रूंचा नाश करणारा, पराक्रमी भीष्म पुन्हा असं म्हणाला.
वर्तमानामतीतां च शृणु राजन्युधिष्ठिर
राजा युधिष्ठिरा, कृष्णाची सध्याची आणि पूर्वीची कृत्यं ऐक.
ईश्वरस्योत्तमस्यैनां कर्मणां गहनां गतिम्। अव्यक्तो व्यक्तलिङ्गस्थो य एष भगवान्प्रभुः
सर्वांचा स्वामी, श्रेष्ठ परमेश्वर, या कर्मांची गती फार खोल आणि गूढ आहे. हा भगवंत अव्यक्त आणि व्यक्त अशा दोन्ही रूपांत वास करतो.
पुरा नारायणो देवः स्वयम्भूः प्रपितामहः। सहस्रशीर्षः पुरुषो ध्रवोऽनन्तः सनातनः
पूर्वी नारायण, स्वयंभू देव, प्रपितामह, हजारो डोकी असलेला पुरुष, अढळ, अनंत आणि सनातन असा अस्तित्वात होता.
सहस्रास्यः सहस्राश्चः सहस्रचरणो विभुः। सहस्रवाहुः सर्वज्ञो देवो नामसहस्रवान्
तो प्रभू हजारो तोंडांचा, हजारो डोळ्यांचा, हजारो पायांचा आणि हजारो हातांचा आहे. सर्वज्ञ, देवांचा देव, आणि हजारो नावांनी ओळखला जातो.
सहस्रमुकुटो देवो विश्वरूपो महाद्युतिः। अनेकवर्णो देवादिरव्यक्ताद्वै परे स्थितः
तो देव हजारो मुकुटांनी शोभलेला, विश्वरूप, तेजस्वी, अनेक रंगांचा, देवांचा आद्य कारण आहे आणि अव्यक्तापलीकडे उभा आहे.
असृजत्सलिलं पूर्वं स च नारायणः प्रभुः। ततस्तु भगवांस्तोये ब्रह्माणमसृजत्स्वयम्
त्या नारायण प्रभूंनी प्रथम पाणी निर्माण केले. मग त्या पाण्यात भगवंताने स्वतः ब्रह्माला उत्पन्न केले.
ब्रह्मा चतुर्मुखो लोकान्सर्वांस्तानसृजत्स्वयम्। आदिकाले पुरा ह्येवं सर्वलोकस्य चोद्भवः। पुरा यः प्रलये प्राप्ते नष्टे स्थावरजङ्गमे
चार मुखांचा ब्रह्मा, सर्व जगांची निर्मिती स्वतः केली. अशा प्रकारे आदिकाळी, साऱ्या सृष्टीचा जन्म झाला, जेव्हा प्रलयाच्या वेळी स्थावर आणि जंगम सर्व काही नष्ट झाले होते.
ब्रह्मादिषु प्रलीनेषु नष्टे लोके चराचरे। आभूतसम्प्लवे प्राप्ते प्रलीने प्रकृतौ महान्
ब्रह्मा आणि इतर सर्व विलीन झाले, जगातील चराचर नष्ट झाले, आणि सर्व भूतांचे महाप्रलय होऊन सर्व काही प्रकृतीत विलीन झाले.
एकस्मिष्ठति सर्वात्मा स तु नारायणः प्रभुः। नारायणस्य चाङ्गानि सर्वदैवानि भारत
तेव्हा एकटाच नारायण प्रभू, सर्वांचा आत्मा, उरतो. आणि हे भारत, सर्व देव हे नारायणाचेच अंगे आहेत.