कृष्णेन हि जिता युद्धे बहवः क्षत्रियर्षभाः। जगत्सर्वं च वार्ष्णेये निखिलेन प्रतिष्ठितम्
कृष्णाने युद्धात कित्येक श्रेष्ठ क्षत्रियांना जिंकले आहे, आणि संपूर्ण जग वृष्णिकुमारात स्थिर आहे.
तस्मात्सत्स्वपि वृद्धेषु कृष्णमर्चाम नेतरान्। एवं वक्तुं न चार्हस्त्वं मा तेऽभूद्बुद्धिरीदृशी
म्हणून, जरी येथे वयोवृद्ध मंडळी असली तरी, आम्ही इतरांचा नव्हे तर कृष्णाचाच सन्मान करतो; तू वेगळं बोलू नकोस, आणि तुझ्या मनात असं विचार येऊ देऊ नकोस.
ज्ञानवृद्धा मया राजन्बहवः पर्युपासिताः। `यस्य राजन्प्रभावज्ञाः पुरा सर्वे च रक्षिताः'। तेषां कथयतां शौरेरहं गुणवतो गुणान्
राजा, मी अनेक ज्ञानी वयोवृद्धांची सेवा केली आहे; 'ज्यांची कीर्ती सर्वांना माहीत होती आणि पूर्वी सर्वांचं रक्षण केलं' — जेव्हा ते शौर्यवान श्रीकृष्णाच्या गुणांची चर्चा करत, तेव्हा मी ते ऐकत असे.
समागतानामश्रौषं बहून्बहुमतान्सताम्। कर्माण्यपि च यान्यस्य जन्मप्रभृति धीमतः
अनेक सत्पुरुषांच्या संगतीत, मी या बुद्धिमानाचा जन्मापासून केलेल्या कर्तृत्वाची महती ऐकली आहे.
बहृशः कथ्यमानानि नरैर्भूयः श्रुतानि मे। न केवलं वयं कामाच्चेदिगज जनार्दनम्
हे पुन्हा पुन्हा अनेकांनी सांगितलं, आणि मी वारंवार ऐकलं आहे; आम्ही, चेदिराज आणि हत्ती, केवळ इच्छेने जनार्दनाचा सन्मान करत नाही.
न सम्बन्धं पुरस्कृत्य कृतार्थं वा कथञ्चन। अर्चामहेऽर्चितं सद्भिर्भुवि भूतसुखावहम्
नाते किंवा काही स्वार्थासाठी नव्हे, आम्ही त्याची पूजा करतो; कारण तो सत्पुरुषांचा सन्मानित आहे आणि सर्व प्राण्यांना सुख देतो.
यशः शौर्यं जयं चास्य विज्ञायार्चां प्रयुञ्ज्महे न च कश्चिदिहास्माभिः सुवालोप्यपरीक्षितः
त्याच्या कीर्तीला, शौर्याला आणि विजयाला ओळखून आपण त्याची पूजा करतो; आणि इथे आमच्यात, अगदी लहान मुलालाही नीट विचार न करता सन्मान दिला जात नाही.
गुणैर्वृद्धानतिक्रम्य हरिरर्च्यतमो मतः। ज्ञानवृद्धो द्विजातीनां क्षत्रियाणां बलाधिकः
गुणांनी वडीलधाऱ्यांनाही मागे टाकून, हरि सर्वांत पूज्य मानला जातो; ब्राह्मणांमध्ये तो ज्ञानात श्रेष्ठ आहे, आणि क्षत्रियांमध्ये बळात पुढे आहे.
वैश्यानां धान्यधनवाञ्शूद्राणामेव जन्मतः। पूज्यतायां च गोविन्दे हेतू द्वावपि संस्थितौ
वैश्यांमध्ये तो धान्य आणि संपत्तीने श्रीमंत आहे; शूद्रांमध्ये जन्मतःच; आणि गोविंदामध्ये हे दोन्ही पूजेचे कारण आहेत.
वेदवेदाङ्गविज्ञानं बलं चाभ्यधिकं तथा। नृणां लोके हि कोऽन्योस्ति विशिष्टः केशवादृते
वेद आणि वेदांगांचे ज्ञान, तसेच अधिक बळ—या जगात मनुष्यात केशवाशिवाय दुसरा कोण विशेष आहे?
दानं दाक्ष्यं श्रुतं शौर्यं ह्रीः कीर्तिर्बुद्धिरुत्तमा। संनतिः श्रीर्धृतिस्तुष्टिः पुष्टिश्च नियताऽच्युते
दान, कौशल्य, विद्या, शौर्य, लाज, कीर्ती, उत्तम बुद्धी, नम्रता, श्री, धैर्य, समाधान आणि पोषण—हे सर्व अच्युतामध्ये ठामपणे आहेत.
तमिमं लोकसम्पन्नमाचार्यं पितरं गुरुम्। अर्घ्यमर्चितमर्चामः सर्वे सङ्क्षन्तुमर्हथ
हा सर्व गुणांनी युक्त असा, आपला शिक्षक, पिता आणि गुरु आहे; आपण सर्वजण त्याची विधिपूर्वक पूजा करतो—तुम्ही सर्वांनी हे मान्य करावे.
ऋत्विग्गुरुर्विवाह्यश्च स्नातको नृपतिः प्रियः। सर्वमेतद्धृषीकेशस्तस्मादभ्यर्चितोऽच्युतः
ऋत्विज, गुरु, विवाहयोग्य, स्नातक आणि प्रिय राजा—हे सर्व सन्मानित होतात; म्हणून हृषीकेश, अच्युताची योग्य पूजा करण्यात आली आहे.
कृष्ण एव हि लोकानामुत्पत्तिरपि चाप्ययः। कृष्णस्य हि कृते विश्वमिदं भूतं चराचरम्
खरं तर, कृष्णच सर्व लोकांचा जन्म आणि अंत आहे; कृष्णासाठीच हे संपूर्ण चराचर विश्व आहे.
एष प्रकृतिरव्यक्ता कर्ता चैव सनातनः। परश्च सर्वभूतेभ्यस्तस्मात्पूज्यतमोऽच्युतः
तोच अव्यक्त प्रकृती, सनातन कर्ता आणि सर्व प्राण्यांपेक्षा श्रेष्ठ आहे; म्हणून अच्युत सर्वांत पूज्य आहे.
द्धिर्मनो महद्वायुस्तेजोऽभः खं मही च या। चतुर्विधं च यद्भूतं सर्वं कृष्णे प्रतिष्ठितम्
बुद्धी, मन, महत्त्वाचे पंचमहाभूत—वायू, तेज, पाणी, आकाश आणि पृथ्वी—आणि चार प्रकारची सजीव सृष्टी, हे सर्व कृष्णामध्ये स्थिर आहेत.
आदित्यश्चन्द्रमाश्चैव नक्षत्राणि ग्रहाश्च ये। दिशश्च विदिशश्चैव सर्वं कृष्णे प्रतिष्ठितम्
सूर्य, चंद्र, तारे आणि सर्व ग्रह, दिशा आणि उपदिशा—हे सर्व कृष्णामध्ये स्थिर आहेत.
एष रुद्रश्च सर्वात्मा ब्रह्मा चैव सनातनः। अक्षरं क्षररूपेण मानुषत्वमुपागतः
तोच रुद्र, सर्वांचा आत्मा आणि सनातन ब्रह्मा आहे; अक्षरानेच क्षररूप धारण करून तो माणूस झाला आहे.
अग्निहोत्रमुखा वेदा गायत्री च्छन्दसां मुखम्। राजा मुखं मनुष्याणां नदीनां सागरो मुखम्
वेदांना अग्निहोत्र हे तोंड आहे, छंदांना गायत्री तोंड आहे, माणसांना राजा तोंड आहे, आणि नद्यांना समुद्र तोंड आहे.
नक्षत्राणां मुखं चन्द्र आदित्यस्तेजसां मुखम्। पर्वतानां मुखं मेरुर्गरुडः पततां मुखम्
ताऱ्यांना चंद्र तोंड आहे, तेजस्वी वस्तूंना सूर्य तोंड आहे, पर्वतांना मेरू तोंड आहे, आणि पक्ष्यांना गरुड तोंड आहे.
ऊर्ध्वं तिर्यगधश्चैव यावती जगतो गतिः। सदेवकेषु लोकेषु भगवान्केशवो मुखम्
वर, आडवे आणि खाली—जग जिथे जिथे जाते, देवांसह सर्व लोकांत भगवंत केशव हे तोंड आहेत.
अयं तु पुरुषो बालः शिशुपालो न बुध्यते। सर्वत्र सर्वदा कृष्णं तस्मादेवं प्रभाषते
पण हा पुरुष, हा बालक शिशुपाल, समजत नाही; म्हणून तो सर्वत्र आणि नेहमी कृष्णाबद्दल असे बोलतो.
यो हि धर्मं विचिनुयादुत्कृष्टं मतिमान्नरः। स वै पश्येद्यथा धर्मं न तथा चेदिराडयम्
जो बुद्धिमान पुरुष श्रेष्ठ धर्म शोधतो, तो खरा धर्म ओळखतो; पण चेदिराज तसा धर्म पाहू शकत नाही.
सवृद्धबालेष्वथवा पार्थिवेषु महात्मसु। को नार्हं मन्यते कृष्णं को वाप्येनं न पूजयेत्
वृद्ध, लहान किंवा मोठ्या राजांमध्ये, कृष्णाला पूज्य मानू नये असा कोण आहे? आणि त्याची पूजा करणार नाही असा कोण आहे?
अथैनां दुष्कृतां पूजां शिशुपालो व्यवस्यति। दुष्कृतायां यथान्यायं तथाऽयं कर्तुमर्हति
शिशुपालाने ही पूजा चुकीची आहे असं जाहीर केलं; चुकीच्या गोष्टीसाठी योग्य तेच वागावं लागतं.
गाङ्गेयेनैवमुक्तस्तु शिशुपालश्चुकोप तम्। क्रुद्धं सुनीथं दृष्ट्वाऽथ सहदेवोऽब्रवीत्तदा
गांगेयानं असं बोलल्यावर शिशुपाल त्याच्यावर रागावला; सुनीथ रागावलेला पाहून सहदेव तेव्हा बोलला.
मतिपूर्वमिदं सर्वं चेदिराज मया कृतम्। तन्मे निगदतस्तत्त्वं कारणादत्र मे शृणु
हे सर्व मी विचारपूर्वक केलं आहे, चेदिराजा; त्यामागचं खरं कारण ऐक.
स पार्थिवानां सर्वेषां गुरुः कृष्णोऽपरो न हि। तस्मादभ्यर्चितोऽस्माभिः सर्वे संमन्तुमर्हथ
सर्व राजांमध्ये कृष्णच मोठा आहे, दुसरा कोणी नाही; म्हणून आम्ही त्याचा सन्मान केला, तुम्ही सगळ्यांनी ते मान्य करावं.
यो वा सहते कश्चिद्राज्ञां सबलवाहनः। क्षिप्रं युद्धाय निर्यातु तस्य मूर्ध्न्याहितं पदम्
जर कुठला राजा, आपल्या सैन्यासह, हे सहन करू शकतो, तर तो लवकरच युद्धासाठी पुढे यावा; त्याच्या डोक्यावर सन्मानाचं स्थान ठेवावं.
ततो न व्याजहारैषां कश्चिद्बुद्धिमतां सताम्
मग या बुद्धिमान आणि सद्गुणी लोकांपैकी कुणीही विरोध केला नाही.