किमन्यदवमनानाद्धे यदेनं राजसंसदि। अप्राप्तलक्षणं कृष्णमर्घ्येणार्चितवानसि
या राजसभेत, योग्य पात्रता नसतानाही कृष्णाला अर्घ्य देऊन तू त्याचा सन्मान केलास, यामागे दुसरे काय, फक्त अपमानच असू शकतो.
अकस्माद्धर्मपुत्रस्य धर्मात्मेति यशो गतम्। को हि धर्मच्युते पूजामेवं युक्तां नियोजयेत्
अचानक धर्मपुत्राचे 'धर्मात्मा' म्हणून नाव झाले; पण जो धर्मापासून दूर गेला, त्याला अशी योग्य पूजा कोण देईल?
योयं वृष्णिकुले जातो राजानं हतवान्पुरा। जरासन्धं महात्मानमन्यायेन दुरात्मवान्
जो वृष्णिवंशात जन्मलेला, पूर्वी महान आणि धर्मात्मा जरासंध राजाचा अन्यायाने वध करणारा आहे—त्याला धर्मात्मा कसा म्हणता येईल?
अद्य धर्मात्मता चैव व्यपकृष्टा युधिष्ठिरात्। दर्शितं कृपणत्वं च कृष्णेऽर्घ्यस्य निवेदनात्
आज युधिष्ठिराची धर्मनिष्ठा कमी झाली आणि कृष्णाला अर्घ्य देऊन त्याचे कंजुषपणही दिसून आले.
यदि भीताश्च कौन्तेयाः कृपणाश्च तपस्विनः। ननु त्वयाऽपि बोद्धव्यं यां पूजां माधवार्हसि
कुंतीपुत्र भीतीने किंवा दुर्बलतेने, जरी ते तपस्वी असले तरी, माधवाला खरी कोणती पूजा योग्य आहे हे तुला तरी समजायला हवे.
अथवा कृपणैरेतामुपनीतां जनार्दन। पूजामनर्हः कस्मात्त्वमभ्यनुज्ञातवानसि
किंवा, जनार्दना, ही पूजा जर दुर्बलांनी तुझ्यापर्यंत आणली असेल, तर तू अयोग्य असूनही ती का स्वीकारलीस?
अयुक्तामात्मनः पूजां त्वं पुनर्बहुमन्यसे। हविषः प्राप्य निष्यन्दं प्राशिता श्वेव निर्जने
स्वतःसाठी अयोग्य असलेली पूजा तू मोठ्या अभिमानाने मान्य केलीस, जणू एखादा कुत्रा एकट्या जागी ठेवलेले हवनाचे तूप खातो तशी.
न त्वं पार्थिवेन्द्राणामपमानः प्रयुज्यते। त्वामेव कुरवो व्यक्तं प्रलम्भन्ते जनार्दन
राजांमध्ये कोणाचाही अपमान केलेला नाही; जनार्दना, कुरू लोक फक्त तुझी खुशामद करत आहेत, हेच स्पष्ट आहे.
क्लीबे दारक्रिया यादृगन्धे वा रूपदर्शनम्। अराज्ञो राजवत्पूजा तथा ते मधुसूदन
मधुसूदन, जसा नपुंसकाचा विवाह, किंवा गंध नसलेल्या वस्तूत सुगंध, किंवा कुरूपात सौंदर्य, तसाच राजा नसलेल्या माणसाचा राजासारखा सन्मान केला, तर तो व्यर्थच आहे.
दृष्टो युधिष्ठिरो राजा दृष्टो भीष्मश्च यादृशः। वासुदेवोऽप्ययं दृष्टः सर्वमेतद्यथातथम्
राजा युधिष्ठिर कसा आहे ते सर्वांनी पाहिलं, भीष्म कसा आहे तेही पाहिलं; आणि हा वासुदेव देखील सर्वांनी पाहिला — हे सर्व जसं आहे तसंच आहे.
इत्युक्त्वा शिशुपालस्तानुत्थाय परमासनात्। निर्ययौ सदसस्तस्मात्सहितो राजभिस्तदा
असं म्हणून शिशुपाल त्या उत्तम आसनावरून उठला आणि त्या वेळी इतर राजांसह सभेतून बाहेर गेला.
ततो युधिष्ठिरो राजा शिशुपालमुपाद्रवत्। उवाच चैनं मधुरं सान्त्वपूर्वमिदं वचः
मग राजा युधिष्ठिर शिशुपालाजवळ गेला आणि त्याला गोड आणि शांतपणे हे शब्द सांगितले.
नेदं युक्तं महीपाल यादृशं वै त्वमुक्तवान्। अधर्मश्च परो राजन्पारुष्यं च निरर्थकम्
हे योग्य नाही, राजन, तू जे बोललास ते; हे मोठं अधर्माचं आहे आणि तुझं कठोर बोलणं निरर्थक आहे.
न हि धर्मं परं जातु नावबुध्येत पार्थिवः। भीष्मः शान्तनवस्त्वेनं मावमंस्थास्त्वमन्यथा
कोणताही राजा कधीही श्रेष्ठ धर्म ओळखत नाही असं होत नाही; शांतनूचा पुत्र भीष्म हे जाणतो — त्याच्याबद्दल वेगळं विचारू नकोस.
पश्य चैतान्महीपालांस्त्वत्तो वृद्धतरान्बहून्। मृष्यन्ते चार्हणां कृष्णे तद्वत्वं क्षन्तुमर्हसि
हे बघ, इथे तुझ्यापेक्षा मोठ्या वयाचे किती राजे आहेत, ते सर्व कृष्णाच्या सन्मानाला मान्यता देतात; तूही त्यांच्यासारखं माफ करावं.
वेद तत्त्वेन कृष्णं हि भीष्णश्चेदिपते भृशम्। न ह्येनं त्वं तथा यथैनं वेद कौरवः
चेदिराज, भीष्म कृष्णाला खरी ओळखतो, तुला जशी ओळख नाही तशी कौरवाला आहे.
नास्मै देयो ह्यनुनयो नायमर्हति सान्त्वनम्। लोकवृद्धतमे कृष्णे योऽर्हणां नाभिमन्यते
जो कृष्णाच्या सन्मानाला मान देत नाही, त्या जगातील सर्वात वयोवृद्ध व्यक्तीला न समजणाऱ्याला समजावणं किंवा शांत करणं योग्य नाही.
क्षत्रियः क्षत्रियं जित्वा रणे रणकृतां वरः। यो मुञ्चति वशे कृत्वा गुरुर्भवति तस्य सः
युद्धात दुसऱ्या क्षत्रियाला जिंकून, त्याला आपल्या अधीन करून सोडणारा क्षत्रिय, त्याचा गुरु होतो.
अस्यां हि समितौ राज्ञामेकमप्यजितं युधि। न पश्यामि महीपालं सात्वतीपुत्रतेजसा
या राजांच्या सभेत सत्यवतीपुत्राच्या तेजामुळे युद्धात अजिंक्य असा एकही राजा मला दिसत नाही.
न हि केवलमस्माकमयमर्च्यतमोऽच्युतः। त्रयाणामपि लोकानामर्चनीयो महाभुजः
हा अच्युत फक्त आमच्यासाठीच पूज्य नाही; हा बलवान सर्व तीनही लोकांसाठी पूजनीय आहे.
कृष्णेन हि जिता युद्धे बहवः क्षत्रियर्षभाः। जगत्सर्वं च वार्ष्णेये निखिलेन प्रतिष्ठितम्
कृष्णाने युद्धात कित्येक श्रेष्ठ क्षत्रियांना जिंकले आहे, आणि संपूर्ण जग वृष्णिकुमारात स्थिर आहे.
तस्मात्सत्स्वपि वृद्धेषु कृष्णमर्चाम नेतरान्। एवं वक्तुं न चार्हस्त्वं मा तेऽभूद्बुद्धिरीदृशी
म्हणून, जरी येथे वयोवृद्ध मंडळी असली तरी, आम्ही इतरांचा नव्हे तर कृष्णाचाच सन्मान करतो; तू वेगळं बोलू नकोस, आणि तुझ्या मनात असं विचार येऊ देऊ नकोस.
ज्ञानवृद्धा मया राजन्बहवः पर्युपासिताः। `यस्य राजन्प्रभावज्ञाः पुरा सर्वे च रक्षिताः'। तेषां कथयतां शौरेरहं गुणवतो गुणान्
राजा, मी अनेक ज्ञानी वयोवृद्धांची सेवा केली आहे; 'ज्यांची कीर्ती सर्वांना माहीत होती आणि पूर्वी सर्वांचं रक्षण केलं' — जेव्हा ते शौर्यवान श्रीकृष्णाच्या गुणांची चर्चा करत, तेव्हा मी ते ऐकत असे.
समागतानामश्रौषं बहून्बहुमतान्सताम्। कर्माण्यपि च यान्यस्य जन्मप्रभृति धीमतः
अनेक सत्पुरुषांच्या संगतीत, मी या बुद्धिमानाचा जन्मापासून केलेल्या कर्तृत्वाची महती ऐकली आहे.
बहृशः कथ्यमानानि नरैर्भूयः श्रुतानि मे। न केवलं वयं कामाच्चेदिगज जनार्दनम्
हे पुन्हा पुन्हा अनेकांनी सांगितलं, आणि मी वारंवार ऐकलं आहे; आम्ही, चेदिराज आणि हत्ती, केवळ इच्छेने जनार्दनाचा सन्मान करत नाही.
न सम्बन्धं पुरस्कृत्य कृतार्थं वा कथञ्चन। अर्चामहेऽर्चितं सद्भिर्भुवि भूतसुखावहम्
नाते किंवा काही स्वार्थासाठी नव्हे, आम्ही त्याची पूजा करतो; कारण तो सत्पुरुषांचा सन्मानित आहे आणि सर्व प्राण्यांना सुख देतो.
यशः शौर्यं जयं चास्य विज्ञायार्चां प्रयुञ्ज्महे न च कश्चिदिहास्माभिः सुवालोप्यपरीक्षितः
त्याच्या कीर्तीला, शौर्याला आणि विजयाला ओळखून आपण त्याची पूजा करतो; आणि इथे आमच्यात, अगदी लहान मुलालाही नीट विचार न करता सन्मान दिला जात नाही.
गुणैर्वृद्धानतिक्रम्य हरिरर्च्यतमो मतः। ज्ञानवृद्धो द्विजातीनां क्षत्रियाणां बलाधिकः
गुणांनी वडीलधाऱ्यांनाही मागे टाकून, हरि सर्वांत पूज्य मानला जातो; ब्राह्मणांमध्ये तो ज्ञानात श्रेष्ठ आहे, आणि क्षत्रियांमध्ये बळात पुढे आहे.
वैश्यानां धान्यधनवाञ्शूद्राणामेव जन्मतः। पूज्यतायां च गोविन्दे हेतू द्वावपि संस्थितौ
वैश्यांमध्ये तो धान्य आणि संपत्तीने श्रीमंत आहे; शूद्रांमध्ये जन्मतःच; आणि गोविंदामध्ये हे दोन्ही पूजेचे कारण आहेत.
वेदवेदाङ्गविज्ञानं बलं चाभ्यधिकं तथा। नृणां लोके हि कोऽन्योस्ति विशिष्टः केशवादृते
वेद आणि वेदांगांचे ज्ञान, तसेच अधिक बळ—या जगात मनुष्यात केशवाशिवाय दुसरा कोण विशेष आहे?