अश्वत्थाम्नि स्थिते वीरे सर्वशास्त्रविशारदे। कथं कृष्णस्त्वया राजन्नर्चितः कुरुनन्दन
अश्वत्थामा सारख्या सर्व शस्त्रविद्या जाणणाऱ्या पराक्रमी वीराच्या उपस्थितीत, कुरुवंशाचा आनंद असलेल्या राजा, तू कृष्णाची कशी पूजा केलीस?
दुर्योधने च राजेन्द्रे स्थिते पुरुषसत्तमे। कृपे च भारताचार्ये कथं कृष्णस्त्वयाऽर्चितः
राजाधिराज, पुरुषांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या दुर्योधनाच्या आणि भारतांचे गुरु कृपाचार्य यांच्या उपस्थितीत, तू कृष्णाची कशी पूजा केलीस?
द्रुमं कम्पुरुषाचार्यमतिक्रम्य तथाऽर्चितः। भीष्मके चैव दुर्धर्षे पाण्डुवत्कृतलक्षणे
वीरांचा गुरु द्रोणाचार्य आणि पांडवांसारख्या गुणांनी युक्त, पराक्रमी भीष्म यांना वगळून, तू कृष्णाची अशी पूजा कशी केलीस?
नृपे च रुक्मिणि श्रेष्ठे एकलव्ये तथैव च। शल्ये मद्राधिपे चैव कथं कृष्णस्त्वयार्चितः
रुक्मिणीच्या वडिलांसारख्या श्रेष्ठ राजाच्या, एकलव्याच्या आणि मद्रदेशाच्या राज्या शल्य यांच्या उपस्थितीत, तू कृष्णाची कशी पूजा केलीस?
अयं च सर्वराज्ञां वै बलश्लाघी महाबलः। जामदग्न्यस्य दयितः शिष्यो विप्रस्य भारत
सर्व राजांमध्ये स्वतःच्या बळाचा अभिमान बाळगणारा, महाबली, जमदग्नीपुत्राचा प्रिय शिष्य, हा ब्राह्मणपुत्र भारत येथे आहे.
येनात्मबलमाश्रित्य राजानो युधि निर्जिताः। तं च कर्णमतिक्रम्य कथं कृष्णस्त्वयार्चितः
स्वतःच्या बळावर अनेक राजांना युद्धात जिंकणाऱ्या कर्णालाही वगळून, तू कृष्णाची कशी पूजा केलीस?
नैवर्त्विङ्नैव चाचार्यो न राजा मधुसूदनः। अर्चितश्च कुरुश्रेष्ठ किमन्यत्प्रियकाम्यया
मधुसूदन राजा नाही, यज्ञकर्ता नाही, गुरुही नाही; तरीही कुरुवंशातील श्रेष्ठा, तू त्याची पूजा केलीस—तर यामागे दुसरे काय, फक्त पक्षपातच असू शकतो.
अथवाऽभ्यर्चनीयोऽयं युष्माकं मधुसूदनः। किं राजभिरिहानीतैरवमानाय भारत
किंवा, मधुसूदन तुमच्यासाठी पूजनीय असेल, तर हे सर्व राजे येथे का बोलावले, भारत? त्यांचा अपमान करण्यासाठीच का?
वयं तु न भयादस्य कौन्तेयस्य महात्मनः। प्रयच्छामः करान्सर्वे न लोभान्न च सान्त्वनात्
पण आम्ही या कुंतीपुत्राला—महात्म्य असलेल्या—भीतीने, लोभाने किंवा समेटासाठी काहीही दंड देत नाही.
अस्य धर्मप्रवृत्तस्य पार्थिवत्वं चिकीर्षतः। करानस्मै प्रयच्छामः सोऽयमस्मान्न मन्यते
धर्माला धरून वागणाऱ्या आणि राज्य मिळवू पाहणाऱ्या याला आम्ही दंड देतो; पण तरीही तो आमची किंमत करत नाही.
किमन्यदवमनानाद्धे यदेनं राजसंसदि। अप्राप्तलक्षणं कृष्णमर्घ्येणार्चितवानसि
या राजसभेत, योग्य पात्रता नसतानाही कृष्णाला अर्घ्य देऊन तू त्याचा सन्मान केलास, यामागे दुसरे काय, फक्त अपमानच असू शकतो.
अकस्माद्धर्मपुत्रस्य धर्मात्मेति यशो गतम्। को हि धर्मच्युते पूजामेवं युक्तां नियोजयेत्
अचानक धर्मपुत्राचे 'धर्मात्मा' म्हणून नाव झाले; पण जो धर्मापासून दूर गेला, त्याला अशी योग्य पूजा कोण देईल?
योयं वृष्णिकुले जातो राजानं हतवान्पुरा। जरासन्धं महात्मानमन्यायेन दुरात्मवान्
जो वृष्णिवंशात जन्मलेला, पूर्वी महान आणि धर्मात्मा जरासंध राजाचा अन्यायाने वध करणारा आहे—त्याला धर्मात्मा कसा म्हणता येईल?
अद्य धर्मात्मता चैव व्यपकृष्टा युधिष्ठिरात्। दर्शितं कृपणत्वं च कृष्णेऽर्घ्यस्य निवेदनात्
आज युधिष्ठिराची धर्मनिष्ठा कमी झाली आणि कृष्णाला अर्घ्य देऊन त्याचे कंजुषपणही दिसून आले.
यदि भीताश्च कौन्तेयाः कृपणाश्च तपस्विनः। ननु त्वयाऽपि बोद्धव्यं यां पूजां माधवार्हसि
कुंतीपुत्र भीतीने किंवा दुर्बलतेने, जरी ते तपस्वी असले तरी, माधवाला खरी कोणती पूजा योग्य आहे हे तुला तरी समजायला हवे.
अथवा कृपणैरेतामुपनीतां जनार्दन। पूजामनर्हः कस्मात्त्वमभ्यनुज्ञातवानसि
किंवा, जनार्दना, ही पूजा जर दुर्बलांनी तुझ्यापर्यंत आणली असेल, तर तू अयोग्य असूनही ती का स्वीकारलीस?
अयुक्तामात्मनः पूजां त्वं पुनर्बहुमन्यसे। हविषः प्राप्य निष्यन्दं प्राशिता श्वेव निर्जने
स्वतःसाठी अयोग्य असलेली पूजा तू मोठ्या अभिमानाने मान्य केलीस, जणू एखादा कुत्रा एकट्या जागी ठेवलेले हवनाचे तूप खातो तशी.
न त्वं पार्थिवेन्द्राणामपमानः प्रयुज्यते। त्वामेव कुरवो व्यक्तं प्रलम्भन्ते जनार्दन
राजांमध्ये कोणाचाही अपमान केलेला नाही; जनार्दना, कुरू लोक फक्त तुझी खुशामद करत आहेत, हेच स्पष्ट आहे.
क्लीबे दारक्रिया यादृगन्धे वा रूपदर्शनम्। अराज्ञो राजवत्पूजा तथा ते मधुसूदन
मधुसूदन, जसा नपुंसकाचा विवाह, किंवा गंध नसलेल्या वस्तूत सुगंध, किंवा कुरूपात सौंदर्य, तसाच राजा नसलेल्या माणसाचा राजासारखा सन्मान केला, तर तो व्यर्थच आहे.
दृष्टो युधिष्ठिरो राजा दृष्टो भीष्मश्च यादृशः। वासुदेवोऽप्ययं दृष्टः सर्वमेतद्यथातथम्
राजा युधिष्ठिर कसा आहे ते सर्वांनी पाहिलं, भीष्म कसा आहे तेही पाहिलं; आणि हा वासुदेव देखील सर्वांनी पाहिला — हे सर्व जसं आहे तसंच आहे.
इत्युक्त्वा शिशुपालस्तानुत्थाय परमासनात्। निर्ययौ सदसस्तस्मात्सहितो राजभिस्तदा
असं म्हणून शिशुपाल त्या उत्तम आसनावरून उठला आणि त्या वेळी इतर राजांसह सभेतून बाहेर गेला.
ततो युधिष्ठिरो राजा शिशुपालमुपाद्रवत्। उवाच चैनं मधुरं सान्त्वपूर्वमिदं वचः
मग राजा युधिष्ठिर शिशुपालाजवळ गेला आणि त्याला गोड आणि शांतपणे हे शब्द सांगितले.
नेदं युक्तं महीपाल यादृशं वै त्वमुक्तवान्। अधर्मश्च परो राजन्पारुष्यं च निरर्थकम्
हे योग्य नाही, राजन, तू जे बोललास ते; हे मोठं अधर्माचं आहे आणि तुझं कठोर बोलणं निरर्थक आहे.
न हि धर्मं परं जातु नावबुध्येत पार्थिवः। भीष्मः शान्तनवस्त्वेनं मावमंस्थास्त्वमन्यथा
कोणताही राजा कधीही श्रेष्ठ धर्म ओळखत नाही असं होत नाही; शांतनूचा पुत्र भीष्म हे जाणतो — त्याच्याबद्दल वेगळं विचारू नकोस.
पश्य चैतान्महीपालांस्त्वत्तो वृद्धतरान्बहून्। मृष्यन्ते चार्हणां कृष्णे तद्वत्वं क्षन्तुमर्हसि
हे बघ, इथे तुझ्यापेक्षा मोठ्या वयाचे किती राजे आहेत, ते सर्व कृष्णाच्या सन्मानाला मान्यता देतात; तूही त्यांच्यासारखं माफ करावं.
वेद तत्त्वेन कृष्णं हि भीष्णश्चेदिपते भृशम्। न ह्येनं त्वं तथा यथैनं वेद कौरवः
चेदिराज, भीष्म कृष्णाला खरी ओळखतो, तुला जशी ओळख नाही तशी कौरवाला आहे.
नास्मै देयो ह्यनुनयो नायमर्हति सान्त्वनम्। लोकवृद्धतमे कृष्णे योऽर्हणां नाभिमन्यते
जो कृष्णाच्या सन्मानाला मान देत नाही, त्या जगातील सर्वात वयोवृद्ध व्यक्तीला न समजणाऱ्याला समजावणं किंवा शांत करणं योग्य नाही.
क्षत्रियः क्षत्रियं जित्वा रणे रणकृतां वरः। यो मुञ्चति वशे कृत्वा गुरुर्भवति तस्य सः
युद्धात दुसऱ्या क्षत्रियाला जिंकून, त्याला आपल्या अधीन करून सोडणारा क्षत्रिय, त्याचा गुरु होतो.
अस्यां हि समितौ राज्ञामेकमप्यजितं युधि। न पश्यामि महीपालं सात्वतीपुत्रतेजसा
या राजांच्या सभेत सत्यवतीपुत्राच्या तेजामुळे युद्धात अजिंक्य असा एकही राजा मला दिसत नाही.
न हि केवलमस्माकमयमर्च्यतमोऽच्युतः। त्रयाणामपि लोकानामर्चनीयो महाभुजः
हा अच्युत फक्त आमच्यासाठीच पूज्य नाही; हा बलवान सर्व तीनही लोकांसाठी पूजनीय आहे.