नायमर्हति वार्ष्णेयस्तिष्ठत्स्विह महात्मसु। महीपतिषु कौरव्य राजवत्पार्थिवार्हणम्
कौरवपुत्रा, इथे उपस्थित असलेल्या या महान आत्मे आणि राजांमध्ये वृष्णीवंशीयाला राजसन्मान देण्यास तो पात्र नाही.
नायं युक्तः समाचारः पाण्डवेषु महात्मसु। यत्कामाद्देवकीपुत्रं पाण्डवार्चितवानसि
महान पांडवांमध्ये असा वागणूक योग्य नाही, की केवळ इच्छेने देवकीपुत्राचा तू सन्मान केलास.
बाला यूयं न जानीध्वं धर्मः सूक्ष्मो हि पाण्डवाः। अयं तत्राभ्यतिक्रान्तो ह्यापगेयोऽल्पदर्शनः
पांडवांनो, तुम्ही अजून लहान आहात, तुम्हाला नीतीचे बारकावे समजत नाहीत; या बाबतीत नदीपुत्राने मर्यादा ओलांडली आहे, कारण त्याला दूरदृष्टी नाही.
त्वादृशो धर्मयुक्तो हि कुर्वाणः प्रियकाम्यया। भवत्यभ्यधिकं भीष्मो लोकेष्ववमतः सताम्
तुमच्यासारखा धर्मनिष्ठ माणूस, केवळ प्रिय वाटावे म्हणून काही करतो, तेव्हा तो भीष्मासारखा सज्जनांच्या नजरेत दुर्लक्षित होतो.
कथं ह्यराजा दाशार्हो मध्ये सर्वमहीक्षिताम्। अर्हणामर्हति तथा यथा युष्माभिरर्चितः
सर्व पृथ्वीच्या राजांमध्ये, जो राजा नाही, अशा दाशार्हाला तुम्ही जसा सन्मान दिला, तसा सन्मान तो कसा पात्र ठरतो?
अथवा मन्यसे कृष्णं स्थविरं कुरुपुङ्गवः। वसुदेवे स्थिते वृद्धे कथमर्हति तत्सुतः
किंवा, कुरुवंशातील श्रेष्ठा, जर कृष्णाला वयस्कर मानत असाल, तर वृद्ध वसुदेव उपस्थित असताना त्याचा मुलगा कसा सन्मानास पात्र ठरतो?
अथवा वासुदेवोऽपि प्रियकामोऽनुवृत्तवान्। द्रुपदे तिष्ठति कथं माधवोऽर्हति पूजनम्
किंवा, वसुदेवालाही तुम्ही प्रिय मानत असाल, तरी द्रुपद उपस्थित असताना माधवाला पूजा कशी योग्य आहे?
आचार्यं मन्यसे कृष्णमथवा कुरुनन्दन। द्रोणे तिष्ठति वार्ष्णेयं कस्मादर्चितवानसि
कुरुनंदना, जर कृष्णाला तुम्ही गुरु मानत असाल, तर द्रोण उपस्थित असताना वृष्णीपुत्राचा सन्मान का केलास?
ऋत्विजं मन्यसे कृष्णमथवा कुरुनन्दन। द्वौपायने स्थिते वृद्धे कथं कृष्णोऽर्चितस्त्वया
कुरुनंदना, जर कृष्णाला ऋत्विज मानत असाल, तर वृद्ध व्यास उपस्थित असताना कृष्णाचा सन्मान कसा केलास?
भीष्मे शान्तनवे राजन्स्थिते पुरुषसत्तमे। स्वच्छन्दमृत्युके राजन्कथं कृष्णोऽर्चितस्त्वया
राजा, शांतनुपुत्र भीष्म, जो पुरुषांमध्ये श्रेष्ठ आहे आणि ज्याला मृत्यूची वेळ स्वतः ठरवता येते, तो उपस्थित असताना कृष्णाचा सन्मान कसा केलास?
अश्वत्थाम्नि स्थिते वीरे सर्वशास्त्रविशारदे। कथं कृष्णस्त्वया राजन्नर्चितः कुरुनन्दन
अश्वत्थामा सारख्या सर्व शस्त्रविद्या जाणणाऱ्या पराक्रमी वीराच्या उपस्थितीत, कुरुवंशाचा आनंद असलेल्या राजा, तू कृष्णाची कशी पूजा केलीस?
दुर्योधने च राजेन्द्रे स्थिते पुरुषसत्तमे। कृपे च भारताचार्ये कथं कृष्णस्त्वयाऽर्चितः
राजाधिराज, पुरुषांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या दुर्योधनाच्या आणि भारतांचे गुरु कृपाचार्य यांच्या उपस्थितीत, तू कृष्णाची कशी पूजा केलीस?
द्रुमं कम्पुरुषाचार्यमतिक्रम्य तथाऽर्चितः। भीष्मके चैव दुर्धर्षे पाण्डुवत्कृतलक्षणे
वीरांचा गुरु द्रोणाचार्य आणि पांडवांसारख्या गुणांनी युक्त, पराक्रमी भीष्म यांना वगळून, तू कृष्णाची अशी पूजा कशी केलीस?
नृपे च रुक्मिणि श्रेष्ठे एकलव्ये तथैव च। शल्ये मद्राधिपे चैव कथं कृष्णस्त्वयार्चितः
रुक्मिणीच्या वडिलांसारख्या श्रेष्ठ राजाच्या, एकलव्याच्या आणि मद्रदेशाच्या राज्या शल्य यांच्या उपस्थितीत, तू कृष्णाची कशी पूजा केलीस?
अयं च सर्वराज्ञां वै बलश्लाघी महाबलः। जामदग्न्यस्य दयितः शिष्यो विप्रस्य भारत
सर्व राजांमध्ये स्वतःच्या बळाचा अभिमान बाळगणारा, महाबली, जमदग्नीपुत्राचा प्रिय शिष्य, हा ब्राह्मणपुत्र भारत येथे आहे.
येनात्मबलमाश्रित्य राजानो युधि निर्जिताः। तं च कर्णमतिक्रम्य कथं कृष्णस्त्वयार्चितः
स्वतःच्या बळावर अनेक राजांना युद्धात जिंकणाऱ्या कर्णालाही वगळून, तू कृष्णाची कशी पूजा केलीस?
नैवर्त्विङ्नैव चाचार्यो न राजा मधुसूदनः। अर्चितश्च कुरुश्रेष्ठ किमन्यत्प्रियकाम्यया
मधुसूदन राजा नाही, यज्ञकर्ता नाही, गुरुही नाही; तरीही कुरुवंशातील श्रेष्ठा, तू त्याची पूजा केलीस—तर यामागे दुसरे काय, फक्त पक्षपातच असू शकतो.
अथवाऽभ्यर्चनीयोऽयं युष्माकं मधुसूदनः। किं राजभिरिहानीतैरवमानाय भारत
किंवा, मधुसूदन तुमच्यासाठी पूजनीय असेल, तर हे सर्व राजे येथे का बोलावले, भारत? त्यांचा अपमान करण्यासाठीच का?
वयं तु न भयादस्य कौन्तेयस्य महात्मनः। प्रयच्छामः करान्सर्वे न लोभान्न च सान्त्वनात्
पण आम्ही या कुंतीपुत्राला—महात्म्य असलेल्या—भीतीने, लोभाने किंवा समेटासाठी काहीही दंड देत नाही.
अस्य धर्मप्रवृत्तस्य पार्थिवत्वं चिकीर्षतः। करानस्मै प्रयच्छामः सोऽयमस्मान्न मन्यते
धर्माला धरून वागणाऱ्या आणि राज्य मिळवू पाहणाऱ्या याला आम्ही दंड देतो; पण तरीही तो आमची किंमत करत नाही.
किमन्यदवमनानाद्धे यदेनं राजसंसदि। अप्राप्तलक्षणं कृष्णमर्घ्येणार्चितवानसि
या राजसभेत, योग्य पात्रता नसतानाही कृष्णाला अर्घ्य देऊन तू त्याचा सन्मान केलास, यामागे दुसरे काय, फक्त अपमानच असू शकतो.
अकस्माद्धर्मपुत्रस्य धर्मात्मेति यशो गतम्। को हि धर्मच्युते पूजामेवं युक्तां नियोजयेत्
अचानक धर्मपुत्राचे 'धर्मात्मा' म्हणून नाव झाले; पण जो धर्मापासून दूर गेला, त्याला अशी योग्य पूजा कोण देईल?
योयं वृष्णिकुले जातो राजानं हतवान्पुरा। जरासन्धं महात्मानमन्यायेन दुरात्मवान्
जो वृष्णिवंशात जन्मलेला, पूर्वी महान आणि धर्मात्मा जरासंध राजाचा अन्यायाने वध करणारा आहे—त्याला धर्मात्मा कसा म्हणता येईल?
अद्य धर्मात्मता चैव व्यपकृष्टा युधिष्ठिरात्। दर्शितं कृपणत्वं च कृष्णेऽर्घ्यस्य निवेदनात्
आज युधिष्ठिराची धर्मनिष्ठा कमी झाली आणि कृष्णाला अर्घ्य देऊन त्याचे कंजुषपणही दिसून आले.
यदि भीताश्च कौन्तेयाः कृपणाश्च तपस्विनः। ननु त्वयाऽपि बोद्धव्यं यां पूजां माधवार्हसि
कुंतीपुत्र भीतीने किंवा दुर्बलतेने, जरी ते तपस्वी असले तरी, माधवाला खरी कोणती पूजा योग्य आहे हे तुला तरी समजायला हवे.
अथवा कृपणैरेतामुपनीतां जनार्दन। पूजामनर्हः कस्मात्त्वमभ्यनुज्ञातवानसि
किंवा, जनार्दना, ही पूजा जर दुर्बलांनी तुझ्यापर्यंत आणली असेल, तर तू अयोग्य असूनही ती का स्वीकारलीस?
अयुक्तामात्मनः पूजां त्वं पुनर्बहुमन्यसे। हविषः प्राप्य निष्यन्दं प्राशिता श्वेव निर्जने
स्वतःसाठी अयोग्य असलेली पूजा तू मोठ्या अभिमानाने मान्य केलीस, जणू एखादा कुत्रा एकट्या जागी ठेवलेले हवनाचे तूप खातो तशी.
न त्वं पार्थिवेन्द्राणामपमानः प्रयुज्यते। त्वामेव कुरवो व्यक्तं प्रलम्भन्ते जनार्दन
राजांमध्ये कोणाचाही अपमान केलेला नाही; जनार्दना, कुरू लोक फक्त तुझी खुशामद करत आहेत, हेच स्पष्ट आहे.
क्लीबे दारक्रिया यादृगन्धे वा रूपदर्शनम्। अराज्ञो राजवत्पूजा तथा ते मधुसूदन
मधुसूदन, जसा नपुंसकाचा विवाह, किंवा गंध नसलेल्या वस्तूत सुगंध, किंवा कुरूपात सौंदर्य, तसाच राजा नसलेल्या माणसाचा राजासारखा सन्मान केला, तर तो व्यर्थच आहे.
दृष्टो युधिष्ठिरो राजा दृष्टो भीष्मश्च यादृशः। वासुदेवोऽप्ययं दृष्टः सर्वमेतद्यथातथम्
राजा युधिष्ठिर कसा आहे ते सर्वांनी पाहिलं, भीष्म कसा आहे तेही पाहिलं; आणि हा वासुदेव देखील सर्वांनी पाहिला — हे सर्व जसं आहे तसंच आहे.