न तस्यां सन्निधौ शूद्रः कश्चिदासीन्न चाव्रती। अन्तर्वेद्यां तदा राजन्युधिष्ठिरनिवेशने
त्या यज्ञमंडपात, युधिष्ठिराच्या सभेत, एकही शूद्र किंवा व्रत न पाळणारा माणूस नव्हता.
तां तु लक्ष्मीवतो लक्ष्मीं तदा यज्ञविधानजाम्। तुतोष नारदः पश्यन्धर्मराजस्य धीमतः
त्या वेळी, यज्ञाच्या विधीतून निर्माण झालेली शोभा पाहून, धर्मराज युधिष्ठिराच्या समृद्धीवर नारद संतुष्ट झाला.
अथ चिन्तां समापेदे स मुनिर्मनुजाधिप। नारदस्तु तदा पश्यन्सर्वक्षत्रसमागमम्
तेव्हा नारद ऋषींनी सर्व क्षत्रियांचा मोठा मेळावा पाहून मनात विचार सुरू केला.
सस्मार च पुरावृत्तां कथां तां पुरुषर्षभ। अंशावतरणे याऽसौ ब्रह्मणो भवनेऽभवत्
तो श्रेष्ठ पुरुष, नारद, त्या वेळी ब्रह्मदेवाच्या सभेत अंशावताराच्या वेळी घडलेली प्राचीन कथा आठवू लागला.
देवानां सङ्गमं तं तु विज्ञाय कुरुनन्दन। नारदः पुण्डरीकाक्षं सस्मार मनसा हरिम्
कुरुवंशज, देवांचा तो मेळावा ओळखून नारदाने आपल्या मनात कमळनेत्र हरिचे स्मरण केले.
साक्षात्स विबुधारिघ्नः क्षत्रे नारायणो विभुः। प्रतिज्ञां पालयंश्चेमां जातः परपुरञ्जयः
तेथे, देवद्वेष्ट्यांचा संहार करणारा, सर्व क्षत्रियांमध्ये श्रेष्ठ असलेला, प्रतिज्ञा पाळणारा नारायण स्वतः, शत्रूंच्या नगरांचा विजेता म्हणून जन्माला आला होता.
न्दिदेश पुरा योऽसौ विबुधान्भूतकृत्स्वयम्। न्योन्यमभिनिघ्नन्तः पुनर्लोकानवाप्स्यथ
जो पूर्वी देवांना स्वतः शिकवणारा, सर्व सृष्टीचा कर्ता आहे, जेव्हा देव एकमेकांचा नाश करत होते, तेव्हा त्याने पुन्हा सांगितले, 'तुम्ही पुन्हा लोकांना प्राप्त कराल.'
इति नारायणः शम्भुर्भगवान्भूतभावनः। आदिश्य विबुधान्सर्वानजायत यदुक्षये
अशा प्रकारे नारायण, शंभू, सर्व भूतांचा सर्जक, सर्व देवांना आज्ञा देऊन, यदु वंशाच्या शेवटी जन्माला आला.
क्षितावन्धकवृष्णीनां वंशे वंशभृतां वरः। परया शुशुभे लक्ष्म्या नक्षत्राणामिवोडुराट्
पृथ्वीवर अंधक आणि वृष्णी या वंशात, वंशाचा आधार असलेला श्रेष्ठ पुरुष, चंद्र जसा तार्यांमध्ये तेजस्वी दिसतो तसा, अत्यंत शोभून गेला.
यस्य बाहुबलं सेन्द्राः सुराः सर्व उपासते। सोयं मानुषवन्नाम हरिरास्तेऽरिमर्दनः
ज्याच्या भुजाबळाची सर्व देव, अगदी इंद्रही पूजा करतात, तो शत्रूंचा संहार करणारा हरि, आता माणसांमध्ये नावाने वावरतो.
अहो बत महद्भूतं स्वयम्भूर्यदिदं स्वयम्। आदास्यति पुनः क्षत्रमेवं बलसमन्वितम्
अहो, किती मोठे आश्चर्य! की स्वयंभू परमेश्वर स्वतःच पुन्हा इतक्या सामर्थ्याने क्षत्रिय सत्ता धारण करणार आहे.
इत्येतां नारदश्चिन्तां चिन्तयामास सर्ववित्। हरिं नारायणं ज्ञात्वा यज्ञैरीज्यं तमीश्वरम्
सर्वज्ञ नारदाने, हरी नारायण, यज्ञांनी पूजला जाणारा तो ईश्वर, हे ओळखून, मनात ही विचारधारा धरली.
तस्मिन्धर्मविदां श्रेष्ठो धर्मराजस्य धीमतः। महाध्वरे महाबुद्धिस्तस्थौ स बहुमानतः
तेथे धर्म जाणणाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठ, बुद्धिमान धर्मराजाच्या महायज्ञात, तो महान बुद्धीमान अत्यंत आदराने उभा राहिला.
ततः समुदिता मुख्यैर्गुणैर्गुणवतां वराः। बहवो भावितात्मानः पृथक्पृथगरिन्दमाः
नंतर, गुणी लोकांमध्ये श्रेष्ठ, शुद्ध अंतःकरण असलेले, प्रत्येकजण वेगवेगळ्या गुणांनी युक्त असे बरेच जण तेथे एकत्र जमले.
आत्मकृत्यमिति ज्ञात्वा पाञ्चालास्तत्र सर्वशः। समीयुर्वृष्णयश्चैव तदाऽनीकाग्रहारिणः
हे आपले कर्तव्य आहे असे जाणून, सर्व पांचाळ आणि सेनापती असलेले वृष्णी, त्या वेळी तेथे एकत्र आले.
दाराः सजनामात्या वहन्तो रत्नसञ्चयान्। विकृष्टत्वाच्च देशस्य गुरुभारतया च ते
पत्नी, नातेवाईक आणि मंत्र्यांसह, मौल्यवान रत्ने वाहत, त्या दूरच्या प्रदेशातून आणि मोठ्या ओझ्यामुळे थकलेले, ते आले.
ययुः प्रमुदिताः पश्चाद्भगवन्तं समन्वयुः। बलशेषं समुदितं परिगृह्य समन्ततः
आनंदी मनाने त्यांनी प्रस्थान केले आणि भगवंताचा पाठपुरावा केला, सर्व बाजूंनी उरलेली सेना गोळा केली.
अजश्चक्रायुधः शौरिरमित्रगणमर्दनः। बलाधिकारे निक्षिप्य संमान्यानकदुन्दुभिम्
चक्रधारी, शत्रूंचा संहार करणारा अज, सेनापतीपद आदराने अनकदुंदुभीला सोपवून, पुढे गेला.
सम्प्रायाद्यादवश्रेष्ठो जयमाने युधिष्ठिरे। उच्चावचमुपादाय धर्मराजाय माधवः
यादवांमध्ये श्रेष्ठ असलेला तो, युधिष्ठिराच्या विजयाच्या वेळी, विविध प्रकारची दाने घेऊन, धर्मराजाकडे माधव गेला.
धनौघं पुरतः कृत्वा खाण्डवप्रस्थमाययौ। तत्र यज्ञगतान्पश्यंश्चैद्यवर्गसमागतान्
समोर प्रचंड धनराशी घेऊन, तो खांडवप्रस्थात पोहोचला आणि तिथे यज्ञासाठी जमलेल्या, चेदि वंशाच्या मंडळींना पाहिले.
भूमिपालगणान्सर्वान्सप्रभानिव तोयदान्। घकायान्निवसतो यूथपानिव यूथपः
सर्व राजसमूह, जणू वीज असलेल्या मेघांसारखे तेजस्वी, एकत्र राहणारे, जणू कळपात प्रमुखासारखे, त्याने पाहिले.
बलिनः सिंहसङ्काशान्महीमावृत्य तिष्ठतः। ततो जनौघसम्बाधं राजसागरमव्ययम्
सिंहांसारखे बलवान, पृथ्वीवर उभे राहून, त्यांनी संपूर्ण भूमी व्यापली; मग, लोकांच्या गर्दीने, तो राजसागर अगाध झाला.
नादयन्रथघोषेण ह्युपायान्मधुसूदनः। असूर्यमिव सूर्येण निवातमिव वायुना
रथांचा गजर घुमवत, मधुसूदन पुढे गेला, जणू सूर्य अंधार दूर करतो, किंवा वारा शांततेला हलवतो तसा.
कृष्णेन समुपेतेन जहर्षे भारतं पुरम्। ब्राह्मणक्षत्रियाणां तु पूजार्थं ह्यर्थधर्मवित्
कृष्णाच्या उपस्थितीने, भारतांचे नगर आनंदित झाले, कारण तो अर्थ आणि धर्म जाणणारा, ब्राह्मण व क्षत्रियांच्या सन्मानासाठी आला होता.
सहदेवो विशेषज्ञो माद्रीपुत्रः कृतोऽभवत्। भगवन्तं तु भूतानां भास्वन्तमिव तेजसा
माद्रीचा पुत्र सहदेव हा विशेष जाणकार होता. तो आपल्या तेजाने सगळ्यांत उजळून निघाला, जणू काही सर्व प्राण्यांचा तेजस्वी स्वामीच.
विशन्तं यज्ञभूमिं तां सितस्यावरजं प्रभुम्। तेजोराशिमृषिं विप्रमदृश्यं वै विजानताम्
ती यज्ञभूमीमध्ये शिरताना, सितेचा लहान भाऊ, तेजस्वी, ऋषितुल्य, ब्राह्मण, आणि प्रभू असा तो जाणकारांना दिसला.
वयोधिकानां वृद्धानां मार्गमात्मनि तिष्ठताम्। जगतस्तस्थुषश्चैव प्रभवाप्ययमच्युतम्
आपल्या मार्गावर ठामपणे उभे असलेल्या वयोवृद्ध लोकांमध्ये आणि जगाला आधार देणाऱ्यांमध्येही तो अच्युत, म्हणजेच जगाचा आरंभ आणि शेवट म्हणून ओळखला गेला.
अनन्तमन्तं शत्रूणाममित्रगणमर्दनम्। प्रभवं सर्वभूतानामापत्स्वभयमच्युतम्
तो अनंत आहे, शत्रूंचा अंत करणारा, शत्रूंच्या समूहांचा संहार करणारा, सर्व जीवांचा उगम, आणि संकटकाळी न डगमगणारा आधार आहे.
भविष्यं भावनं भूतं द्वारवत्यामरिन्दमम्। स दृष्ट्वा कृष्णमायान्तं प्रतिपूज्यामितौजसम्
तो भविष्य आहे, सृष्टी करणारा आहे, भूतकाळ आहे, द्वारकेतील शत्रूंचा जिंकणारा आहे. कृष्ण येताना पाहून, सर्वांनी त्याला त्याच्या अपार तेजासाठी सन्मान दिला.
यथार्हं केशवे वृत्तिं प्रत्यपद्यत पाण्डवः। ज्यैष्ठ्यकानिष्ठ्यसंयोगं सम्प्रधार्य गुणागुणैः
पांडवाने योग्य प्रकारे केशवाचे स्वागत केले, मोठेपण-लहानपण आणि गुण-दोष विचारात घेऊन त्याला मान दिला.