ततो रत्नान्युपादाय पुरीं माहिष्मतीं ययौ।। तत्र नीलेन राज्ञा स चक्रे युद्धं नरर्षभः
मग रत्ने घेऊन तो माहिष्मती नगरीत गेला; तेथे नरश्रेष्ठाने नील राजाशी युद्ध केले.
पाण्डवः परवीरघ्नः सहदेवः प्रतापवान्।। ततोऽस्य सुमहद्युद्धमासीद्भीरुभयङ्करम्
पांडवांमधील शूर आणि शत्रूंचा संहार करणारा सहदेव त्याच्याशी मोठ्या, भिती वाटावी अशा युद्धात उतरला.
सैन्यक्षयकरं चैव प्राणानां संशयावहम्। चक्रे तस्य हि साहाय्यं भगवान्हव्यवाहनः
त्या वेळी अग्नीने त्याला मदत केली आणि सैन्याचा संहार करत माणसांच्या जीवाला धोका निर्माण केला.
ततो रथा हया नागाः पुरुषाः कवचानि च। प्रतीप्तानि व्यदृश्यन्त सहदेवबले तदा
मग, राजन्, सहदेवाच्या सैन्यात रथ, घोडे, हत्ती, माणसं आणि त्यांची कवचं पेटलेली दिसली.
ततः सुसंभ्रान्तमना बभूव कुरुनन्दनः। नोत्तरं प्रतिवक्तुं च शक्तोऽभूज्जनमेजय
तेव्हा कुरुवंशज, त्याचा मन फारच गोंधळून गेला आणि जनमेजय काहीच उत्तर देऊ शकला नाही.
किमर्थं भगवान्वह्निः प्रत्यमित्रोऽभवद्युधि। सहदेवस्य यज्ञार्थं घटमानस्य वै द्विज
ब्राह्मण, सहदेव यज्ञासाठी प्रयत्न करत असताना, अग्नी देव युद्धात शत्रू का झाला याचे कारण काय?
तत्र माहिष्मतीवासी भगवान्हव्यवाहनः। श्रूयते हि गृहीतो वै पुरस्तात्पारदारिकः
माहीष्मती नगरीत, अग्नी देव पूर्वी परस्त्रीच्या रूपात पकडला गेला असे ऐकायला मिळते.
नीलस्य राज्ञो दुहिता बभूवतातीव शोभना। साऽग्निहोत्रमुपातिष्ठद्बोधनाय पितुः सदा
नील राजाची कन्या अतिशय सुंदर होती; ती नेहमी आपल्या वडिलांच्या जागृतीसाठी अग्निहोत्र करत असे.
व्यजनैर्धूयमानोऽपि तावत्प्रज्वलते न सः।। यावच्चारुपुटौष्ठेन वायुना न विधूयते
पंख्यांनी फुंकले तरी तो अग्नी पेटत नसे, जोपर्यंत तिच्या सुंदर ओठांनी आलेल्या वाऱ्याने तो पेटत नसे.
ततः स भगवानग्निश्चकमे तां सुदर्शनाम्। नीलस्य राज्ञः सर्वेषामुपनीतश्च सोऽभवत्
मग अग्नी देव त्या सुंदर कन्येला इच्छितो झाला आणि नील राजाने सर्वांसमोर त्याला जवळ आणले.
ततो ब्रह्मणरूपेण रममाणो यदृच्छया।। चकमे तां वरारोहां कन्यामुत्पललोचनाम्।। तं तु राजा यथाशास्त्रमशासद्धार्मिकस्तदा
नंतर अग्नीने ब्राह्मणाचे रूप घेऊन, योगायोगाने, त्या कमलनयन, उंच कंबरेच्या कन्येसोबत रमण केले; पण धर्मनिष्ठ राजा शास्त्राप्रमाणे त्याला थांबवले.
प्रजज्वाल ततः कोपाद्भगवान्हव्यवाहनः। तं दृष्ट्वा विस्मितो राजा जगाम शिरसाऽवनिम्
मग अग्नी देव रागाने प्रज्वलित झाला; हे पाहून राजा आश्चर्यचकित झाला आणि त्याने आपले डोके झुकवले.
ततः कालेन तां कन्यां तथैव हि तदा नृपः। प्रददौ विप्ररूपाय वह्रये शिरसा नतः
काही काळानंतर, राजाने डोके झुकवून, पुन्हा त्या कन्येला ब्राह्मणरूप असलेल्या अग्नीला दिले.
प्रतिगृह्य च तां सुभ्रुं नीलराज्ञः सुतां तदा। चक्रे प्रसादं भगवांस्तस्य राज्ञो विभावसुः
नील राजाची सुंदर भुवई असलेली कन्या मिळाल्यावर अग्नी देव राजावर प्रसन्न झाला.
वरेण च्छन्दयामास तं नृपं स्विष्टकृत्तमः। अभयं च स जग्राह स्वसैन्ये वै महीपतिः
त्यानंतर अग्नीने राजाला इच्छित वर दिला; आणि राजाने आपल्या सैन्यासाठी अभय मिळवले.
ततः प्रभृति ये केचिदज्ञानात्तां पुरीं नृपाः। जिगीषन्ति बलाद्राजंस्ते दह्यन्ते स्म वह्निना
त्या वेळेपासून, राजन्, जे कोणी राजे अज्ञानाने त्या नगरीवर जबरदस्तीने विजय मिळवण्याचा प्रयत्न करत, त्यांना अग्नीने जाळून टाकले.
स्यां पुर्यां तदा चैव माहिष्मत्यां कुरूद्वह। बभूवुरनतिग्राह्य योषितश्छन्दतः किल
आणि त्या माहीष्मती नगरीत, कुरुवंशश्रेष्ठ, स्त्रियांना त्यांच्या इच्छेविरुद्ध कोणीही घेऊ शकत नव्हते.
एवमग्निर्वरं प्रादात्स्त्रीणामप्रतिवारणे। रिण्यस्तत्र च राजानस्तत्पुरं भरतर्षभ
अग्नीने असा वर दिला की, त्या नगरीतील स्त्रियांना त्यांच्या इच्छेविरुद्ध कोणीही नेऊ शकत नाही, आणि त्या नगरीचे राजे त्या ऋणातून मुक्त झाले.
र्जयन्ति च राजानस्तत्पुरं भरतर्षभ। भयादग्नेर्महाराज तदाप्रभृति सर्वदा
आणि, भरतराष्ट्रातील श्रेष्ठ, त्या वेळेपासून राजे अग्नीच्या भीतीने नेहमी ती नगरी राज्य करत.
सहदेवस्तु धर्मात्मा सैन्यं दृष्ट्वा भयार्दितम्। परीतमग्निना राजन्नाकम्पत यथाऽचलः। उपस्पृश्य शुचिर्भूत्वा सोऽब्रवीत्पावकं ततः
पण धर्मात्मा सहदेवाने, आपले सैन्य अग्नीने वेढले आणि घाबरलेले पाहूनही, तो पर्वतासारखा स्थिर राहिला; पाणी स्पर्श करून शुद्ध झाला आणि मग अग्नीला म्हणाला.
त्वदर्थोऽयं समारम्भः कृष्णवर्त्मन्नमोस्तु ते। मुखं त्वमसि देवानां यज्ञस्त्वमसि पावक
हे सर्व यज्ञकार्य तुझ्यासाठीच आहे; कृष्णाच्या मार्गावर चालणाऱ्या तुझ्यास नमस्कार असो. देवतांचा तूं मुख आहेस, तूं यज्ञ आहेस, हे पावक, तुला वंदन.
पावनात्पावकश्चासि वहनाद्धव्यवाहनः। वेदास्त्वदर्थं जाता वै जातवेदास्ततो ह्यसि
तूं पावक आहेस कारण तूं शुद्ध करतोस, आणि हव्यवाहन आहेस कारण तूं हविर्द्रव्य वाहतोस. वेद तुझ्यासाठीच निर्माण झाले आहेत, म्हणून तूं जातवेद आहेस.
चित्रभानुः सुरेशश्च अनलस्त्वं विभावसो। स्वर्गद्वारस्पृशश्चासि हुताशो ज्वलनः शिखी
तूं चित्रभानू आहेस, देवांचा स्वामी आहेस, अनल आहेस, हे विभावसु. तूं स्वर्गद्वाराला स्पर्श करतोस, तूं होताश, ज्वलन आणि शिखी आहेस.
वैश्वानरस्त्वं पिङ्गेशः प्लवङ्गो भूरितेजसः। कुमारसूस्त्वं भगवान्रुद्रगर्भो हिरण्यकृत्
तूं वैश्वानर आहेस, पिंगेश आहेस, प्रखर तेजाचा प्लवंग आहेस; तूं कुमाराचा पुत्र आहेस, रुद्राचा गर्भ आहेस, आणि सुवर्णमय आहेस.
अग्निर्ददातु मे तेजो वायुः प्राणं ददातु मे। पृथिवी बलमादध्याच्छिवं चापो दिशन्तु मे
अग्नी मला तेज देवो, वायू मला प्राण देवो; पृथ्वी मला बळ देवो, आणि पाणी मला कल्याण देवो.
अपां गर्भ महासत्व जातवेदः सुरेश्वर। देवानां मुखमग्ने त्वं सत्येन विपुनीहि माम्
हे अग्नी, पाण्याचा गर्भ, महान आत्मा, जातवेद, देवांचा स्वामी, देवतांचा मुख, तू मला सत्याने शुद्ध कर.
ऋषिभिर्ब्राह्मणैश्चैव दैवतैरसुरैरपि। नित्यं सुहुत यज्ञेषु सत्येन विपुनीहि माम्
ऋषी, ब्राह्मण, देवता आणि असुरसुद्धा यज्ञात तुला नेहमी चांगल्या प्रकारे अर्पण करतात; तू मला सत्याने शुद्ध कर.
धूमकेतुः शिखी च त्वं पापहाऽनिसम्भवः। सर्वप्राणिषु नित्यस्थः सत्येन विपुनीहि माम्
तूं धूमकेतू आणि शिखी आहेस, पापांचा नाश करणारा, कोणाच्याही जन्माचा नसलेला; तूं सर्व प्राण्यांमध्ये नेहमी वास करतोस—मला सत्याने शुद्ध कर.
एवं स्तुतोऽसि भगवन्प्रीतेन शिचिना मया। तुष्टिं पुष्टिं श्रुतं चैव प्रीति चाग्ने प्रयच्छ मे
हे प्रभो, मी तुझी भक्तीपूर्वक स्तुती केली आहे, हे तेजस्वी; तू मला तृप्ती, पुष्टी, विद्या आणि आनंद दे, हे अग्नी.
इत्येवं मन्त्रमाग्नेयं पठन्यो जुहुयाद्विभुम्। ऋद्धिमान्सततं दान्तः सर्वपापैः प्रमुच्यते
अशा प्रकारे हा अग्नीमंत्र म्हणावा आणि प्रभूला अर्पण करावे; जो संयमी आणि नेहमी समृद्ध असतो, तो सर्व पापांतून मुक्त होतो.