एवमुक्ते ततः कृष्णः प्रत्युवाच महामनाः। स्निग्धगमभीरया वाचा वाक्यं वाक्यविशारदः।। xकृष्ण उवाच
त्यावर, मोठ्या मनाचा आणि बोलण्यात कुशल असलेला कृष्ण प्रेमळ आणि निर्भय शब्दांत उत्तर देऊ लागला.
स्नातकान्ब्राह्मणान्राजन्विद्ध्यस्मांस्त्वं नराधिप। स्नातकव्रतिनो राजन्ब्राह्मणाः क्षत्रिया विशः
कृष्ण म्हणाला: 'राजन, आम्ही स्नान करून व्रत घेतलेले ब्राह्मण आहोत, असं समज. राजाधिराज, ब्राह्मण, क्षत्रिय आणि वैश्य हे सगळे स्नानानंतर व्रत घेतात.'
विशेषनियमाश्चैषामविशेषाश्च सन्त्युत। विशेषवांश्च सततं क्षत्रियः श्रियमृच्छति
'त्यांच्यासाठी काही विशेष आणि काही सर्वसाधारण नियम आहेत. पण नेहमीच क्षत्रियच श्रीमंती मिळवतो.'
पुष्पवत्सु ध्रुवा श्रीश्च पुष्पवन्तस्ततो वयम्। क्षत्रियो बाहुवीर्यस्तु न तथा वाक्यवीर्यवान्।। अम्प्रगल्भं वचस्तस्य तस्माद्बार्हद्रथेरितम्
'जिथे फुलं असतात तिथे लक्ष्मी असते; म्हणून आम्ही फुलांनी सजलेलो आहोत. क्षत्रियांमध्ये बाहूबल असतं, पण शब्दांमध्ये तितकं सामर्थ्य नसतं. म्हणून त्यांचं बोलणं धीट नसतं, तर संयमित असतं, भरतवंशाला शोभेल असं.'
स्ववीर्यं क्षत्रियाणां तु बाह्वोर्धाता न्यवेशयत्। तद्दिदृक्षसि चेद्राजन्द्रष्टास्यद्य न संशयटः
'क्षत्रियांचं बळ त्यांच्या बाहूंमध्येच निर्माण केलं आहे. राजन, तुला ते पाहायचं असेल तर आजच नक्कीच पाहशील.'
अद्वारेण रिम्पोर्गेहं द्वारेण सुहृदो गृहान्। प्रविशन्ति नरा धीरा द्वाराण्येतानि धर्मतः
'शूर लोक गुप्त मार्गाने घरात शिरतात, आणि मित्र मुख्य दाराने येतात; घरात शिरण्याचे हेच धर्माने योग्य मार्ग आहेत.'
कार्यवन्तो गृहानेत्य शत्रुतो नार्हणां वयम्। प्रतिगृह्णीम् तद्विद्वि एतन्नः शाश्वतं व्रतम्
'आम्ही तुझ्या घरी काही हेतूने आलो आहोत, शत्रू म्हणून नाही, म्हणून पाहुणचार घेण्यास योग्य नाही. हे आमच्याकडून स्वीकार—हेच आमचं कायमचं व्रत आहे.'
न स्मरामि कदा वैरं कृतं युष्माभिरित्युत। चिन्तयंश्च न पश्यामि भवतां प्रति वैकृतम्
'तुमच्यामुळे कधीच वैर झालं असं मला आठवत नाही, आणि विचार केला तरी तुमच्यात काही दोष दिसत नाही.'
वैकृते वा सति कथं मन्यध्वं मामनागसम्। अरिं वै ब्रूत हे विप्राः सतां समय एष हि
'काही दोष असलाच तरी, तुम्ही मला निरपराध का मानता? बोला, हो ब्राह्मणांनो, कारण सज्जनांमध्ये असं बोलणं योग्य असतं.'
अर्थधर्मोपघाताद्धि मनः समुपतप्यते। योऽनागसि प्रसजति क्षत्रियो हि न संशयटः
'धन किंवा धर्माला बाधा झाली की मनाला यातना होतात; जो निरपराधावर अन्याय करतो, तोच क्षत्रिय असतो—यात शंका नाही.'
अतोऽन्यथा चरँल्लोके धर्मज्ञः सन्महारथः। वृजिनां गतिमाप्नोति श्रेयसोऽप्युपहन्ति च
धर्म जाणणारा आणि मोठा योद्धा असतानाही जर कोणी या जगात वेगळं वागत असेल, तर तो चुकीच्या मार्गाला लागतो आणि आपलं चांगलंही नष्ट करतो.
त्रैलोक्ये क्षत्रधर्मो हि श्रेयान्वै साधुचारिणाम्। नान्यं धर्मं प्रशंसन्ति ये च धर्मविदो जनाः
तीनही लोकांत, जे योग्य वागतात त्यांच्यासाठी क्षत्रियाचं कर्तव्य हेच खरं श्रेष्ठ मानलं जातं; धर्म जाणणारे लोक दुसरं कोणतंच कर्तव्य मोठं मानत नाहीत.
तस्य मेऽद्य स्थितस्येह स्वधर्मे नियतात्मनः। अनागसं प्रजानां च प्रमादादिव जल्पथ
म्हणून मी आज इथे माझ्या कर्तव्यात ठाम राहून, मनावर ताबा ठेवून, कुणाचंही वाईट न करता उभा आहे; तरीही तू मला निष्काळजीपणाने शब्द बोलतोस.
कुलकार्यं महाबाहो कश्चिदेकः कुलोद्वहः। वहते यस्तन्नियोगाद्वयमभ्युद्यतास्त्वयि
म्हणून, महाबाहु, कुळातील एक श्रेष्ठ पुरुष कुळाचं काम आपल्या जबाबदारीवर पेलतो; पण तुझ्यासाठी हे काम दोन जणांनी उचललं आहे.
त्वया चोपहृता राजन्क्षत्रिया लोकवासिनः। तदागः क्रूरमुत्पाद्य मन्यसे किमनागसम्
राजा, तुझ्यामुळे या जगात राहणारे क्षत्रिय पकडले गेले आहेत; असं क्रूर पाप करूनही, तू स्वतःला निर्दोष कसं मानतोस?
राजा राज्ञः कथं साधून्हिंस्यान्नृपतिसत्तम। तद्राज्ञः सन्निगृह्य त्वं रुद्रायोपजिहीर्षसि
राजाधिराज, एक राजा दुसऱ्या चांगल्या राजाला कसा दुखावू शकतो? त्या राजाला आवरून, तू त्याला रुद्राला अर्पण करायचं ठरवलं आहेस.
अस्मांस्तदेनोपगच्छेत्कृतं बार्हद्रथ त्वया। वयं हिं शक्ता धर्मस्य रक्षणे धर्मचारिणः
बर्हद्रथ, जर तू आमच्याकडे अशा हेतूने आलास, तर हे जाणून ठेव, आम्ही धर्माचं पालन करणारे आणि धर्माचं रक्षण करू शकणारे आहोत.
तस्मादद्योपगच्छामस्तव बार्हद्रथान्तिकम्'। मनुष्याणां समालम्भो न च दृष्टः कदाचन। स कथं मानुषैर्देवं यष्टुमिच्छसि शङ्करम्
म्हणूनच आज आम्ही तुझ्या समोर आलो आहोत, बर्हद्रथ; माणसांवर पूर्णपणे अवलंबून राहणं कधीच पाहिलं नाही; मग तू माणसांच्या मदतीने शंकराचं पूजन कसं करू इच्छितोस?
सवर्णो हि सवर्णानां पशुसञ्ज्ञां करिष्यसि। कोऽन्यं एवं यथा हि त्वं जरासन्ध वृथामतिः
कारण तू आपल्या जातीच्या लोकांना आपल्या जातीसाठीच बळी देतोस; जसा तू विचारहीन आहेस, तसा दुसरा कोणीच नाही, जरासंधा.
यस्यां यस्यामवस्थायां यद्यत्कर्म करोति यः। तस्यां तस्यामवस्थायां तत्फलं समवाप्नुयात्
कोणत्याही अवस्थेत, जो जसं कर्म करतो, त्याच अवस्थेत त्याला त्याचं फळ मिळतं.
ते त्वां ज्ञातिक्षयकरं यममार्तानुसारिणः। ज्ञातिवृद्धिनिमित्तार्थं विनिहन्तुमिहागताः
हे लोक, यमाच्या मार्गाने चालणारे आणि तुझ्या नातलगांचा नाश करणारे, आपले नातेवाईक वाढवण्यासाठी तुला मारायला इथे आले आहेत.
नास्ति लोके पुमानन्यः क्षत्रियोष्विति चैव तत्। मन्यसे स च ते राजन्सुमहान्बुद्धिविप्लवः
तुला वाटतं की क्षत्रियांमध्ये तुझ्यासारखा दुसरा कोणी पुरुष नाही; पण राजा, हे तुझ्या बुद्धीचं मोठं भ्रम आहे.
को हि जानन्नभिजनमात्मवान्क्षत्रियो नृप। नाविशेत्स्वर्गमतुलं रणानन्तरमव्ययम्
राजा, कोणता क्षत्रिय, ज्याला आपली कुलपरंपरा आणि स्वतःवर ताबा आहे, तो युद्धानंतर त्या अमर आणि अद्वितीय स्वर्गात जाण्याचं नाकारेल?
स्वर्गं ह्येव समास्थाय रणयज्ञेषु दीक्षिताः। जयन्ति क्षत्रिया लोकांस्तद्विद्धि मनुजर्षभ
खरं तर, युद्धयज्ञासाठी व्रत घेतलेले क्षत्रिय स्वर्गाला प्राप्त होतात; हे जाण, मनुष्यश्रेष्ठ.
स्वर्गयोनिर्महद्ब्रह्म स्वर्गयोनिर्महद्यशः। स्वर्गं योनिस्तपो युद्धे मृत्युः सोऽव्यभिचारवान्
स्वर्ग हेच मोठ्या ब्रह्माचं आणि मोठ्या कीर्तीचं मूळ आहे; स्वर्ग हेच मूळ आहे—तपाने आणि युद्धात, जो खंबीर राहतो त्याला मृत्यूही शाश्वत फळ देतो.
एष ह्यैन्द्रो वैजयन्तो गुणैर्नित्यं समाहितः। येनासुरान्पराजित्य जगत्पाति शतक्रतुः
हा इंद्र, नेहमी गुणांमध्ये एकाग्र असतो, ज्याने असुरांना पराभूत केलं, तोच जगावर राज्य करतो, शतकर्मा.
स्वर्गमार्गाय कस्य स्याद्विग्रहो वै यथा तव। मागधैर्विपुलैः सैन्यैर्बाहुल्यबलदर्पितः
स्वर्गाच्या मार्गासाठी, तुझ्यासारखा कोण संघर्ष करेल? मगधांच्या मोठ्या सैन्यांमुळे आणि प्रचंड बळामुळे तू गर्विष्ठ झाला आहेस.
माऽवमंस्थाः परान्राजन्नास्ति वीर्यं नरे नरे। समं चेजस्त्वया चैव विशिष्टं वा नरेश्वर
राजा, दुसऱ्यांना कमी लेखू नकोस; प्रत्येक माणसात सारखं बळ नसतं; काहीजण तुझ्याइतकेच किंवा तुझ्याहूनही अधिक सामर्थ्यवान असू शकतात, नराधिप.
यावदेतदसम्बुद्धं तावदेव भवेत्तव। विषह्यमेतदस्माकमतो राजन्ब्रवीमि ते
हे अजूनपर्यंत आपल्याला माहीत नाही, तोपर्यंत हे सहन करता येईल. म्हणूनच, राजन, मी तुला असं सांगतो.
जहि त्वं सदृशेष्वेव मानं दर्पं च मागध। मा गमः ससुतामात्यः सबलश्च यमक्षयम्
मागध, तुला जेवढे बरोबरीचे आहेत त्यांच्यातच अभिमान आणि गर्व ठेव. आपल्या मुलांसह, मंत्र्यांसह आणि सैन्यासह यमाच्या लोकात जाऊ नकोस.