वेलादोलानिलचलं क्षोभोद्वेगसमुच्छ्रितम्। वीचीहस्तैः प्रचलितैर्नृत्यन्तमिव सर्वतः
किनाऱ्यावरच्या झुल्यासारखी वाऱ्याने हलणारी, अस्वस्थतेने उंचावणारी, आणि लाटा जणू हातवारे करत सर्वत्र नाचत आहेत असे वाटणारी ती सागराची लाटांची हालचाल होती.
चन्द्रवृद्धिक्षयवशादुद्वृत्तोर्मिसमाकुलम्। पाञ्चजन्यस्य जननं रत्नाकरमनुत्तमम्
चंद्राच्या वाढी-घटीमुळे उसळणाऱ्या लाटांनी भरलेला, असा तो अतुलनीय सागर पाञ्चजन्याचा जन्मस्थळ झाला.
गां विन्दता भगवता गोविन्देनामितौजसा। वराहरूपिणा चान्तर्विक्षोभितजलाविलम्
अपरिमित सामर्थ्य असलेल्या गोविंदाने वराह रूप घेऊन पृथ्वी शोधताना, त्या सागरातील पाणी पूर्णपणे ढवळून आणि गढूळ झाले.
ब्रह्मर्षिणा व्रतवता वर्षाणां शतमत्रिणा। अनासादितगाधं च पातालतलमव्ययम्
व्रतस्थ ब्रह्मर्षी अत्री यांनी शंभर वर्षे प्रयत्न केला, तरीही त्या अथांग व अविनाशी पाताळलोकाचा थांग लागत नव्हता.
अध्यात्मयोगनिद्रां च पद्मनाभस्य सेवतः। युगादिकालशयनं विष्णोरमिततेजसः
पद्मनाभाच्या अध्यात्मयोग निद्रेला सेवा करत, युगाच्या प्रारंभी शयन करणाऱ्या, अमाप तेज असलेल्या विष्णूची उपासना करण्यात आली.
वज्रपातनसंत्रस्तमैनाकस्याभयप्रदम्। डिम्बाहवार्दितानां च असुराणां परायणम्
वज्राच्या आघाताने घाबरलेल्या मैनाकाला अभय देणारा, आणि डिंबाहाच्या हाताने त्रस्त असुरांचा आधार असलेला.
बडवामुखदीप्ताग्नेस्तोयहव्यप्रदं शिवम्। अगाधपारं विस्तीर्णमप्रमेयं सरित्पतिम्
बडवामुखातून प्रज्वलित होणाऱ्या अग्नीला पाण्याचे पवित्र हव्य देणारा, अथांग, विशाल, अमाप असा नद्यांचा स्वामी सागर आहे.
महानदीभिर्बह्वीभिः स्पर्धयेव सहस्रशः। अभिसार्यमाणमनिशं ददृशाते महार्णवम्। आपूर्यमाणमत्यर्थं नृत्यमानमिवोर्मिभिः
महानद्या जणू स्पर्धा करत असाव्यात, अशा हजारो नद्यांनी नेहमी भरत असलेला, आणि लाटांमध्ये अत्यंत नाचणारा तो महासागर त्यांनी पाहिला.
गम्भीरं तिमिमकरोग्रसंकुलं तं गर्जन्तं जलचररावरौद्रनादैः। विस्तीर्णं ददृशतुरम्बरप्रकाशं तेऽगाधं निधिमुरुमम्भसामनन्तम्
गंभीर, तिमिंगिल व मकरांनी भरलेला, जलचरांच्या भीषण गर्जनांनी गाजणारा, आकाशासारखा विशाल, अथांग, अनंत असा तो सागर त्यांनी पाहिला.
नागाश्च संविदं कृत्वा कर्तव्यमिति तद्वचः। निःस्नेहा वै दहेन्माता असंप्राप्तमनोरथा
नागांनी एकत्र चर्चा करून म्हटले, 'मातेच्या मनातील इच्छा पूर्ण न झाल्यास, तिच्या ममतेचा अभाव जणू जाळून टाकतो.'
प्रसन्ना मोक्षयेदस्मांस्तस्माच्छापाच्च भामिनी। कृष्णं पुच्छं करिष्यामस्तुरगस्य न संशयः
ती प्रसन्न झाली तर आपल्याला शापातून मुक्त करील; म्हणून आपण घोड्याच्या शेपटीचे केस काळे करू, यात शंका नाही.
इति निश्चित्य ते तस्य कृष्णा वाला इव स्थिताः।' एतस्मिन्नन्तरे ते तु सपत्न्यौ पणिते तदा
अशी ठरवून ते सर्व काळ्या केसांसारखे उभे राहिले; तेवढ्यात त्या दोन सावत्र बहिणींनी पैज लावली.
ततस्ते पणितं कृत्वा भगिन्यौ द्विजसत्तम। जग्मतुः परया प्रीत्या परं पारं महोदधेः
पैज लावून, हे द्विजश्रेष्ठ, त्या दोन्ही भगिनी अत्यंत आनंदाने महासागराच्या दुसऱ्या किनाऱ्यावर गेल्या.
कद्रूश्च विनता चैव दाक्षायण्यौ विहायसा। आलोकयन्त्यावक्षोभ्यं समुद्रं निधिमम्भसाम्
कद्रू आणि विनता या दोघीही दक्षकन्या आकाशातून जात असताना, त्या स्थिर व अढळ अशा जलराशिंचा खजिना असलेल्या सागराकडे पाहत होत्या.
वायुनाऽतीव सहसा क्षोभ्यमाणं महास्वनम्। तिमिंगिलसमाकीर्णं मकरैरावृतं तथा
वाऱ्याच्या जोराने प्रचंड गोंगाट करत हलणारा, तिमिंगिल आणि मोठ्या माशांनी भरलेला, तसेच मकरांनी वेढलेला सागर होता.
संयुतं बहुसाहस्रैः सत्वैर्नानाविधैरपि। घोरर्घोरमनाधृष्यं गम्भीरमतिभैरवम्
असंख्य आणि विविध प्रकारच्या प्राण्यांनी भरलेला, भयंकर, कोणीही जिंकू न शकणारा, खोल आणि अत्यंत भीतीदायक असा तो सागर होता.
आकरं सर्वरत्नानामालयं वरुणस्य च। नागानामालयं चापि सुरम्यं सरितां पतिम्
सर्व रत्नांचा खजिना, वरुणाचे निवासस्थान, नागांचेही घर, रम्य असा नद्यांचा स्वामी सागर होता.
पातालज्वलनावासमसुराणां तथालयम्। भयंकराणां सत्त्वानां पयसो निधिमव्ययम्
पाताळातील ज्वाळांचे निवासस्थान, असुरांचेही घर, भयंकर प्राण्यांचे निवास, आणि पाण्याचा अक्षय खजिना असा तो सागर होता.
शुभ्रं दिव्यममर्त्यानाममृतस्याकरं परम्। अप्रमेयमचिन्त्यं च सुपुम्यजलसंमितम्
ते तेजस्वी, दिव्य, अमरांसाठी अमृताचा स्रोत, श्रेष्ठ, मोजता न येणारे, विचारात न येणारे, आणि स्वर्गातील निर्मळ पाण्यासारखे होते.
महानदीभिर्बह्वीभिस्तत्र तत्र सहस्रशः। आपूर्यमाणमत्यर्थं नृत्यन्तमिव चोर्मिभिः
तेथे अनेक ठिकाणी मोठ्या नद्यांनी, हजारो प्रवाहांनी, ते प्रचंड प्रमाणात भरून गेले होते, आणि त्यांच्या लाटा आनंदाने नाचत असल्यासारख्या दिसत होत्या.
इत्येवं तरलतरोर्मिसंकुलं ते गम्भीरं विकसितमम्बरप्रकाशम्। पातालज्वलनशिखाविदीपिताङ्गं गर्जन्तं द्रुतमभिजग्मतुस्ततस्ते
अशा प्रकारे, वेगाने उसळणाऱ्या लाटांनी भरलेले, खोल आणि विस्तीर्ण, आकाशासारखे चमकणारे, पाताळातील ज्वाळांनी उजळलेले, गडगडणारे ते दृश्य, त्यांनी लवकरच गाठले.
तं समुद्रमतिक्रम्य कद्रूर्विनतया सह। न्यपतत्तुरगाभ्याशे न चिरादिव शीघ्रगा
तो समुद्र पार करून कद्रू आणि विनता दोघीही घोड्याजवळ अतिशय वेगाने, अगदी क्षणातच, पोहोचल्या.
ततस्ते तं हयश्रेष्ठं ददृशाते महाजवम्। शशाङ्ककिरणप्रख्यं कालवालमुभे तदा
तेव्हा त्यांनी तो श्रेष्ठ, वेगवान घोडा पाहिला, जो चंद्रकिरणांसारखा चमकत होता आणि त्याच्या दोन्ही अंगलवे काळ्या होत्या.
निशाम्य च बहून्वालान्कृष्णान्पुच्छसमाश्रितान्। विषण्णरूपां विनतां कद्रूर्दास्ये न्ययोजयत्
त्या घोड्याच्या शेपटीच्या मुळाशी अनेक काळे केस पाहून, कद्रूने निराश झालेल्या विनतेला दासीपणात बांधले.
ततः सा विनता तस्मिन्पणितेन पराजिता। अभवद्दुःखसंतप्ता दासीभावं समास्थिता
त्या पैजेत हरल्यामुळे विनता दुःखाने व्याकुळ झाली आणि तिने दासीपण स्वीकारले.
एतस्मिन्नन्तरे चापि गरुडः काल आगते। विना मात्रा महातेजा विदार्याण्डमजायत
इतक्यात, योग्य वेळ येताच, तेजस्वी गरुड आपल्या आईशिवाय अंडे फोडून जन्माला आला.
महासत्त्वबलोपेतः सर्वा विद्योतयन्दिशः। कामरूपः कामगमः कामवीर्यो विहंगमः
महान सामर्थ्य आणि बळ लाभलेला, सर्व दिशांना उजळवणारा, इच्छेनुसार रूप घेणारा, जिथे हवे तिथे जाणारा, आणि इच्छेप्रमाणे कृती करणारा तो पक्षी जन्मला.
अग्निराशिरिवोद्भासन्समिद्धोऽतिभयंकरः। विद्युद्विस्पष्टपिङ्गाक्षो युगान्ताग्निसमप्रभः
तो प्रज्वलित अग्निराशीसारखा चमकत होता, अत्यंत भयंकर दिसत होता, त्याच्या डोळ्यांत वीजेसारखी चमक होती, आणि त्याचे तेज युगांताच्या अग्नीसारखे होते.
प्रवृद्धः सहसा पक्षी महाकायो नभोगतः। घोरो घोरस्वनो रौद्रो वह्निरौर्व इवापरः
तो पक्षी अचानक वाढून, विशाल देह घेऊन आकाशात उडाला, भीषण आवाज करत, रौद्र आणि समुद्रातील अग्निप्रमाणे भयंकर दिसत होता.
तं दृष्ट्वा शरणं जग्मुर्देवाः सर्वे विभावसुम्। प्रमिपत्याब्रुवंश्चैनमासीनं विश्वरूपिणम्
त्याला पाहून सर्व देवांनी अग्नीच्या आश्रयाला धाव घेतली, आणि त्याच्यासमोर वाकून, सर्व रूपांनी विराजमान असलेल्या त्याला संबोधले.