कुले जन्म प्रशंसन्ति वैद्याः साधु सुनिष्ठिताः। बलेन सदृशं नास्ति वीर्यं तु मम रोचते
वैद्य, जे चांगले आणि कुशल आहेत, ते घराण्याचं उत्तम जन्माचं कौतुक करतात; पण मला मात्र बल हवं असतं, कारण त्याला काहीच तोड नाही.
कृतवीर्यकुले जातो निर्वीर्यः किं करिष्यति। निर्वीर्ये तु कुले जातो वीर्यवांस्तु विशिष्यते
कृतवीर्याच्या वंशात जन्म घेऊन जर ताकदच नसेल तर त्याने काय करावं? पण दुर्बल घराण्यात जन्मलेला जरी बलवान असेल, तरी तो सगळ्यांपेक्षा श्रेष्ठ ठरतो.
क्षत्रियः सर्वशो राजन्यस्य वृत्तिर्द्विषज्जये। सर्वैगुणैर्विहीनोऽपि वीर्यवान्हि तरेन्द्रिपून्
क्षत्रियाचं मुख्य कर्तव्य म्हणजे शत्रूंवर विजय मिळवणं. गुण नसला तरी बलवान माणूस मोठ्या शत्रूंना हरवू शकतो.
सर्वैरपि गुणैर्युक्तो निर्वीर्यः किं करिष्यति। जयस्य हेतुः सिद्धिर्हि कर्म दैवं च संश्रितम्
सर्व गुण असले तरी जर बल नसेल तर काय उपयोग? विजयासाठी यश हे कृतीवर आणि नशिबावर अवलंबून असतं.
संयुक्तो हि बलैः कश्चित्प्रमादान्नोपयुज्यते
बलवान असतानाही जर माणूस निष्काळजीपणा केला, तर तो आपलं बल वापरू शकत नाही.
तेन द्वारेण शत्रुभ्यः क्षीयते सबलो रिपुः
त्याच चुकीच्या जागेतून शत्रू आणि त्याचं सैन्य शत्रूंच्या हल्ल्याने कमकुवत होतं.
दैन्यं यथा बलवति तथा मोहो बलान्विते। तावुभौ नाशकौ हेतू राज्ञा त्याज्यौ जयार्थिना
जसं निराशा बलवानाला त्रास देते, तसंच भ्रमसुद्धा सामर्थ्यवानाला घेरतो; हे दोन्ही विनाशाचं कारण आहेत, म्हणून विजय हवं असलेल्या राजाने त्यांना टाळावं.
जरासन्धिविनाशं च राज्ञां च परिरक्षणम्। यदि कुर्याम् यज्ञार्थं किं ततः परमं भवेत्
जर आपण जरासंधाचा नाश केला आणि राजांना यज्ञासाठी वाचवलं, तर त्याहून मोठं काहीच नाही.
अनारम्भे हि नियतो भवेदगुणनिश्चयः। गुणान्निः संशयाद्राजन्नैर्गुण्यं मन्यसे कथम्
काहीच सुरू केलं नाही तर गुणांची खात्री कशी होईल? राजा, गुणांची परीक्षा न करता त्यात दोष आहे असं कसं म्हणता येईल?
काषायं सुलभं पश्चान्मुनीनां शममिच्छताम्। साम्राज्यं तु भवेच्छक्यं वयं योत्स्यामहे परान्
शांती हवी असणाऱ्या मुनींना भगवा वस्त्र नंतरही मिळू शकतं; पण साम्राज्य मिळवता येईल, म्हणून आपण शत्रूंशी लढूया.
जातस्य भारते वंशे तथा कुन्त्याः सुतस्य च। या वै युक्ता मतिः सेयमर्जुनेन प्रदर्शिता
भारतातल्या वंशात जन्मलेला आणि कुंतीचा पुत्र असलेल्या अर्जुनाने जशी योग्य बुद्धी दाखवली, तीच खरी आहे.
न स्म मृत्युं वयं विद्म रात्रौ वा यदि वा दिवा। न चापि कञ्चिदमरमयुद्धेनानुशुश्रुम
मृत्यू कधी येईल, रात्री की दिवसा, हे आपल्याला माहीत नाही. आणि युद्ध टाळून कोणी अमर झालं, असंही आम्ही कधी ऐकलं नाही.
एतावदेव पुरुषैः कार्यं हृदयतोषणम्। नयेन विधिदृष्टेन यदुपक्रमते परान्
माणसाने दुसऱ्यांवर काही कृती करायची असेल, तर ती कायद्यानुसार योग्य मार्गाने आणि आपले मन समाधानी राहील इतपतच करावी.
सुनयस्यानपायस्य संयोगे परमः क्रमः। सङ्गत्या जायतेऽसाम्यं साम्यं च न भवेद्द्वयोः
जेव्हा उत्तम आणि चुक न होणाऱ्या नीतीने दोन बाजू एकत्र येतात, तेव्हा नेहमीच असमानता निर्माण होते; मैत्रीमुळे असमानता येते, आणि दोन बाजूंमध्ये कधीच समता राहत नाही.
अनयस्यानुपायस्य संयुगे परमः क्षयटः। संशयो जायते साम्याज्जयश्च न भवेद्द्वयोः
जेव्हा चुकीच्या आणि अयोग्य नीतीने दोन बाजू भिडतात, तेव्हा मोठा नाश होतो; समतेमुळे शंका निर्माण होते, आणि कोणत्याही बाजूला विजय मिळत नाही.
ते वयं नयमास्थाय शत्रुदेशसमीपगाः। कथमन्तं न गच्छेम वृक्षस्येव नदीरयाः।। पररन्ध्रे पराक्रान्ताः स्वरन्ध्रावरणे स्थिताः
आम्ही नीतीचा आधार घेऊन शत्रूच्या प्रदेशाजवळ आलो आहोत; जशी नदीची लाट झाडापर्यंत पोहोचते, तशी आपण शेवटपर्यंत कसे जाऊ नये? शत्रूच्या दुर्बलतेवर वार करत आणि आपल्या कमकुवत जागा सांभाळत राहू.
व्यूढानीकैरतिबलैर्न युद्व्येदरिभिः सह। इति बुद्धिमतां नीतिस्तन्ममापीह रोचते
शत्रूशी थेट लढाई करायला मोठ्या सैन्याने किंवा मांडून ठेवलेल्या फौजांनी जायचे नाही; हेच शहाण्यांना योग्य वाटते आणि मलाही हेच रुचते.
अनवद्या ह्यसम्बुद्धाः प्रविष्टाः शत्रुसद्म तत्। शत्रुदेशमुपाक्रम्य तं कामं प्राप्नुयामहे
जेव्हा आपण कुठलाही दोष न लागता आणि शत्रूला न कळता त्याच्या घरात प्रवेश करतो, तेव्हा शत्रूच्या प्रदेशात पोहोचून आपल्याला हवे ते साध्य करता येते.
एको ह्येव श्रियं नित्यं बिभर्ति पुरुषर्षभः। अन्तरात्मेव भूतानां तत्क्षयं नैव लक्षये
हे श्रेष्ठ पुरुषा, एकच माणूस नेहमीच संपत्तीला धरून असतो; जसा सर्व प्राण्यांचा अंतरात्मा, तशीच तिचा नाश मला कुठेच दिसत नाही.
अथवैनं निहत्याजौ शेषेणापि समाहताः। प्राप्नुयाम ततः स्वर्गं ज्ञातित्राणपरायणाः
किंवा, जर आपण त्याला युद्धात मारले आणि आपल्यापैकी थोडे जरी उरले, तरी आपले नातेवाईक वाचवण्याच्या कर्तव्यामुळे आपल्याला स्वर्ग मिळेल.
कृष्ण कोऽयं जरासन्धः किंवीर्यः किम्पराक्रमः। यस्त्वां स्पृष्ट्वाऽग्निसदृशं न दग्धः शलभो यथा
कृष्णा, हा जरासंध कोण आहे? त्याची ताकद आणि शौर्य काय, की तुला — अग्नीप्रमाणे — स्पर्श करूनही तो पतंगासारखा जळून गेला नाही?
शृणु राजञ्जरासन्धो यद्वीर्यो यत्पराक्रमः। यथा चोपेक्षितोऽस्माभिर्बहुशः कृतविप्रियः
राजा, जरासंधाचे सामर्थ्य आणि पराक्रम कसे आहे, आणि त्याने आपल्यावर किती वेळा अन्याय केला, हे ऐक.
अक्षौहिणीनां तिसृणां पतिः समरदर्पितः। राजा बृहद्रथो नाम मगधाधिपतिर्बली
तो तीन अक्षौहिणी सैन्यांचा स्वामी, युद्धात गर्विष्ठ, आणि बलाढ्य बृहद्रथ नावाचा राजा, मगधाचा अधिपती आहे.
रूपवान्वीर्यसम्पन्नः श्रीमानतुलविक्रमः। नित्यं दीक्षाङ्किततनुः शतक्रतुरिवापरः
तो देखणा, पराक्रमी, तेजस्वी, आणि अतुलनीय शौर्याचा आहे; नेहमी व्रतधारी असून, तो दुसऱ्या इंद्रासारखा भासतो.
तेजसा सूर्यसङ्काशः क्षमया पृथिवीसमः। यश्चान्तकसमः क्रोधे श्रिया वैश्रवणोपमः
तेजाने तो सूर्यासारखा, सहनशीलतेने पृथ्वीप्रमाणे, रागात यमासारखा आणि संपत्तीत कुबेरासारखा आहे.
स्वराज्यं कारयामास मगधेषु गिरिव्रजे'। तस्याभिजनसंयुक्तैर्गणैर्भरतसत्तम। व्याप्तेयं पृथिवी सर्वा सूर्यस्येव गभस्तिभिः
त्याने मगधात, गिरिव्रज येथे स्वतःचे राज्य प्रस्थापित केले; त्याच्या कुलीन मित्रांसह, हे भरतश्रेष्ठा, त्याने आपली सत्ता साऱ्या पृथ्वीवर सूर्याच्या किरणांसारखी पसरवली.
स काशिराजस्य सुते यमजे भरतर्षभः। उपयेमे महावीर्यो रूपद्रविणसंयुते। तयोश्चकार समयं मिथः स पुरुषर्षभः
तो महापराक्रमी पुरुष, हे भरतश्रेष्ठा, काशीच्या राजाच्या जुळ्या कन्यांशी विवाहबद्ध झाला, त्या दोघी रूप आणि संपत्तीने युक्त होत्या; आणि त्यांच्याशी त्याने परस्पर करार केला.
नातिवर्तिष्य इत्येवं पत्नीभ्यां सन्निधौ तदा। स ताभ्यां शुशुभे राजा पत्नीभ्यां वसुधाधिपः
त्या दोघींच्या उपस्थितीत त्याने हा करार कधीही मोडणार नाही असे वचन दिले; आणि तो राजा, पृथ्वीचा स्वामी, आपल्या दोन पत्नींसह तेजाने उजळून निघाला.
प्रियाम्भामनुरूपाभ्यां करेणुभ्यामिव द्विपः। तयोर्मध्यगतश्चापि रराज वसुधाधिपः
जसा हत्ती आपल्या प्रिय आणि अनुरूप दोन मादींसोबत शोभतो, तसा तो पृथ्वीचा स्वामी, आपल्या दोन पत्नींच्या मध्ये उभा राहून शोभून दिसत होता.
गङ्गायमुनयोर्मध्ये मूर्तिमानिव सागरः। विषयेषु निमग्रस्य तस्य यौवनमत्यगात्
गंगा आणि यमुना यांच्या मध्ये जसा सागर साकार झाल्यासारखा भासतो, तसा तो आपल्या राज्यात मग्न होता आणि त्याचे तारुण्य हळूहळू संपले.