शापमेनं तु शुश्राव स्वयमेव पितामहः। अतिक्रूरं समुत्सृष्टं कद्र्वा दैवादतीव हि
स्वतः ब्रह्मदेवाने हा शाप ऐकला, जो कद्रूने फार कठोरपणे आणि दैवाने प्रेरित होऊन दिला होता.
सार्धं देवगणैः सर्वैर्वाचं तामन्वमोदत। बहुत्वं प्रेक्ष्य सर्पाणां प्रजानां हितकाम्यया
सर्व देवतांसह, ब्रह्मदेवाने ती वाणी मान्य केली, कारण नागांची संख्या खूप वाढली होती आणि सर्व प्राण्यांच्या हितासाठी हे योग्य आहे असं त्याला वाटलं.
तिग्मवीर्यविषा ह्येते दन्दशूका महाबलाः। तेषां तीक्ष्णविषत्वाद्धि प्रजानां च हिताय च
हे सर्प अत्यंत बलवान आणि विषारी आहेत; त्यांचं विष फार तीक्ष्ण आहे, म्हणूनच सृष्टीतील प्राण्यांच्या भल्यासाठी,
युक्तं मात्रा कृतं तेषां परपीडोपसर्पिणाम्। अन्येषामपि सत्त्वानां नित्यं दोषपरास्तु ये
जे इतरांना त्रास देण्यासाठी पुढे येतात, अशा सर्पांसाठी आणि नेहमीच वाईट करायला निघालेल्या इतर प्राण्यांसाठी एक मर्यादा ठरवली गेली.
तेषां प्राणान्तिको दण्डो दैवेन विनिपात्यते। एवं संभाष्य देवस्तु पूज्य कद्रूं च तां तदा
त्यांच्यासाठी मृत्यू हीच दैवी शिक्षा ठरवली आहे; असं सांगून त्या वेळी देवाने कद्रूचं सन्मान केलं.
आहूय कश्यपं देव इदं वचनमब्रवीत्। यदेते दन्दशूकाश्च सर्पा जातास्त्वयानघ
मग देवाने कश्यपाला बोलावून असं म्हटलं, 'हे निष्पापा, हे सर्प आणि नाग तुझ्याच पोटी जन्मले आहेत.'
विषोल्बणा महाभोगा मात्रा शप्ताः परंतप। तत्र मन्युस्त्वया तात न कर्तव्यः कथंचन
हे शत्रूंचा नाश करणाऱ्या, हे सर्प विषाने युक्त आणि मोठ्या सामर्थ्याचे आहेत, त्यांना त्यांच्या आईने शाप दिला आहे; म्हणून या गोष्टीबद्दल तुझ्या मनात राग ठेवू नकोस.
दृष्टं पुरातनं ह्येतद्यज्ञे सर्पविनाशनम्। इत्युक्त्वा सृष्टिकृद्देवस्तं प्रसाद्य प्रजापतिम्। प्रादाद्विषहरीं विद्यां कश्यपाय महात्मने
पूर्वी यज्ञात सर्पांचा नाश झाल्याचं पाहिलं आहे; असं सांगून सृष्टीच्या कर्त्याने प्रजापतीला प्रसन्न करून, महात्मा कश्यपाला विषनाशक विद्या दिली.
एवं शप्तेषु नागेषु कद्र्वातु द्विजसत्तम। अद्विग्नः शापतस्तस्याः कद्रूं कर्कोटकोऽब्रवीत्
नागांना अशा प्रकारे शाप मिळाल्यावर, श्रेष्ठ द्विजा, त्या शापाने न घाबरता कर्कोटकाने कद्रूला संबोधून सांगितलं.
मातरं परमप्रीतस्तथा भुजगसत्तमः। आविश्य वाजिनं मुख्यं बालो भूत्वाञ्जनप्रभः
तो श्रेष्ठ नाग अत्यंत आनंदित झाला आणि आपल्या आईला म्हणाला; तो मुख्य घोड्यात प्रवेश करून, काळ्या काजळासारखा तेजस्वी बालक झाला.
दर्शयिष्यामि तत्राहमात्मानं काममाश्वस। एवमस्त्विति सा पुत्रं प्रत्युवाच यशस्विनी
'मी तिथे माझ्या इच्छेप्रमाणे स्वतःला दाखवीन, तू निश्चिंत रहा,' असं म्हणून त्या कीर्तीमान मातेनं आपल्या मुलाला उत्तर दिलं.
ततो रजन्यां व्युष्टायां प्रभातेऽभ्युदिते रवौ। कद्रूश्च विनता चैव भगिन्यौ ते तपोधन
रात्र सरली आणि सकाळी सूर्य उगवल्यावर, तपस्वी, त्या दोन बहिणी कद्रू आणि विनता,
अमर्षिते सुसंरब्धे दास्ये कृतपणे तदा। `स्मगरस्य परं पारं वेलावनविभूषितम्।' जग्मतुस्तुरगं द्रष्टुमुच्चैःश्रवसमन्तिकात्
त्या दोघी रागावलेल्या आणि संतप्त होत्या, दासी होण्याचा पैज लावून, वाळवंटाच्या टोकाला वाळूच्या बेटांनी सजलेल्या किनाऱ्यावर उच्छैःश्रवा घोडा पाहायला गेल्या.
ददृशातेऽथ ते तत्र समुद्रं निधिमम्भसाम्। महान्तमुदकागाधं क्षोभ्यमाणं महास्वनम्
तेव्हा त्यांनी तिथे मोठा, खोल, प्रचंड आवाज करणारा आणि खळबळलेला समुद्र पाहिला, जो पाण्याचा खजिना आहे.
तिमिंगिलझषाकीर्णं मकरैरावृतं तथा। सत्वैश्च बहुसाहस्रैर्नानारूपैः समावृतम्
तो समुद्र मोठ्या मासळी, मकर आणि तिमिंगिलांनी भरलेला होता, तसेच असंख्य वेगवेगळ्या रूपांच्या हजारो जलचरांनी गजबजलेला होता.
भीषणैर्विकृतैरन्यैर्घोरैर्जलचरैस्तथा। उग्रैर्नित्यमनाधृष्यं कूर्मग्राहसमाकुलम्
इतरही भीषण, विकृत आणि भयंकर जलचरांनी, नेहमीच कोणालाही न जुमानणाऱ्या, कासव आणि मगरांनी तो समुद्र भरलेला होता.
आकरं सर्वरत्नानामालयं वरुणस्य च। नागानामालयं रम्यमुत्तमं सरितां पतिम्
तो सर्व रत्नांचा खजिना, वरुणाचं निवासस्थान, नागांचं रम्य घर आणि नद्यांचा श्रेष्ठ स्वामी होता.
पातालज्वलनावासमसुराणां च बान्धवम्। भयंकरं च सत्त्वानां पयसां निधिमर्णवम्
तो पाताळातील अग्नीचं निवासस्थान, असुरांचा आप्त, सर्व प्राण्यांसाठी भीतीदायक आणि पाण्याचा खजिना असलेला समुद्र होता.
शुभं दिव्यममर्त्यानाममृतस्याकरं परम्। अप्रमेयमचिन्त्यं च सुपुण्यजलमद्भुतम्
तो अमरांसाठी शुभ, दिव्य आणि अमृताचा सर्वोच्च स्रोत, मोजता न येणारा, विचारातही न मावणारा, अत्यंत पवित्र जल असलेला आणि अद्भुत असा होता.
घोरं जलचरारावरौद्रं भैरवनिःस्वनम्। गम्भीरावर्तकलिलं सर्वभूतभयंकरम्
तो समुद्र जलचरांच्या भीषण आरोळ्यांनी, भयंकर आवाजांनी, खोल वावटळांनी आणि सर्व प्राण्यांना भयभीत करणारा होता.
वेलादोलानिलचलं क्षोभोद्वेगसमुच्छ्रितम्। वीचीहस्तैः प्रचलितैर्नृत्यन्तमिव सर्वतः
किनाऱ्यावरच्या झुल्यासारखी वाऱ्याने हलणारी, अस्वस्थतेने उंचावणारी, आणि लाटा जणू हातवारे करत सर्वत्र नाचत आहेत असे वाटणारी ती सागराची लाटांची हालचाल होती.
चन्द्रवृद्धिक्षयवशादुद्वृत्तोर्मिसमाकुलम्। पाञ्चजन्यस्य जननं रत्नाकरमनुत्तमम्
चंद्राच्या वाढी-घटीमुळे उसळणाऱ्या लाटांनी भरलेला, असा तो अतुलनीय सागर पाञ्चजन्याचा जन्मस्थळ झाला.
गां विन्दता भगवता गोविन्देनामितौजसा। वराहरूपिणा चान्तर्विक्षोभितजलाविलम्
अपरिमित सामर्थ्य असलेल्या गोविंदाने वराह रूप घेऊन पृथ्वी शोधताना, त्या सागरातील पाणी पूर्णपणे ढवळून आणि गढूळ झाले.
ब्रह्मर्षिणा व्रतवता वर्षाणां शतमत्रिणा। अनासादितगाधं च पातालतलमव्ययम्
व्रतस्थ ब्रह्मर्षी अत्री यांनी शंभर वर्षे प्रयत्न केला, तरीही त्या अथांग व अविनाशी पाताळलोकाचा थांग लागत नव्हता.
अध्यात्मयोगनिद्रां च पद्मनाभस्य सेवतः। युगादिकालशयनं विष्णोरमिततेजसः
पद्मनाभाच्या अध्यात्मयोग निद्रेला सेवा करत, युगाच्या प्रारंभी शयन करणाऱ्या, अमाप तेज असलेल्या विष्णूची उपासना करण्यात आली.
वज्रपातनसंत्रस्तमैनाकस्याभयप्रदम्। डिम्बाहवार्दितानां च असुराणां परायणम्
वज्राच्या आघाताने घाबरलेल्या मैनाकाला अभय देणारा, आणि डिंबाहाच्या हाताने त्रस्त असुरांचा आधार असलेला.
बडवामुखदीप्ताग्नेस्तोयहव्यप्रदं शिवम्। अगाधपारं विस्तीर्णमप्रमेयं सरित्पतिम्
बडवामुखातून प्रज्वलित होणाऱ्या अग्नीला पाण्याचे पवित्र हव्य देणारा, अथांग, विशाल, अमाप असा नद्यांचा स्वामी सागर आहे.
महानदीभिर्बह्वीभिः स्पर्धयेव सहस्रशः। अभिसार्यमाणमनिशं ददृशाते महार्णवम्। आपूर्यमाणमत्यर्थं नृत्यमानमिवोर्मिभिः
महानद्या जणू स्पर्धा करत असाव्यात, अशा हजारो नद्यांनी नेहमी भरत असलेला, आणि लाटांमध्ये अत्यंत नाचणारा तो महासागर त्यांनी पाहिला.
गम्भीरं तिमिमकरोग्रसंकुलं तं गर्जन्तं जलचररावरौद्रनादैः। विस्तीर्णं ददृशतुरम्बरप्रकाशं तेऽगाधं निधिमुरुमम्भसामनन्तम्
गंभीर, तिमिंगिल व मकरांनी भरलेला, जलचरांच्या भीषण गर्जनांनी गाजणारा, आकाशासारखा विशाल, अथांग, अनंत असा तो सागर त्यांनी पाहिला.
नागाश्च संविदं कृत्वा कर्तव्यमिति तद्वचः। निःस्नेहा वै दहेन्माता असंप्राप्तमनोरथा
नागांनी एकत्र चर्चा करून म्हटले, 'मातेच्या मनातील इच्छा पूर्ण न झाल्यास, तिच्या ममतेचा अभाव जणू जाळून टाकतो.'