तत्र दिव्यं धनुर्दृष्ट्वा नरस्य भगवानपि। चिन्तयामास तच्चक्रं विष्णुर्दानवसूदनम्
तेथे नराचं दिव्य धनुष्य पाहून, भगवान विष्णूनं दानवांचा संहार करणाऱ्या आपल्या चक्राचा विचार केला.
ततोऽम्बराच्चिन्तितमात्रमागतं महाप्रभं चक्रममित्रतापनम्। विभावसोस्तुल्यमकुण्ठमण्डलं सुदर्शनं संयति भीमदर्शनम्
मग त्याच्या मनात येताच, आकाशातून तेजस्वी, शत्रूंना जाळणारे, सूर्याच्या प्रमाणे गोल आणि भीषण असं सुदर्शन चक्र प्रकट झालं.
तदागतं ज्वलितहुताशनप्रभं भयंकरं करिकरबाहुरच्युतः। मुमोच वै प्रबलवदुग्रवेगवा- न्महाप्रभं परनगरावदारणम्
ते चक्र जणू यज्ञातील अग्निप्रमाणे तेजस्वी, भीतीदायक, बलवान करांनी असलेल्या अच्युतानं प्रचंड वेगानं आणि तेजानं शत्रूंच्या नगरांचा नाश करण्यासाठी सोडलं.
तदन्तकज्वलनसमानवर्चसं पुनःपुनर्न्यपतत वेगवत्तदा। विदारयद्दितिदनुजान्सहस्रशः करेरितं पुरुषवरेण संयुगे
ते चक्र, संहाराच्या अग्निसारखं तेज असलेलं, पुन्हा पुन्हा वेगानं पडत होतं आणि पुरुषश्रेष्ठानं युद्धात सोडल्यावर, दितीच्या हजारो पुत्रांना फाडून टाकत होतं.
दहत्क्वचिज्ज्वलन इवावलेलिह- त्प्रसह्य तानसुरगणान्न्यकृन्तत। प्रवेरितं वियति मुहुः क्षितौ तथा पपौ रणे रुधिरमथो पिशाचवत्
कधी कधी तो जणू काही पेटलेला अग्नी सर्व काही जाळतो तसा, त्या असुरांच्या सैन्यांवर तुफान हल्ला करायचा; त्यांना पुन्हा पुन्हा आकाशात फेकून, जमिनीवर आदळायचा आणि रणभूमीत पिशाच्यासारखा रक्त प्यायचा.
तथाऽसुरा गिरिभिरदीनचेतसो मुहुर्मुहुः सुरगणमार्दयंस्तदा। महाबला विगलितमेघवर्चसः सहस्रशो गगनमभिप्रपद्यह
त्यावेळी असुरांनी, मनाने खचलेले असून, पुन्हा पुन्हा पर्वत उचलून देवांच्या सैन्यावर फेकले; त्यांची मोठी ताकद आणि तेज जणू विखुरलेल्या ढगांसारखी फिकी पडली होती, तरीही हजारो असुर आकाशात धाव घेत होते.
अथाम्बराद्भयजननाः प्रपेदिरे सपादपा बहुविधमेघरूपिणः। महाद्रयः परिगलिताग्रसानवः परस्परं द्रुतमभिहत्य सस्वनाः
मग आकाशातून भीतीदायक, वेगवेगळ्या आकाराचे पर्वत, झाडांसह, जणू ढगांच्या राशीसारखे खाली कोसळले; त्यांच्या टोकांचे तुकडे झाले आणि ते एकमेकांवर मोठ्या गडगडाटाने आदळले.
ततो मही प्रविचलिता सकानना महाद्रिपाताभिहता समन्ततः। परस्परं भृशमभिगर्जतां मुहू रणाजिरे भृशमभिसंप्रवर्तिते
त्यामुळे, सर्व बाजूंनी पडणाऱ्या पर्वतांनी पृथ्वी आणि तिच्या जंगलांनी थरथर कापली; रणभूमीत मोठा संग्राम सुरू असताना पर्वत एकमेकांवर पुन्हा पुन्हा गडगडत होते.
नरस्ततो वरकनकाग्रभूषणै- र्महेषुभिर्गगनपथं समावृणोत्। विदारयन्गिरिशिखराणि पत्रिभि- र्महाभयेऽसुरगणविग्रहे तदा
मग उत्तम सोन्याच्या दागिन्यांनी सजलेला एक पुरुष, मोठ्या बाणांनी आकाश भरून टाकू लागला; त्याच्या बाणांनी पर्वतांच्या शिखरांना फाडून टाकले आणि त्या मोठ्या युद्धात असुरांच्या सैन्यात भीती पसरली.
ततो महीं लवणजलं च सागरं महासुराः प्रविविशुरर्दिताः सुरैः। वियद्गतं ज्वलितहुताशनप्रभं सुदर्शनं परिकुपितं निशाम्य ते
मग देवांनी त्रस्त केलेले मोठे असुर पृथ्वी आणि खाऱ्या पाण्याच्या समुद्रात शिरले; आकाशात ज्वालासारखा प्रज्वलित आणि संतापलेला सुदर्शन पाहून ते घाबरले.
ततः सुरैर्विजयमवाप्य मन्दरः स्वमेव देशं गमितः सुपूजितः। विनाद्य खं दिवमपि चैव सर्वश- स्ततो गताः सलिलधरा यथागतम्
यानंतर देवांनी विजय मिळवल्यावर, मंदार पर्वताला मोठ्या सन्मानाने त्याच्या जागी परत नेले; आकाश आणि स्वर्गात गडगडणारा आवाज करत सर्व मेघ जसे आले तसे परत गेले.
ततोऽमृतं सुनिहितमेव चक्रिरे सुराः पुरां मुदमभिगम्य पुष्कलाम्। ददो च तं निधिममृतस्य रक्षितुं किरीटिने बलभिदथामरैः सह
मग देवांनी, प्रचंड आनंदाने, अमृत नीट जपून ठेवले; आणि त्या अमृताचा खजिना राखण्यासाठी, मुकुटधारी बलवंत देवतेसह, बळाचा वध करणाऱ्याला सोपवला.
एतत्ते कथितं सर्वममृतं मथितं यथा। यत्र सोऽश्वः समुत्पन्नः श्रीमानतुलविक्रमः
मी तुला सगळं सांगितलं, अमृत कसं मथलं गेलं आणि तिथे तो तेजस्वी, अतुल्य पराक्रमाचा घोडा कसा जन्माला आला.
तं निशाम्य तदा कद्रूर्विनतामिदमब्रवीत्। उच्चैःश्रवा हि किंवर्णो भद्रे प्रब्रूहि मा चिरम्
तेव्हा कद्रूने तो घोडा पाहून विनतेला विचारलं, 'उच्चैःश्रवा कोणत्या रंगाचा आहे, सखे? लवकर सांग.'
श्वेत एवाश्वराजोऽयं किं वा त्वं मन्यसे शुभे। ब्रूहि वर्णं त्वमप्यस्य ततोऽत्र विपणावहे
'हा घोड्यांचा राजा नक्कीच पांढराच आहे—किंवा तुझं मत काय, सुंदरि? त्याचा रंग सांग, मग आपण यावर पैज लावूया.'
कृष्णवालमहं मन्ये हयमेनं शुचिस्मिते। एहि सार्धं मया दीव्य दासीभावाय भामिनि
'माझ्या मते हा घोडा काळ्या अंगलटाचा आहे, हसऱ्या मुखाची. चल, आपण दोघी मिळून पैज लावू, आणि जिंकल्याने हरलेली दुसरी दासी होईल, सुंदरि.'
एवं ते समयं कृत्वा दासीभावाय वै मिथः। जग्मतुः स्वगृहानेव श्वो द्रक्ष्याव इति स्म ह
अशा रीतीने, एकमेकींची दासी होण्याची अट ठेवून, त्या दोघी आपल्या घरी गेल्या आणि म्हणाल्या, 'उद्या पाहूया.'
ततः पुत्रसहस्रं तु कद्रूर्जिह्यं चिकीर्षती। आज्ञापयामास तदा वाला भूत्वाऽञ्जनप्रभाः
मग कद्रूने जिंकावं म्हणून, आपल्या हजार नागपुत्रांना आज्ञा दिली—'काळ्या केसांसारखे व्हा.'
आविशध्वं हयं क्षिप्रं दासी न स्यामहं यथा। नावपद्यन्त ये वाक्यं ताञ्शशाप भुजंगमान्
'लवकर त्या घोड्यात शिरा, म्हणजे मी दासी होणार नाही; ज्यांनी माझं ऐकलं नाही, त्या नागांना तिने शाप दिला.'
सर्पसत्रे वर्तमाने पावको वः प्रधक्ष्यति। जनमेजयस्य राजर्षेः पाण्डवेयस्य धीमतः
'सर्पयज्ञाच्या वेळी, पांडववंशीय, बुद्धिमान जनमेजय राजर्षीच्या हातून अग्नी तुम्हा सर्वांना भस्म करेल.'
शापमेनं तु शुश्राव स्वयमेव पितामहः। अतिक्रूरं समुत्सृष्टं कद्र्वा दैवादतीव हि
स्वतः ब्रह्मदेवाने हा शाप ऐकला, जो कद्रूने फार कठोरपणे आणि दैवाने प्रेरित होऊन दिला होता.
सार्धं देवगणैः सर्वैर्वाचं तामन्वमोदत। बहुत्वं प्रेक्ष्य सर्पाणां प्रजानां हितकाम्यया
सर्व देवतांसह, ब्रह्मदेवाने ती वाणी मान्य केली, कारण नागांची संख्या खूप वाढली होती आणि सर्व प्राण्यांच्या हितासाठी हे योग्य आहे असं त्याला वाटलं.
तिग्मवीर्यविषा ह्येते दन्दशूका महाबलाः। तेषां तीक्ष्णविषत्वाद्धि प्रजानां च हिताय च
हे सर्प अत्यंत बलवान आणि विषारी आहेत; त्यांचं विष फार तीक्ष्ण आहे, म्हणूनच सृष्टीतील प्राण्यांच्या भल्यासाठी,
युक्तं मात्रा कृतं तेषां परपीडोपसर्पिणाम्। अन्येषामपि सत्त्वानां नित्यं दोषपरास्तु ये
जे इतरांना त्रास देण्यासाठी पुढे येतात, अशा सर्पांसाठी आणि नेहमीच वाईट करायला निघालेल्या इतर प्राण्यांसाठी एक मर्यादा ठरवली गेली.
तेषां प्राणान्तिको दण्डो दैवेन विनिपात्यते। एवं संभाष्य देवस्तु पूज्य कद्रूं च तां तदा
त्यांच्यासाठी मृत्यू हीच दैवी शिक्षा ठरवली आहे; असं सांगून त्या वेळी देवाने कद्रूचं सन्मान केलं.
आहूय कश्यपं देव इदं वचनमब्रवीत्। यदेते दन्दशूकाश्च सर्पा जातास्त्वयानघ
मग देवाने कश्यपाला बोलावून असं म्हटलं, 'हे निष्पापा, हे सर्प आणि नाग तुझ्याच पोटी जन्मले आहेत.'
विषोल्बणा महाभोगा मात्रा शप्ताः परंतप। तत्र मन्युस्त्वया तात न कर्तव्यः कथंचन
हे शत्रूंचा नाश करणाऱ्या, हे सर्प विषाने युक्त आणि मोठ्या सामर्थ्याचे आहेत, त्यांना त्यांच्या आईने शाप दिला आहे; म्हणून या गोष्टीबद्दल तुझ्या मनात राग ठेवू नकोस.
दृष्टं पुरातनं ह्येतद्यज्ञे सर्पविनाशनम्। इत्युक्त्वा सृष्टिकृद्देवस्तं प्रसाद्य प्रजापतिम्। प्रादाद्विषहरीं विद्यां कश्यपाय महात्मने
पूर्वी यज्ञात सर्पांचा नाश झाल्याचं पाहिलं आहे; असं सांगून सृष्टीच्या कर्त्याने प्रजापतीला प्रसन्न करून, महात्मा कश्यपाला विषनाशक विद्या दिली.
एवं शप्तेषु नागेषु कद्र्वातु द्विजसत्तम। अद्विग्नः शापतस्तस्याः कद्रूं कर्कोटकोऽब्रवीत्
नागांना अशा प्रकारे शाप मिळाल्यावर, श्रेष्ठ द्विजा, त्या शापाने न घाबरता कर्कोटकाने कद्रूला संबोधून सांगितलं.
मातरं परमप्रीतस्तथा भुजगसत्तमः। आविश्य वाजिनं मुख्यं बालो भूत्वाञ्जनप्रभः
तो श्रेष्ठ नाग अत्यंत आनंदित झाला आणि आपल्या आईला म्हणाला; तो मुख्य घोड्यात प्रवेश करून, काळ्या काजळासारखा तेजस्वी बालक झाला.