पलो न तां वाचमुक्त्वा मिथ्या करिष्यति। न्धुकृत्ये न तेन ते स्वस्थ मानसम्
मंदपालाने एकदा काही बोललं की तो खोटं करणार नाही; त्याच्या कृतीमुळे तुझं मन शांत राहावं.
तामेव तु ममामित्रां चिन्तयन्परितप्यसे। ध्रुवं मयि न ते स्नेहो यथा तपयं पुराऽभवत्
तू फक्त माझ्या शत्रूंचाच विचार करत राहतोस आणि त्यामुळेच तुझ्या मनात माझ्याबद्दल पूर्वीसारखं प्रेम राहिलेलं नाही.
नहि पक्षवता न्याय्यं निः हेन सुहृज्जने। पीड्यमान उपद्रष्टुं शक्तेना मा कथंचन
पंख असलेल्या कोणत्याही प्राण्याने संकटात असलेल्या मित्राला सोडणं योग्य नाही; ज्याच्यात शक्ती आहे त्याने दुःखी माणसाकडे दुर्लक्ष करू नये.
गच्छ त्वं जरितामेव यदर्थं परितप्यसे। चरिष्याम्यहमप्येका यथा पुरुषाश्रिता
तुला ज्याच्यासाठी काळजी वाटते त्या जरितेकडे जा; मीही एकटी राहीन, जशी स्त्रिया पुरुषांवर अवलंबून असतात.
नाहमेवं चरे लोके यथा त्वमभिमन्यसे। अपत्यहेतोर्विचरे तच्च कृच्छ्रगतं मम
मी तुझ्या कल्पनेप्रमाणे वागत नाही; मी मुलांसाठी भटकते आणि ते माझ्यासाठी खूप कठीण आहे.
भूतं हित्वा च भाव्यर्थे योऽवलम्बेत्स मन्दधीः। अवमन्येत तं लोको यथेच्छसि तथा कुरु
जे झालंय ते सोडून भविष्यातील गोष्टीसाठी जो आधार घेतो, तो मूर्ख असतो; जग त्याची हसणूक करेल — तू तसं करायचं ठरवलं तर कर.
एष हि प्रज्वलन्नग्निर्लेलिहानी महीरुहान्। आविग्ने हृदि सन्तापं जनयत्यशिवं मम
हा अग्नी पेटून झाडं जाळतोय, त्यामुळे माझ्या अस्वस्थ मनात दुःख आणि अशुभ गोष्टी निर्माण होतात.
भर्तुर्हि वाक्यं सा श्रुत्वा लपिता दुःखिताऽभवत्। सान्त्वयामास च पुनः पति पतिपरायणा
पतीचं बोलणं ऐकून लपिता दुःखी झाली; पण पतीपरायण असल्याने तिने पुन्हा त्याला धीर द्यायचा प्रयत्न केला.
तस्माद्देशादतिक्रान्ते ज्वलने जरिता पुनः। जगाम पुत्रकानेन जरिता पुत्रगृद्धिनी
त्या प्रदेशातून बाहेर पडल्यावर, जरीता अग्नीने भाजली गेली होती, तरी पुन्हा आपल्या मुलांसाठी तळमळत पुढे गेली.
सा तान्कुशलिनः सर्वान्विमुक्ताञ्जातवेदसः। रोरूयमाणान्ददृशे वने पुत्रान्निरामयान्
तिने पाहिलं की तिचे सर्व मुलं जंगलात सुरक्षित आहेत, अग्नीपासून वाचलेली आहेत, रडत असली तरी कुठलीही हानी झालेली नाही.
अश्रूणि मुमुचे तेषां दर्शनात्सा पुनःपुनः। `न श्रद्धेयं ततस्तेषांर्शनं वै पुनःपुनः
त्यांना पाहून जरीता पुन्हा पुन्हा अश्रू ढाळू लागली; पण त्यांचे वारंवार रडणे तिला खरं वाटेना.
इति मत्वाऽब्रवीद्वाकजरिता पुत्रगृद्धिनी।' एकाकशश्च पुत्रांस्तन्त्र्शमानान्वपद्यत
असं विचारून, आपल्या मुलांसाठी तळमळणारी जरीता बोलू लागली आणि घाबरत, एकटीच आपल्या मुलांकडे गेली.
जरिता तु परिष्वज्युत्रस्नेहाच्चुचुम्ब ह
मायेमुळे जरीताने आपल्या मुलांना मिठी मारली आणि त्यांना प्रेमाने चुंबन दिलं.
ततोऽभ्यगच्छत्सहसमन्दपालोऽपि भारत। अथ ते सर्व एवैनं भ्यनन्दंस्तदा सुताः
तेव्हा मंदपालही तिथे पटकन आला, हे भारत; आणि त्या वेळी त्याचे सर्व मुलं त्याच्या येण्याने आनंदित झाली.
गुरुत्वान्मन्दपालस्तपसश्च विशेषतः। अभिवादामहे सर्वे तपक्षाः प्रसादतः
मंदपाल वयाने मोठा आणि विशेषतः तपस्वी असल्यामुळे, सर्व तपस्वी लोकांनी त्याला आदराने नमस्कार केला.
एवमुक्तवतां तेषां तनन्द्य महातपाः। परिष्वज्य ततो मू उपाघ्राय च बलकान्। पुत्रान्स्वयं समाहूयतः प्रोवाच गौतमः
असं बोलल्यानंतर, तो महान तपस्वी आनंदित झाला, त्याने मुलांना मिठी मारली, त्यांना वास घेतला आणि गौतमाने स्वतः आपल्या मुलांना बोलावून सांगितलं.
लालप्यमानमेकैकंरितां च पुनःपुनः। न चैवोचुस्तदा किंतमृषिं साध्वसाधु वा
प्रत्येक मुलाला पुन्हा पुन्हा लाड करत असताना, त्यांनी त्या ऋषीला काहीच बोललं नाही, ना चांगलं ना वाईट.
ज्येष्ठः सुतस्ते कत कतमस्तस्य चानुजः। मध्यमः कतमश्चैव यान्कतमश्च ते
तुझा मोठा मुलगा कोण, त्याचा धाकटा कोण, मधला कोण, आणि त्यांच्यात तुझा कोण आहे?
एवं ब्रुवन्तं दुःखाकं मा न प्रतिभाषसे। कृतवानस्मि हव्यानैव शान्तिमितो लभे। `एवमुक्त्वा तु तां मन्दपालस्तदाऽस्पृशत्
असं विचारणाऱ्या दुःखी व्यक्तीला, तू का उत्तर देत नाहीस? मी यज्ञ केले आहेत आणि त्यामुळे मला शांती मिळाली आहे; असं म्हणून मंदपाल तिला स्पर्श केला.
किं नु ज्येष्ठेन ते किमनन्तरजेन ते। किं वा मध्यमजातेन किं कनिष्ठेन वा पुनः
तुला मोठ्या मुलामध्ये काय आहे, की त्याच्या लगेच नंतर जन्मलेल्या मुलामध्ये काय आहे? किंवा मधल्या मुलामध्ये काय, किंवा पुन्हा धाकट्यामध्ये काय आहे?
यां त्वं मां सर्वतो हीनामुत्सृज्यासि गतः पुरा। तामेव लपितां गच्छ तरुणीं चारुहासिनीम्
कधीकाळी तू मला सर्व प्रकारे कमी लेखून सोडून गेलास; आता त्या तरुण, सुंदर आणि हसऱ्या चेहऱ्याच्या स्त्रीकडे जा, जिचं तू नेहमी कौतुक केलंस.
न स्त्रीणां विद्यते किंचिदमुत्र पुरुषान्तरात्। सापत्नकमृते लोके नान्यदर्थविनाशनम्
स्त्रियांमध्ये पुरुषांपेक्षा काही वेगळं नसतं, फक्त दुसऱ्या बायकोशी असलेली स्पर्धा सोडता; या जगात दुसरं काहीच हेतू नष्ट करत नाही.
वैराग्निदीपनं चैव भृशुद्वेगकारि च। सुव्रता चापि कल्याणी सर्वभूतेषु विश्रुता
ती स्पर्धा वैराची आग पेटवते आणि मोठा त्रास देते; तरीही ती सुसंस्कारी आणि शुभ आहे, सर्व जीवांमध्ये प्रसिद्ध आहे.
अरुन्धती महात्मानं वसिष्ठं पर्यशङ्कत। विशुद्धभावमत्यन्तं सदा प्रियहिते रतम्
अरुंधतीने महान आत्म्य असलेल्या वसिष्ठावर शंका घेतली, जरी तो नेहमीच शुद्ध मनाचा आणि तिच्या हितासाठी तत्पर होता.
सप्तर्षिमध्यगं वीरमवमेने च तं मुनिम्। अपध्यानेन सा तेन धूमारुणसमप्रभा। लक्ष्याऽलक्ष्या नाभिरूपा निमित्तमिव पश्यति
ती त्या ऋषीला, जो सप्तर्षींमध्ये तेजस्वी होता, संशयाने पाहू लागली; ती त्याला धूर आणि अग्नीच्या रंगासारखा, कधी स्पष्ट तर कधी अस्पष्ट, जणू काही चिन्हासारखा पाहू लागली.
अपत्यहेतोः संप्राप्तं तथा त्वमपि मामिह। इष्टमेवं गते हि त्वं सा तथैवाद्य वर्तते
जसं तू केवळ संततीसाठी माझ्याकडे आलास, तसंच तीही आज तसेच वागत आहे, कारण आता परिस्थिती तशीच झाली आहे.
न हि भार्येति विश्वासः कार्यः पुंसा कथंचन। न हि कार्यमनुध्याति नारी पुत्रवती सती
पुरुषाने कधीच आपल्या पत्नीवर पूर्ण विश्वास ठेवू नये; कारण स्त्री कितीही सती आणि मुलं असलेली असली, तरी ती आपली कर्तव्ये मनापासून पाळत नाही.
ततस्ते सर्व एवैनं पुत्राः सम्यगुपासते। स च तानात्मजान्सर्वानाश्वासयितुमुद्यतः
मग त्याचे सर्व पुत्र त्याच्याभोवती जमले आणि त्याची मनापासून सेवा करू लागले; आणि तोही आपल्या सर्व मुलांना धीर देण्यासाठी प्रयत्न करू लागला.
युष्माकमपवर्गार्थं ती ज्वलनो मया। अग्निना च तथेत्येतिज्ञातं महात्मना
तुमच्या मुक्तीसाठी मी अग्नीत प्रवेश केला; आणि त्या अग्नीच्या इच्छेने, हे सर्व घडले, हे महान आत्म्याने ठरवले होते.
अग्नेर्वचनमाज्ञाय धर्मज्ञतां च वः। भवतां च परं वीर्यं नाहमिहागतः
अग्नीचे आदेश, तुमचं धर्मज्ञान आणि तुमचं असामान्य सामर्थ्य जाणून मी इथे आलो आहे.