तथा तत्कृतवानग्निरभ्यनुज्ञाय शार्ङ्गकान्। ददाह खाण्डवं दावं समिद्धो जनमेजय
शार्ङ्गकांनी परवानगी दिल्यावर अग्नीने त्यांचं ऐकून घेतलं आणि जोरात पेटून खांडव वन जाळायला सुरुवात केली, हे जनमेजय.
मन्दपालोऽञपि कौरव्यं चिन्तयामास पुत्रकान्। उक्त्वाऽपि च स तिग्मांशुं नैव शर्माधिगच्छति
मंदपालालाही, कुरुवंशीय, आपल्या मुलांची काळजी वाटू लागली; तेजस्वी सूर्याला सांगूनही त्याला मनःशांती मिळाली नाही.
स तप्यमानः पुत्रार्थे लपितामिदमब्रवीत्। कथं नु शक्ताः शरणे लपिते मम पुत्रकाः
मुलांसाठी व्याकुळ झालेल्या मंदपालाने लपितेला विचारलं, "माझे मुलं तुझ्या संरक्षणाखाली आहेत, पण ते कसे वाचतील?"
वर्धमाने हुतवहे वाते चाशु प्रवायति। असमर्था विमोक्षाय भविष्यन्ति ममात्मजाः
जसजसा अग्नी वाढतो आणि वारा वेगाने वाहतो, तसतशी माझी मुलं सुटू शकणार नाहीत आणि वाचणार नाहीत.
कथं त्वशक्ता त्राणाय माता तेषां तपस्विनी। भविष्यति हि शोकार्ता पुत्रत्राणमपश्यती
त्यांची तपस्विनी आई, दुःखी होऊन आणि मुलांना वाचवायचं काहीच उपाय दिसत नाही म्हणून, त्यांना वाचवायला असमर्थ कशी राहील?
कथमुड्डीयनेऽशक्तान्पतने च ममात्मजान्। सन्तप्यमाना बहुधा वाशमाना प्रधावती
पळताना किंवा पडताना, माझी मुलं अनेक प्रकारे त्रास सहन करत असताना, त्यांची आई रडत धावत असताना, ती कशी वाचतील?
जरितारिः कथं पुत्रः सारिसृक्कः कथं च मे। स्तम्बमित्रः कथं द्रोणः कथं सा च तपस्विनी
माझा पुत्र जरितारी, सारिसृक्का, स्तंभमित्र, द्रोण आणि त्यांची तपस्विनी आई — हे सगळे कसे वाचतील?
लालप्यमानं तमृषइं मन्दपालं तथा वने। लपिता प्रत्युवाचेदं सासूयमिव भारत
वनात मंदपाल अशा प्रकारे दुःख व्यक्त करत असताना, लपितेने थोड्या रागाने त्याला उत्तर दिलं, हे भारत.
न ते पुत्रेष्ववेक्षाऽस्ति यानृषीनुक्तवानसि। तेजस्विनो वीर्यवन्तो न तेषां ज्वलनाद्भयम्
तू ऋषींना सांगितलंस, पण मुलांची तुला फारशी काळजी नाही; ते तेजस्वी आणि पराक्रमी आहेत, त्यांना अग्नीचं काहीही भय नाही.
त्वयाऽग्नौ ते परीताश्च स्वयं हि मम सन्निधौ। श्रुतं तथा चेति ज्वलनेन महात्मना
तुझ्या उपस्थितीत आणि माझ्या सोबत असताना, तू त्यांना अग्नीतून वाचवलंस; हे महान आत्मा, ज्वलंत अग्नी याच्याजवळून मी ऐकलं आहे.
पलो न तां वाचमुक्त्वा मिथ्या करिष्यति। न्धुकृत्ये न तेन ते स्वस्थ मानसम्
मंदपालाने एकदा काही बोललं की तो खोटं करणार नाही; त्याच्या कृतीमुळे तुझं मन शांत राहावं.
तामेव तु ममामित्रां चिन्तयन्परितप्यसे। ध्रुवं मयि न ते स्नेहो यथा तपयं पुराऽभवत्
तू फक्त माझ्या शत्रूंचाच विचार करत राहतोस आणि त्यामुळेच तुझ्या मनात माझ्याबद्दल पूर्वीसारखं प्रेम राहिलेलं नाही.
नहि पक्षवता न्याय्यं निः हेन सुहृज्जने। पीड्यमान उपद्रष्टुं शक्तेना मा कथंचन
पंख असलेल्या कोणत्याही प्राण्याने संकटात असलेल्या मित्राला सोडणं योग्य नाही; ज्याच्यात शक्ती आहे त्याने दुःखी माणसाकडे दुर्लक्ष करू नये.
गच्छ त्वं जरितामेव यदर्थं परितप्यसे। चरिष्याम्यहमप्येका यथा पुरुषाश्रिता
तुला ज्याच्यासाठी काळजी वाटते त्या जरितेकडे जा; मीही एकटी राहीन, जशी स्त्रिया पुरुषांवर अवलंबून असतात.
नाहमेवं चरे लोके यथा त्वमभिमन्यसे। अपत्यहेतोर्विचरे तच्च कृच्छ्रगतं मम
मी तुझ्या कल्पनेप्रमाणे वागत नाही; मी मुलांसाठी भटकते आणि ते माझ्यासाठी खूप कठीण आहे.
भूतं हित्वा च भाव्यर्थे योऽवलम्बेत्स मन्दधीः। अवमन्येत तं लोको यथेच्छसि तथा कुरु
जे झालंय ते सोडून भविष्यातील गोष्टीसाठी जो आधार घेतो, तो मूर्ख असतो; जग त्याची हसणूक करेल — तू तसं करायचं ठरवलं तर कर.
एष हि प्रज्वलन्नग्निर्लेलिहानी महीरुहान्। आविग्ने हृदि सन्तापं जनयत्यशिवं मम
हा अग्नी पेटून झाडं जाळतोय, त्यामुळे माझ्या अस्वस्थ मनात दुःख आणि अशुभ गोष्टी निर्माण होतात.
भर्तुर्हि वाक्यं सा श्रुत्वा लपिता दुःखिताऽभवत्। सान्त्वयामास च पुनः पति पतिपरायणा
पतीचं बोलणं ऐकून लपिता दुःखी झाली; पण पतीपरायण असल्याने तिने पुन्हा त्याला धीर द्यायचा प्रयत्न केला.
तस्माद्देशादतिक्रान्ते ज्वलने जरिता पुनः। जगाम पुत्रकानेन जरिता पुत्रगृद्धिनी
त्या प्रदेशातून बाहेर पडल्यावर, जरीता अग्नीने भाजली गेली होती, तरी पुन्हा आपल्या मुलांसाठी तळमळत पुढे गेली.
सा तान्कुशलिनः सर्वान्विमुक्ताञ्जातवेदसः। रोरूयमाणान्ददृशे वने पुत्रान्निरामयान्
तिने पाहिलं की तिचे सर्व मुलं जंगलात सुरक्षित आहेत, अग्नीपासून वाचलेली आहेत, रडत असली तरी कुठलीही हानी झालेली नाही.
अश्रूणि मुमुचे तेषां दर्शनात्सा पुनःपुनः। `न श्रद्धेयं ततस्तेषांर्शनं वै पुनःपुनः
त्यांना पाहून जरीता पुन्हा पुन्हा अश्रू ढाळू लागली; पण त्यांचे वारंवार रडणे तिला खरं वाटेना.
इति मत्वाऽब्रवीद्वाकजरिता पुत्रगृद्धिनी।' एकाकशश्च पुत्रांस्तन्त्र्शमानान्वपद्यत
असं विचारून, आपल्या मुलांसाठी तळमळणारी जरीता बोलू लागली आणि घाबरत, एकटीच आपल्या मुलांकडे गेली.
जरिता तु परिष्वज्युत्रस्नेहाच्चुचुम्ब ह
मायेमुळे जरीताने आपल्या मुलांना मिठी मारली आणि त्यांना प्रेमाने चुंबन दिलं.
ततोऽभ्यगच्छत्सहसमन्दपालोऽपि भारत। अथ ते सर्व एवैनं भ्यनन्दंस्तदा सुताः
तेव्हा मंदपालही तिथे पटकन आला, हे भारत; आणि त्या वेळी त्याचे सर्व मुलं त्याच्या येण्याने आनंदित झाली.
गुरुत्वान्मन्दपालस्तपसश्च विशेषतः। अभिवादामहे सर्वे तपक्षाः प्रसादतः
मंदपाल वयाने मोठा आणि विशेषतः तपस्वी असल्यामुळे, सर्व तपस्वी लोकांनी त्याला आदराने नमस्कार केला.
एवमुक्तवतां तेषां तनन्द्य महातपाः। परिष्वज्य ततो मू उपाघ्राय च बलकान्। पुत्रान्स्वयं समाहूयतः प्रोवाच गौतमः
असं बोलल्यानंतर, तो महान तपस्वी आनंदित झाला, त्याने मुलांना मिठी मारली, त्यांना वास घेतला आणि गौतमाने स्वतः आपल्या मुलांना बोलावून सांगितलं.
लालप्यमानमेकैकंरितां च पुनःपुनः। न चैवोचुस्तदा किंतमृषिं साध्वसाधु वा
प्रत्येक मुलाला पुन्हा पुन्हा लाड करत असताना, त्यांनी त्या ऋषीला काहीच बोललं नाही, ना चांगलं ना वाईट.
ज्येष्ठः सुतस्ते कत कतमस्तस्य चानुजः। मध्यमः कतमश्चैव यान्कतमश्च ते
तुझा मोठा मुलगा कोण, त्याचा धाकटा कोण, मधला कोण, आणि त्यांच्यात तुझा कोण आहे?
एवं ब्रुवन्तं दुःखाकं मा न प्रतिभाषसे। कृतवानस्मि हव्यानैव शान्तिमितो लभे। `एवमुक्त्वा तु तां मन्दपालस्तदाऽस्पृशत्
असं विचारणाऱ्या दुःखी व्यक्तीला, तू का उत्तर देत नाहीस? मी यज्ञ केले आहेत आणि त्यामुळे मला शांती मिळाली आहे; असं म्हणून मंदपाल तिला स्पर्श केला.
किं नु ज्येष्ठेन ते किमनन्तरजेन ते। किं वा मध्यमजातेन किं कनिष्ठेन वा पुनः
तुला मोठ्या मुलामध्ये काय आहे, की त्याच्या लगेच नंतर जन्मलेल्या मुलामध्ये काय आहे? किंवा मधल्या मुलामध्ये काय, किंवा पुन्हा धाकट्यामध्ये काय आहे?