त्वमन्नं प्राणिभिर्भुक्तमन्तर्भूतो जगत्पते। नित्यप्रवृद्धः पचसि त्वयि सर्वं प्रतिष्ठितम्
जगाच्या अधिपती, तूच जीवांनी खाल्लेलं अन्न आहेस, आतमध्ये प्रवेश करणारा. नेहमी वाढणारा, तू शिजवतोस; सर्व काही तुझ्यातच स्थिर आहे.
सूर्यो भूत्वा रश्मिभिर्जातवेदो भूमेरम्भो भूमिजातान्रसांश्च। विश्वानादाय पुनरुत्सृज्य काले दृष्ट्वा वृष्ट्या भावयसीह शुक्र
किरणांनी सूर्यरूप होऊन, सर्व जन्म जाणणारा, तू पृथ्वीचं पाणी आणि पृथ्वीजन्य रस वर खेचतोस; सगळं गोळा करून योग्य वेळी पुन्हा सोडतोस, आणि पाऊस पाडून या जगात सर्वांना पोसतोस, तेजस्वी.
त्वत्त एताः पुनः शुक्र वीरुधो हरितच्छदाः। जायन्ते पुष्करिण्यश्च सुभद्रश्च महोदधिः
तेजस्वी, तुझ्यापासूनच पुन्हा या हिरव्या पानांच्या वनस्पती जन्म घेतात; कमळाच्या तळी आणि मंगलमय महासागरही तुझ्यापासूनच निर्माण होतात.
इदं वै सद्म तिग्मांशो वरुणस्य परायणम्। शिवस्त्राता भवास्माकं माऽस्मानद्य विनाशय
हे तिखट तेज असणाऱ्या, हेच खऱ्या अर्थाने वरुणाचं निवासस्थान आणि आश्रय आहे. आमचं मंगल रक्षण कर; आज आम्हाला नष्ट करू नकोस.
पिङ्गाक्ष लोहितग्रीव कृष्णवर्त्मन्हुताशन। परेण प्रेहि मुञ्चास्मान्सागरस्य गृहानिव
पिंगट डोळ्यांनो, लाल गळ्यांनो, काळ्या वाटेवरचे, हव्यांचे भक्षक, तू पलीकडे जा आणि आम्हाला मुक्त कर, जणू समुद्राच्या घरांतून सोडवतोस तसं.
एवमुक्तो जातवेदा द्रोणेन ब्रह्मवादिना। द्रोणमाह प्रतीतात्मा मन्दपालप्रतिज्ञया
अशा प्रकारे ब्रह्मज्ञान सांगणाऱ्या द्रोणांनी ज्या जन्मांचा जाणकार आहेस त्या अग्नीला वंदना केली. मंडपालाच्या प्रतिज्ञेने प्रसन्न होऊन अग्नीने द्रोणाला उत्तर दिलं.
ऋषिर्द्रोणस्त्वमसि वै ब्रह्मैतद्व्याहृतं ईप्सितं ते करिष्यामि न च ते
तूच ऋषी द्रोण आहेस; हे ब्रह्म बोललं गेलं आहे. तुझी इच्छा मी पूर्ण करीन, आणि—
मन्दपालेन वै यूयं मम पूर्वं निवेदिताः। वर्जयेः पुत्रकान्मह्यं दहन्दावमिति स्म ह
मंडपालाने पूर्वीच मला सांगितलं होतं की, 'माझ्या मुलांना वाचव, जेव्हा तू दावानळ पेटवशील.'
तस्य तद्वचनं द्रोण त्वया यच्चेह भाषितम्। उभयं मे गरीयस्तु ब्रूहि किं करवाणि ते। भृशं प्रीतोऽस्मि भद्रं ते ब्रह्मंस्तोत्रेण सत्तम
द्रोण, त्याचं ते वचन आणि तू इथे जे बोललास, दोन्ही माझ्यासाठी महत्त्वाचं आहे. सांग, मी तुझ्यासाठी काय करू? तुझ्या स्तोत्रामुळे मी फार प्रसन्न आहे; तुला शुभेच्छा असो, श्रेष्ठ ब्राह्मण.
इमे मार्जारकाः शुक्र नित्यमुद्वेजयन्ति नः। एतान्कुरुष्व दग्धांस्त्वं हुताशन सबान्धवान्
हे तेजस्वी, हे मांजरं सतत आम्हाला त्रास देतात; हव्यांचे भक्षक, त्यांना आणि त्यांच्या नातलगांना जाळून टाक.
तथा तत्कृतवानग्निरभ्यनुज्ञाय शार्ङ्गकान्। ददाह खाण्डवं दावं समिद्धो जनमेजय
शार्ङ्गकांनी परवानगी दिल्यावर अग्नीने त्यांचं ऐकून घेतलं आणि जोरात पेटून खांडव वन जाळायला सुरुवात केली, हे जनमेजय.
मन्दपालोऽञपि कौरव्यं चिन्तयामास पुत्रकान्। उक्त्वाऽपि च स तिग्मांशुं नैव शर्माधिगच्छति
मंदपालालाही, कुरुवंशीय, आपल्या मुलांची काळजी वाटू लागली; तेजस्वी सूर्याला सांगूनही त्याला मनःशांती मिळाली नाही.
स तप्यमानः पुत्रार्थे लपितामिदमब्रवीत्। कथं नु शक्ताः शरणे लपिते मम पुत्रकाः
मुलांसाठी व्याकुळ झालेल्या मंदपालाने लपितेला विचारलं, "माझे मुलं तुझ्या संरक्षणाखाली आहेत, पण ते कसे वाचतील?"
वर्धमाने हुतवहे वाते चाशु प्रवायति। असमर्था विमोक्षाय भविष्यन्ति ममात्मजाः
जसजसा अग्नी वाढतो आणि वारा वेगाने वाहतो, तसतशी माझी मुलं सुटू शकणार नाहीत आणि वाचणार नाहीत.
कथं त्वशक्ता त्राणाय माता तेषां तपस्विनी। भविष्यति हि शोकार्ता पुत्रत्राणमपश्यती
त्यांची तपस्विनी आई, दुःखी होऊन आणि मुलांना वाचवायचं काहीच उपाय दिसत नाही म्हणून, त्यांना वाचवायला असमर्थ कशी राहील?
कथमुड्डीयनेऽशक्तान्पतने च ममात्मजान्। सन्तप्यमाना बहुधा वाशमाना प्रधावती
पळताना किंवा पडताना, माझी मुलं अनेक प्रकारे त्रास सहन करत असताना, त्यांची आई रडत धावत असताना, ती कशी वाचतील?
जरितारिः कथं पुत्रः सारिसृक्कः कथं च मे। स्तम्बमित्रः कथं द्रोणः कथं सा च तपस्विनी
माझा पुत्र जरितारी, सारिसृक्का, स्तंभमित्र, द्रोण आणि त्यांची तपस्विनी आई — हे सगळे कसे वाचतील?
लालप्यमानं तमृषइं मन्दपालं तथा वने। लपिता प्रत्युवाचेदं सासूयमिव भारत
वनात मंदपाल अशा प्रकारे दुःख व्यक्त करत असताना, लपितेने थोड्या रागाने त्याला उत्तर दिलं, हे भारत.
न ते पुत्रेष्ववेक्षाऽस्ति यानृषीनुक्तवानसि। तेजस्विनो वीर्यवन्तो न तेषां ज्वलनाद्भयम्
तू ऋषींना सांगितलंस, पण मुलांची तुला फारशी काळजी नाही; ते तेजस्वी आणि पराक्रमी आहेत, त्यांना अग्नीचं काहीही भय नाही.
त्वयाऽग्नौ ते परीताश्च स्वयं हि मम सन्निधौ। श्रुतं तथा चेति ज्वलनेन महात्मना
तुझ्या उपस्थितीत आणि माझ्या सोबत असताना, तू त्यांना अग्नीतून वाचवलंस; हे महान आत्मा, ज्वलंत अग्नी याच्याजवळून मी ऐकलं आहे.
पलो न तां वाचमुक्त्वा मिथ्या करिष्यति। न्धुकृत्ये न तेन ते स्वस्थ मानसम्
मंदपालाने एकदा काही बोललं की तो खोटं करणार नाही; त्याच्या कृतीमुळे तुझं मन शांत राहावं.
तामेव तु ममामित्रां चिन्तयन्परितप्यसे। ध्रुवं मयि न ते स्नेहो यथा तपयं पुराऽभवत्
तू फक्त माझ्या शत्रूंचाच विचार करत राहतोस आणि त्यामुळेच तुझ्या मनात माझ्याबद्दल पूर्वीसारखं प्रेम राहिलेलं नाही.
नहि पक्षवता न्याय्यं निः हेन सुहृज्जने। पीड्यमान उपद्रष्टुं शक्तेना मा कथंचन
पंख असलेल्या कोणत्याही प्राण्याने संकटात असलेल्या मित्राला सोडणं योग्य नाही; ज्याच्यात शक्ती आहे त्याने दुःखी माणसाकडे दुर्लक्ष करू नये.
गच्छ त्वं जरितामेव यदर्थं परितप्यसे। चरिष्याम्यहमप्येका यथा पुरुषाश्रिता
तुला ज्याच्यासाठी काळजी वाटते त्या जरितेकडे जा; मीही एकटी राहीन, जशी स्त्रिया पुरुषांवर अवलंबून असतात.
नाहमेवं चरे लोके यथा त्वमभिमन्यसे। अपत्यहेतोर्विचरे तच्च कृच्छ्रगतं मम
मी तुझ्या कल्पनेप्रमाणे वागत नाही; मी मुलांसाठी भटकते आणि ते माझ्यासाठी खूप कठीण आहे.
भूतं हित्वा च भाव्यर्थे योऽवलम्बेत्स मन्दधीः। अवमन्येत तं लोको यथेच्छसि तथा कुरु
जे झालंय ते सोडून भविष्यातील गोष्टीसाठी जो आधार घेतो, तो मूर्ख असतो; जग त्याची हसणूक करेल — तू तसं करायचं ठरवलं तर कर.
एष हि प्रज्वलन्नग्निर्लेलिहानी महीरुहान्। आविग्ने हृदि सन्तापं जनयत्यशिवं मम
हा अग्नी पेटून झाडं जाळतोय, त्यामुळे माझ्या अस्वस्थ मनात दुःख आणि अशुभ गोष्टी निर्माण होतात.
भर्तुर्हि वाक्यं सा श्रुत्वा लपिता दुःखिताऽभवत्। सान्त्वयामास च पुनः पति पतिपरायणा
पतीचं बोलणं ऐकून लपिता दुःखी झाली; पण पतीपरायण असल्याने तिने पुन्हा त्याला धीर द्यायचा प्रयत्न केला.
तस्माद्देशादतिक्रान्ते ज्वलने जरिता पुनः। जगाम पुत्रकानेन जरिता पुत्रगृद्धिनी
त्या प्रदेशातून बाहेर पडल्यावर, जरीता अग्नीने भाजली गेली होती, तरी पुन्हा आपल्या मुलांसाठी तळमळत पुढे गेली.
सा तान्कुशलिनः सर्वान्विमुक्ताञ्जातवेदसः। रोरूयमाणान्ददृशे वने पुत्रान्निरामयान्
तिने पाहिलं की तिचे सर्व मुलं जंगलात सुरक्षित आहेत, अग्नीपासून वाचलेली आहेत, रडत असली तरी कुठलीही हानी झालेली नाही.