हिरण्यरेतास्त्वरितो जलन्नायाति नः क्षयम्। सप्तजिह्वाननः क्रूरो लिहानो विसर्पति
हिरण्यरेता हा वेगाने आणि जळत आमच्या घराकडे येतो; तो सात जिभांचा, भयंकर आणि चाटत पसरतो.
एवं संभाष्य तेऽन्योन्यं मन्दपालस्य पुत्रकाः। तुष्टुवुः प्रयता भूत्वा यथाऽग्निं शृणु पार्थिव
अशा प्रकारे मंदपालाच्या मुलांनी एकमेकांशी बोलून, भक्तीभावाने अग्नीची स्तुती केली; राजन, त्यांनी अग्नीला कसे संबोधले ते ऐक.
आत्माऽसि वायोर्ज्वलन शरीरमसि वीरुधाम्। योनिरापश्च ते शुक्रं योनिस्त्वमसि चाम्भसः
वायूचा आत्मा तूच आहेस, प्रज्वलित स्वरूपा, झाडाझुडपांचं शरीर तूच आहेस. पाण्याचं मूळ तुझ्यात आहे, आणि पाण्याचं बीजही तूच आहेस.
ऊर्ध्वं चाधश्च सर्पन्ति पृष्ठतः पार्श्वतस्तथा। अर्चिषस्ते महावीर्य रश्यमः सवितुर्यथा
तुझ्या ज्वाळा, महाबलवान, वरखाली, मागेपुढे आणि दोन्ही बाजूंनी पसरतात, अगदी सूर्याच्या किरणांसारख्या.
माता प्रणष्टा पितरं न विद्मः पक्षा जाता नै नो धूमकेतो। न नस्त्राता विद्यते वै त्वदन्य- स्तस्मादस्मांस्त्राहि बालांस्त्वमग्ने
आमची आई हरवली आहे, वडील कोण हे आम्हाला माहीत नाही. आम्हाला पंख आलेत, धुराच्या पताका, पण तू आमचा नाश करणारा नाहीस. तुझ्याशिवाय आमच्यासाठी दुसरा कोणी रक्षक नाही—म्हणून, अग्ने, आम्हा लहान मुलांचं रक्षण कर.
यदग्ने ते शिवं रूपं ये च ते सप्त हेतयः। तेन नः परिपाहि त्वमार्तान्नः शरणैषिणः
अग्ने, तुझं जे मंगलमय रूप आहे आणि तुझे सात कारणे आहेत, त्याच्याच बळावर आमच्यासारख्या दुःखी आणि तुझ्या आश्रयाला आलेल्यांचं रक्षण कर.
त्वमेवैकस्तपसे जप्तवेदो नान्यस्तप्ता विद्यते गोषु देव। ऋषीनस्मान्बालकान्पालयस्व परेणास्मान्प्रेहि वै हव्यवाह
तपस्येने तापलेला, यज्ञ जाणणारा, तू एकटाच आहेस; गायींमध्ये दुसरा कोणी तापलेला नाही, देव. ऋषी आणि मुलांचं रक्षण कर, आणि आम्हाला सुरक्षित पार ने, हव्यवाहन.
सर्वमग्ने त्वमेवैकस्त्वयि सर्वमिदं जगत्। त्वं धारयसि भूतानि भुवनं त्वं बिभर्षि च
अग्ने, सर्व काही तूच आहेस; या सगळ्या जगात सर्व काही तुझ्यात आहे. सर्व जीवांचं आधारस्थान तूच आहेस, आणि हे विश्वही तूच पेलतोस.
त्वमग्निर्हव्यवाहस्त्वं त्वमेव परमं हविः। मनीषिणस्त्वां जानन्ति बहुधा चैकधापि च
तूच अग्नि, हव्यवाहन आहेस; तूच श्रेष्ठ हव्य आहेस. ज्ञानी लोक तुला अनेक प्रकारे आणि एकरूपही ओळखतात.
सृष्ट्वा लोकांस्त्रीनिमान्हव्यवाह काले प्राप्ते पचसि पुनः समिद्धः। त्वं सर्वस्य भुवनस्य प्रसूति- स्त्वमेवाग्ने भवसि पुनः प्रतिष्ठा
हे हव्यवाहन, या तीनही लोकांची निर्मिती करून, योग्य वेळी तू पुन्हा प्रज्वलित होऊन त्यांना जाळतोस. सर्व जगाचा तूच आदिकारण आहेस; अग्ने, तूच पुन्हा त्यांचं आधारस्थान आहेस.
त्वमन्नं प्राणिभिर्भुक्तमन्तर्भूतो जगत्पते। नित्यप्रवृद्धः पचसि त्वयि सर्वं प्रतिष्ठितम्
जगाच्या अधिपती, तूच जीवांनी खाल्लेलं अन्न आहेस, आतमध्ये प्रवेश करणारा. नेहमी वाढणारा, तू शिजवतोस; सर्व काही तुझ्यातच स्थिर आहे.
सूर्यो भूत्वा रश्मिभिर्जातवेदो भूमेरम्भो भूमिजातान्रसांश्च। विश्वानादाय पुनरुत्सृज्य काले दृष्ट्वा वृष्ट्या भावयसीह शुक्र
किरणांनी सूर्यरूप होऊन, सर्व जन्म जाणणारा, तू पृथ्वीचं पाणी आणि पृथ्वीजन्य रस वर खेचतोस; सगळं गोळा करून योग्य वेळी पुन्हा सोडतोस, आणि पाऊस पाडून या जगात सर्वांना पोसतोस, तेजस्वी.
त्वत्त एताः पुनः शुक्र वीरुधो हरितच्छदाः। जायन्ते पुष्करिण्यश्च सुभद्रश्च महोदधिः
तेजस्वी, तुझ्यापासूनच पुन्हा या हिरव्या पानांच्या वनस्पती जन्म घेतात; कमळाच्या तळी आणि मंगलमय महासागरही तुझ्यापासूनच निर्माण होतात.
इदं वै सद्म तिग्मांशो वरुणस्य परायणम्। शिवस्त्राता भवास्माकं माऽस्मानद्य विनाशय
हे तिखट तेज असणाऱ्या, हेच खऱ्या अर्थाने वरुणाचं निवासस्थान आणि आश्रय आहे. आमचं मंगल रक्षण कर; आज आम्हाला नष्ट करू नकोस.
पिङ्गाक्ष लोहितग्रीव कृष्णवर्त्मन्हुताशन। परेण प्रेहि मुञ्चास्मान्सागरस्य गृहानिव
पिंगट डोळ्यांनो, लाल गळ्यांनो, काळ्या वाटेवरचे, हव्यांचे भक्षक, तू पलीकडे जा आणि आम्हाला मुक्त कर, जणू समुद्राच्या घरांतून सोडवतोस तसं.
एवमुक्तो जातवेदा द्रोणेन ब्रह्मवादिना। द्रोणमाह प्रतीतात्मा मन्दपालप्रतिज्ञया
अशा प्रकारे ब्रह्मज्ञान सांगणाऱ्या द्रोणांनी ज्या जन्मांचा जाणकार आहेस त्या अग्नीला वंदना केली. मंडपालाच्या प्रतिज्ञेने प्रसन्न होऊन अग्नीने द्रोणाला उत्तर दिलं.
ऋषिर्द्रोणस्त्वमसि वै ब्रह्मैतद्व्याहृतं ईप्सितं ते करिष्यामि न च ते
तूच ऋषी द्रोण आहेस; हे ब्रह्म बोललं गेलं आहे. तुझी इच्छा मी पूर्ण करीन, आणि—
मन्दपालेन वै यूयं मम पूर्वं निवेदिताः। वर्जयेः पुत्रकान्मह्यं दहन्दावमिति स्म ह
मंडपालाने पूर्वीच मला सांगितलं होतं की, 'माझ्या मुलांना वाचव, जेव्हा तू दावानळ पेटवशील.'
तस्य तद्वचनं द्रोण त्वया यच्चेह भाषितम्। उभयं मे गरीयस्तु ब्रूहि किं करवाणि ते। भृशं प्रीतोऽस्मि भद्रं ते ब्रह्मंस्तोत्रेण सत्तम
द्रोण, त्याचं ते वचन आणि तू इथे जे बोललास, दोन्ही माझ्यासाठी महत्त्वाचं आहे. सांग, मी तुझ्यासाठी काय करू? तुझ्या स्तोत्रामुळे मी फार प्रसन्न आहे; तुला शुभेच्छा असो, श्रेष्ठ ब्राह्मण.
इमे मार्जारकाः शुक्र नित्यमुद्वेजयन्ति नः। एतान्कुरुष्व दग्धांस्त्वं हुताशन सबान्धवान्
हे तेजस्वी, हे मांजरं सतत आम्हाला त्रास देतात; हव्यांचे भक्षक, त्यांना आणि त्यांच्या नातलगांना जाळून टाक.
तथा तत्कृतवानग्निरभ्यनुज्ञाय शार्ङ्गकान्। ददाह खाण्डवं दावं समिद्धो जनमेजय
शार्ङ्गकांनी परवानगी दिल्यावर अग्नीने त्यांचं ऐकून घेतलं आणि जोरात पेटून खांडव वन जाळायला सुरुवात केली, हे जनमेजय.
मन्दपालोऽञपि कौरव्यं चिन्तयामास पुत्रकान्। उक्त्वाऽपि च स तिग्मांशुं नैव शर्माधिगच्छति
मंदपालालाही, कुरुवंशीय, आपल्या मुलांची काळजी वाटू लागली; तेजस्वी सूर्याला सांगूनही त्याला मनःशांती मिळाली नाही.
स तप्यमानः पुत्रार्थे लपितामिदमब्रवीत्। कथं नु शक्ताः शरणे लपिते मम पुत्रकाः
मुलांसाठी व्याकुळ झालेल्या मंदपालाने लपितेला विचारलं, "माझे मुलं तुझ्या संरक्षणाखाली आहेत, पण ते कसे वाचतील?"
वर्धमाने हुतवहे वाते चाशु प्रवायति। असमर्था विमोक्षाय भविष्यन्ति ममात्मजाः
जसजसा अग्नी वाढतो आणि वारा वेगाने वाहतो, तसतशी माझी मुलं सुटू शकणार नाहीत आणि वाचणार नाहीत.
कथं त्वशक्ता त्राणाय माता तेषां तपस्विनी। भविष्यति हि शोकार्ता पुत्रत्राणमपश्यती
त्यांची तपस्विनी आई, दुःखी होऊन आणि मुलांना वाचवायचं काहीच उपाय दिसत नाही म्हणून, त्यांना वाचवायला असमर्थ कशी राहील?
कथमुड्डीयनेऽशक्तान्पतने च ममात्मजान्। सन्तप्यमाना बहुधा वाशमाना प्रधावती
पळताना किंवा पडताना, माझी मुलं अनेक प्रकारे त्रास सहन करत असताना, त्यांची आई रडत धावत असताना, ती कशी वाचतील?
जरितारिः कथं पुत्रः सारिसृक्कः कथं च मे। स्तम्बमित्रः कथं द्रोणः कथं सा च तपस्विनी
माझा पुत्र जरितारी, सारिसृक्का, स्तंभमित्र, द्रोण आणि त्यांची तपस्विनी आई — हे सगळे कसे वाचतील?
लालप्यमानं तमृषइं मन्दपालं तथा वने। लपिता प्रत्युवाचेदं सासूयमिव भारत
वनात मंदपाल अशा प्रकारे दुःख व्यक्त करत असताना, लपितेने थोड्या रागाने त्याला उत्तर दिलं, हे भारत.
न ते पुत्रेष्ववेक्षाऽस्ति यानृषीनुक्तवानसि। तेजस्विनो वीर्यवन्तो न तेषां ज्वलनाद्भयम्
तू ऋषींना सांगितलंस, पण मुलांची तुला फारशी काळजी नाही; ते तेजस्वी आणि पराक्रमी आहेत, त्यांना अग्नीचं काहीही भय नाही.
त्वयाऽग्नौ ते परीताश्च स्वयं हि मम सन्निधौ। श्रुतं तथा चेति ज्वलनेन महात्मना
तुझ्या उपस्थितीत आणि माझ्या सोबत असताना, तू त्यांना अग्नीतून वाचवलंस; हे महान आत्मा, ज्वलंत अग्नी याच्याजवळून मी ऐकलं आहे.