इदमाखोर्बिलं भूमौ वृक्षस्यास्य समीपतः। तदाविशध्वं त्वरिता वह्नेरत्र न वो भयम्
या झाडाजवळ जमिनीवर उंदराचं एक बिल आहे; पटकन त्यात शिरा, इथे तुम्हाला अग्नीचं काहीही भय नाही.
ततोऽहं पांसुना छिद्रमपिधास्यामि पुत्रकाः। एवं प्रतिकृतं मन्ये ज्वलतः कृष्णवर्त्मनः
मग मी त्या छिद्रावर माती टाकून झाकीन, मुलांनो; असं केल्याने तुम्ही धगधगत्या आगीतून वाचाल असं मला वाटतं.
तत एष्याम्यतीतेऽग्नौ विहन्तुं पांसुशंचयम्। रोचतामेष वो वादो मोक्षार्थं च हुताशनात्
आग शमल्यावर मी परत येऊन ती माती बाजूला करीन; ही योजना तुम्हाला मान्य असू द्या, कारण ती तुम्हाला जळत्या आगीतून वाचवण्यासाठी आहे.
अबर्हान्मांसभूतान्नः क्रव्यादाखुर्विनाशयेत्। पश्यमाना भयमिदं प्रवेष्टुं नात्र शक्नुमः
पण जर एखादा मांसाहारी उंदीर आत आला, तर तो आपल्याला खाऊन टाकेल; हे भय पाहून आम्हाला आत जाता येत नाही.
कथमग्निर्न नो धक्ष्येत्कथमाखुर्न नाशयेत्। कथं न स्यात्पिता मोघः कथं माता ध्रियेत नः
आग आपल्याला कशी जाळणार नाही? उंदीर आपल्याला कसा मारणार नाही? आपल्या वडिलांचं कृत्य कसं वाया जाणार नाही? आणि आपली आई कशी वाचणार?
बिल आखोर्विनाशः स्यादग्नेराकाशचारिणाम्। अन्ववेक्ष्यैतदुभयं श्रेयान्दाहो न भक्षणम्
आपण बिलात गेलो तर उंदीर आपल्याला संपवेल; बाहेर राहिलो तर आकाशातून येणारी आग आपल्याला जाळेल. हे दोन्ही पाहता, जळून मरणं खाल्लं जाण्यापेक्षा बरं.
गर्हितं मरणं नः स्यादाखुना भक्षिते बिले। शिष्टादिष्टः परित्यागः शरीरस्य हुताशनात्
बिलात उंदराने खाल्लं जाणं हे आपल्यासाठी लाजिरवाणं मरण ठरेल; पण शरीर अग्नीत सोडणं हे शहाण्यांनी योग्य मानलं आहे.
अग्निदाहे तु नियतं ब्रह्मलोके ध्रुवा गतिः
आगीनं जळून मेला तर नक्कीच ब्रह्मलोकाची प्राप्ती होते.
अस्माद्बिलान्निष्पतितमाखुं श्येनो जहार तम्। क्षुद्रं पद्भ्यां गृहीत्वा च यातो नात्र भयं हि वः
त्या बिलातून उंदीर बाहेर पडताच गरुडाने त्याला पकडलं; आपल्या पंजांनी त्याला धरून तो उडून गेला — आता तुम्हाला काहीही भय नाही.
न हृतं तं वयं विद्मः श्येनेनाखुं कथंचन। अन्येऽपि भितारोऽत्र तेभ्योऽपि भमेव नः
गरुडाने उंदीर कसा उचलला हे आम्हाला माहीत नाही; इथे इतरही घाबरलेले आहेत, पण आता आपल्याला त्यांचं काहीही भय नाही.
संशयो वह्निरागच्छेद्दृष्टं वायोर्निवर्तनम्। मृत्युर्नो बिलवासिभ्यो बिले स्यान्नात्र संशयः
आग आली तर काही खात्री नाही; पण वाऱ्याची दिशा बदललेली आपण पाहिली आहे. बिलात राहणाऱ्यांना मृत्यू निश्चित आहे — यात शंका नाही.
निःसंशयात्संशयितो मृत्युर्मातर्विशिष्यते। चर खे त्वं यथान्यायं पुत्रानाप्स्यसि शोभनान्
आई, जेव्हा मृत्यू निश्चित असतो तेव्हा शंका उरत नाही; योग्य ते करून जा, तुला पुन्हा चांगले पुत्र मिळतील.
अहं वेगेन तं यान्तमद्राक्षं पततां वरम्। बिलादाखुं समादाय श्येनं पुत्रा महाबलम्
मी वेगाने पाहिलं, की गरुडाने, सर्व पक्ष्यांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या, त्या उंदराला बिलातून पकडलं आणि उडून गेला, मुलांनो.
तं पतन्तं महावेगा त्वरिता पृष्ठतोऽन्वगाम्। आशिषोऽस्य प्रयुञ्जाना हरतो मूषिकं बिलात्
तो गरुड वेगाने उडत असताना मीही घाईने त्याच्या मागे गेले, आणि तो उंदीर बिलातून घेऊन जात असताना मी त्याला आशीर्वाद दिला.
यो नो द्वेष्टारमादाय श्येनराज प्रधावसि। भव त्वं दिवमास्थाय निरमित्रो हिरण्मयः
हे गरुडराजा, आमचा शत्रू उचलून नेणारा, तू वेगाने निघून जा; स्वर्गात जाऊन, तू सोन्यासारखा तेजस्वी आणि निर्भय हो.
स यदा भक्षितस्तेन श्येनेनाखुः पतत्रिणा। तदाहं तमनुज्ञाप्य प्रत्युपायां पुनर्गृहम्
त्या पंखधारी गरुडाने उंदीर खाल्ल्यावर, मी त्याला परवानगी दिली आणि पुन्हा माझ्या घराकडे परत गेले.
प्रविशध्वं बिलं पुत्रा विश्रब्धा नास्ति वो भयम्। श्येनेन मम पश्यन्त्या हृत आखुर्महात्मना
मुलांनो, निर्धास्तपणे बिलात जा; आता तुम्हाला काहीही धोका नाही. मी स्वतः पाहिलं की मोठ्या मनाच्या गरुडाने उंदीर पकडून नेला आहे.
न विद्महे हृतं मातः श्येनैनाखुं कथंचन। अविज्ञाय न शक्यामः प्रवेष्टं विवरं भुवः
आई, आम्हाला माहीत नाही की गरुडाने उंदीर नेला आहे की नाही; नीट समजल्याशिवाय आम्ही जमिनीच्या बिलात जाऊ शकत नाही.
अहं तमभिजानामि हृतं श्येनेन मूषिकम्। नास्ति वोऽत्र भयं पुत्राः क्रियतां वचनं मम
मी ओळखते की गरुडाने उंदीर पकडला आहे; मुलांनो, इथे तुम्हाला काहीही भीती नाही. माझं ऐका.
न त्वं मिथ्योपचारेण मोक्षयेथा भयाद्धि नः। समाकुलेषु ज्ञानेषु न बुद्धिकृतमेव तत्
तू खोट्या आश्वासनाने आम्हाला भीतीमधून सोडवणार नाहीस; जेव्हा समज गोंधळलेली असते, तेव्हा ते बुद्धीचं काम नसतं.
न चोपकृतमस्माभिर्न चास्मान्वेत्थ ये वयम्। पीड्यमाना बिभर्ष्यस्मान्का सती के वयं तव
आम्ही तुझं काही उपकार केले नाहीत, आणि तू आम्ही कोण आहोत हेही जाणत नाहीस; त्रास सहन करत असूनही तू आम्हाला सांभाळतेस—आम्ही तुझ्यासाठी कोणता उपयोगाचे आहोत, जेव्हा तूच सत्कर्मी आहेस?
तरुणी दर्शीयाऽसि समर्था भर्तुरेषणे। अनुगच्छ पतिं मातुः पुत्रानाप्स्यसि शोमनान्
तू तरुण, सुंदर आणि पती शोधण्यास समर्थ आहेस; आई, पतीच्या मागे जा, तुला आनंद देणारी मुले मिळतील.
वयमस्निं समाविश्य लोकानाप्स्याम शोभनान्। अथास्मान्न दहेदग्निरायास्त्वं पुनरेव नः
आम्ही या बिलात जाऊन सुंदर लोकांना मिळवू; मग अग्नी आम्हाला जाळणार नाही, आणि तू पुन्हा आमच्याकडे येऊ शकशील.
एवमुक्ता ततः शार्ङ्गी पुत्रानुत्सृज्य खाण्डवे। जगाम त्वरिता देशं क्षेममग्नेरनामयम्
असं सांगितल्यावर, त्या शार्ङ्गीने आपल्या मुलांना खांडव वनात सोडून, ती लवकरच अग्नीच्या सुरक्षित आणि निरोगी ठिकाणी गेली.
ततस्तीक्ष्णार्चिरभ्यागात्त्वरितो हव्यवाहनः। यत्र शार्ङ्गा वभूवुस्ते मन्दपालस्य पुत्रकाः
मग तीक्ष्ण ज्वाळांनी अग्नी वेगाने तिथे गेला, जिथे शार्ङ्ग पक्षी, म्हणजे मंदपालाचे मुले, होते.
ततस्तं ज्वलितं दृष्ट्वा ज्वलनं ते विहङ्गमाः। `व्यथिताः करुणा वाचः श्रावयामासुरन्तिकात्।' जरितारिस्ततो वाक्यं श्रावयामास पावकम्
तेव्हा तो जळणारा अग्नी पाहून ते पक्षी घाबरले आणि जवळच करूण शब्द बोलू लागले; त्यात जरीतीने अग्नीला बोलावलं.
पुरतः कृच्छ्रकालस्य धीमाञ्जागर्ति पुरुषः। स कृच्छ्रकालं संप्राप्य व्यथां नैवैति कर्हिचित्
अडचणीच्या काळाआधी बुद्धिमान माणूस नेहमी जागरूक असतो; म्हणून अडचण आली तरी त्याला कधीही त्रास होत नाही.
यस्तु कृच्छ्रमनुप्राप्तं विचेता नावबुध्यते। सकृच्छ्रकाले व्यथितो न श्रेयो विन्दते महत्
पण जो अडचण आल्यावर गोंधळतो आणि समजून घेत नाही, तो त्या संकटात त्रस्त होतो आणि मोठं कल्याण मिळवत नाही.
धीरस्त्वमसि मेधावी प्राणकृच्छ्रमिदं च नः। प्राज्ञः शूरो बहूनां हि भवत्येको न संशयः
तू धीराचा आणि बुद्धिमान आहेस; ही जीवाची अडचण आपली आहे. अनेकांमध्ये खरा ज्ञानी आणि शूर एकच असतो, यात शंका नाही.
ज्येष्ठस्तातो भवति वै ज्येष्ठो मुञ्चति कृच्छ्रतः। ज्येष्ठश्चेन्न प्रजानाति नीयान्किं करिष्यति
मोठा भाऊच खरा मोठा असतो; तोच संकटातून सोडवतो. पण मोठ्याला कळलं नाही, तर लहान काय करणार?