न जहौ पुत्रशोकार्ता जरिता खाण्डवे सुतान्। बभार चैतान्संजातान्स्ववृत्त्या स्नेहविक्लवा
पुत्रशोकाने व्याकुळ झालेली जरिता, खांडव वनात आपल्या मुलांना कधीच सोडली नाही; ती प्रेमाने त्यांची काळजी घेत होती, जशी ती जन्माला येत होती.
ततोऽग्निं खाण्डवं दग्धुमायान्तं दृष्टवानृषिः। मन्दपालश्चरंस्तस्मिन्वने लपितया सह
मग मंदपाल ऋषी, लपिता हिच्यासह त्या वनात हिंडत असताना, खांडव वन जाळायला येणारा अग्नी त्याने पाहिला.
तं संकल्पं विदित्वाग्नेर्ज्ञात्वा पुत्रांश्च बालकान्। सोऽभितुष्टाव विप्रर्षिब्रार्ह्मणो जातवेदसम्
अग्नीचा हेतू ओळखून आणि आपल्या लहान मुलांची आठवण ठेवून, त्या ब्राह्मण ऋषीने जातवेदाचा स्तुती केली.
त्वमग्ने सर्वलोकानां मुखं त्वमसि हव्यवाट्
हे अग्नी, तू सर्व लोकांचा तोंड आहेस; तूच हविर्भाग घेणारा आहेस.
त्वमन्तः सर्वभूतानां गूढश्चरसि पावक। त्वामेकमाहुः कवयस्त्वामाहुस्त्रिविधं पुनः
हे पावक, तू सर्व प्राण्यांच्या आत गुप्तपणे वावरतोस; ज्ञानी लोक तुला एक म्हणतात, आणि पुन्हा तुला तिघात विभागतात.
त्वामष्टधा कल्पयित्वा यज्ञवाहमकल्पयन्। त्वया विश्वमिदं सृष्टं वदन्ति परमर्षयः
तुला आठ प्रकारांनी स्थापन करून, तुला यज्ञ वाहून नेणारा ठरवलं; मोठे ऋषी म्हणतात की हे विश्व तुझ्यामुळे निर्माण झालं.
त्वदृते हि जगत्कृत्स्नं सद्यो नश्येद्धुताशन। तुभ्यं कृत्वा नमो विप्राः स्वकर्मविजितां गतिम्
हे होताशन, तुझ्याशिवाय हे जग लगेच नष्ट होईल; तुला नमस्कार करून, ब्राह्मण आपल्या कर्माने मिळणारी अवस्था प्राप्त करतात.
गच्छन्ति सह पत्नीभिः सुतैरपि च शाश्वतीम्। त्वामग्ने जलदानाहुः खेविषक्तान्सविद्युतः
ते आपल्या पत्नी आणि मुलांसह शाश्वत अवस्था प्राप्त करतात; हे अग्नी, देवांमध्ये तुला मेघ म्हणतात, वीजेसह आकाशात फिरणारा.
दहन्ति सर्वभूतानि त्वत्तो निष्क्रम्य हेतयः। जातवेदस्त्वयैवेदं विश्वं सृष्टं महाद्युते
तुझ्यापासून निर्माण झालेल्या शक्ती सगळ्या जीवांना जाळून टाकतात; हे जातवेद, तुझ्या तेजानेच हे संपूर्ण विश्व निर्माण झालं आहे.
तवैव कर्मविहितं भूतं सर्वं चराचरम्। त्वयापो विहिताः पूर्वं त्वयि सर्वमिदं जगत्
सर्व चराचर जग तुझ्या कर्मामुळेच स्थिर आहे; पाण्यांचंही आरंभी तुझ्याच इच्छेने निर्माण झालं, आणि हे सगळं जग तुझ्यातच आहे.
त्वयि हव्यं च कव्यं च यथावत्संप्रतिष्ठितम्। त्वमेव दहनो देव त्वं धाता त्वं बृहस्पतिः
देवतांना व पितरांना दिल्या जाणाऱ्या सर्व आहुती तुझ्यातच योग्य प्रकारे स्थिर आहेत; तूच अग्नी, तूच सृष्टीकर्ता, आणि तूच बृहस्पती आहेस.
त्वमश्विनौ यमौ मित्रः सोमस्त्वमसि चानिलः
तूच अश्विनीकुमार, यम, मित्र, सोम आणि वायू आहेस.
तुतोष तस्य नृपते मुनेरमिततेजसः। उवाच चैनं प्रीतात्मा किमिष्टं करवाणि ते
त्या अनंत तेजस्वी ऋषीवर तो प्रसन्न झाला आणि आनंदाने म्हणाला, 'काय हवंय तुला? मी तुझ्यासाठी काय करू?'
तमब्रवीन्मन्दपालः प्राञ्जलिर्हव्यवाहनम्। प्रदहन्खाण्डवं दावं मम पुत्रान्विसर्जय
मंदपालाने हात जोडून अग्नीला विनंती केली, 'तू जेव्हा खांडव वन जाळशील, तेव्हा माझ्या मुलांना त्या आगीतून वाचव.'
तथेति तत्प्रतिश्रुत्य भगवान्हव्यवाहनः। खाण्डवे तेन काले न प्रजज्वाल दिदक्षया
भगवान अग्नीने 'तसेच होईल' असे वचन दिले आणि त्या वेळी खांडव वन जाळण्याचा विचार केला नाही.
ततः प्रज्वलिते वह्नौ शार्ङ्गकास्ते सुदुःखिताः। व्यथिताः परमोद्विग्ना नाधिजग्मुः परायणम्
नंतर जेव्हा अग्नी प्रज्वलित झाला, तेव्हा शार्ङ्गक पक्षी फारच दुःखी, व्याकुळ आणि घाबरलेले होते; त्यांना कुठेही आश्रय मिळेना.
निशाम्य पुत्रकान्बालान्माता तेषां तपस्विनी। जरिता शोकदुःखार्ता विललाप सुदुःखिता
आपल्या लहान मुलांचा आवाज ऐकून, त्यांची तपस्विनी आई जरिता, दुःखाने व्याकुळ होऊन रडू लागली.
अयमग्निर्दहन्कक्षमित आयाति भीषणः। जगत्संदीपयन्भीमो मम दुःखविवर्धनः
हा भयंकर अग्नी जाळण्यासाठी तयार होऊन जवळ येतो आहे; तो संपूर्ण जग जाळतो आणि माझ्या दुःखात भर घालतो.
इमे च मां कर्षयन्ति शिशवो मन्दचेतसः। अबर्हाश्चरणैर्हीनाः पूर्वेषां नः परायणाः
हे माझे मुलं, दुर्बल आणि निपचित, मला फार त्रास देत आहेत; त्यांना पायात बळ नाही आणि पूर्वजांसारखा कोणताही आधार नाही.
त्रासयंश्चायमायाति लेलिहानो महीरुहान्। अजातपक्षाश्च सुता न शक्ताः सरणे मम
हा अग्नी झाडांना चाटत, भय दाखवत येतोय; माझी मुलं अजून पंख फुटलेली नाहीत, म्हणून माझ्यासोबत पळू शकत नाहीत.
आदाय च न शक्नोमि पुत्रांस्तरितुमात्मना। न च त्यक्तुमहं शक्ता हृदयं दूयतीव मे
मी माझ्या मुलांना घेऊन स्वतःचा जीव वाचवू शकत नाही; आणि त्यांना सोडून देण्याचंही माझ्या मनाला जमत नाही — माझं हृदय फाटतंय.
कं तु जह्यामहं पुत्रं कमादाय व्रजाम्यहम्। किंनु मे स्यात्कृतं कृत्वा मन्यध्वं पुत्रकाः कथम्
कोणत्या मुलाला मी मागे ठेवू, कोणाला घेऊन जाऊ? असं केल्याने काय साध्य होईल? सांगा रे मुलांनो, मी काय करू?
चिन्तयाना विमोक्षं वो नाधिगच्छामि किंचन। छादयिष्यामि वो गात्रैः करिष्ये मरणं सह
तुम्हाला वाचवायचं म्हणून मी विचार करतेय, पण काहीच मार्ग सापडत नाही; मी माझ्या अंगाने तुम्हाला झाकीन आणि तुमच्यासोबत मरून जाईन.
जरितारौ कुलं ह्येतज्ज्येष्ठत्वेन प्रतिष्ठितम्। सारिसृक्कः प्रजायेत पितॄणां कुलवर्धनः
जरिता पक्ष्यांचं घराणं मोठं आणि आदरणीय आहे; सारिसृक्क हा पूर्वजांच्या वंशाची वाढ करणारा आहे.
स्तम्बमित्रस्तपः कुर्याद्द्रोणो ब्रह्मविदां वरः। इत्येवमुक्त्वा प्रययौ पिता वो निर्घृणः पुरा
स्तंभमित्राने तप करावं, द्रोण हा ब्रह्मज्ञानात श्रेष्ठ आहे; असं सांगून तुमचे वडील पूर्वीच दया न करता निघून गेले.
कमुपादाय शक्येयं गन्तुं कष्टाऽऽपदुत्तमा। किं नु कृत्वा कृतं कार्यं भवेदिति च विह्वला। नापश्यत्स्वधिया मोक्षं स्वसुतानां तदानलात्
एका मुलाला घेऊन मी या मोठ्या संकटातून जाऊ शकते; पण असं केल्याने माझं कर्तव्य पूर्ण होईल का? या विचाराने मी गोंधळले आणि त्या आगीतून माझ्या मुलांना वाचवायचा काहीच मार्ग मला दिसेना.
एवं ब्रुवाणां शार्ङ्गास्ते प्रत्यूचुरथ मातरम्। स्नेहमुत्सृज्य मातस्त्वं पत यत्र न हव्यवाट्
अशी बोलल्यावर शार्ङ्गांनी आपल्या आईला उत्तर दिलं, "आई, आपला माया सोड आणि जिथे अग्नी पोहोचू शकत नाही तिथे जा."
अस्मास्विह विनष्टेषु भवितारः सुतास्तव। त्वयि मातर्विनष्टायां न नः स्यात्कुलसन्ततिः
आम्ही इथे नष्ट झालो तरी तुला अजूनही मुलं मिळतील; पण आई, तूच गेलीस तर आपल्या कुळाची परंपरा संपेल.
अन्ववेक्ष्यैतदुभयं क्षेमं स्याद्यत्कुलस्य नः। तद्वै कर्तुं परः कालो मातरेष भवेत्तव
हे दोन्ही विचारात घेता, आपल्या घराचं भलं ह्यात आहे की तू वाचलीस; म्हणून आई, आता तसंच करायची वेळ आली आहे.
मा त्वं सर्वविनाशाय स्नेहं कार्षीः सुतेषु नः। न हीदं कर्म मोघं स्याल्लोककामस्य नः पितुः
फक्त आमच्यावर माया ठेवून सर्वांचा नाश करू नकोस; आपल्या वडिलांनी जगाच्या भल्यासाठी केलेलं हे कृत्य वाया जाऊ नये.