अथ तेषूपविष्टेषु सर्वेष्वेव तपस्विषु। निर्दिष्टमासनं भेजे विनयाद्रौमहर्षणिः
ते सर्व तपस्वी बसल्यावर, रोमहर्षणाचा पुत्र नम्रतेने त्याला दिलेल्या आसनावर बसला.
सुखासीनं ततस्तं तु विश्रान्तमुपलक्ष्य च। अथापृच्छदृषिस्तत्र कश्चित्प्रस्तावयन्कथाः
तो आरामात आणि विश्रांतीत बसलेला पाहून, तिथल्या एका ऋषींनी विषयाची सुरुवात करत प्रश्न विचारायला सुरुवात केली.
कुत आगम्यते सौते क्वचायं विहृतस्त्वया। कालः कमलपत्राक्ष शंसैतत्पृच्छतो मम
सौति, तू कुठून आलास? कुठे कुठे फिरलास? कमलासारख्या डोळ्याच्या, मी विचारतोय, हे सर्व मला सांग.
एवं पृष्टोऽब्रवीत्सम्यग्यथावद्रौमहर्षणिः। वाक्यं वचनसंपन्नस्तेषां च चरिताश्रयम्
अशा प्रकारे विचारल्यावर, रोमहर्षणाचा पुत्र योग्य आणि योग्य रीतीने, अर्थपूर्ण आणि त्यांच्या कृतींशी संबंधित उत्तर दिले.
तस्मिन्सदसि विस्तीर्णे मुनीनां भावितात्मनाम्
त्या विस्तीर्ण सभेत, ज्यात शुद्ध मनाचे ऋषी होते,
समीपे पार्थिवेन्द्रस्य सम्यक्पारिक्षितस्य च। कृष्णद्वैपायनप्रोक्ताः सुपुण्या विविधाः कथाः
परीक्षित या नीट तपासलेल्या राजाच्या जवळ, कृष्णद्वैपायनांनी सांगितलेल्या पुण्यशाली आणि विविध कथा सांगितल्या गेल्या.
कथिताश्चापि विधिवद्या वैशंपायनेन वै। श्रुत्वाऽहं ता विचित्रार्था महाभारतसंश्रिताः
वैशंपायनानेही त्या कथा विधिपूर्वक सांगितल्या, ज्या मी ऐकल्या, आणि त्या कथा अद्भुत अर्थांनी परिपूर्ण आणि महाभारताशी संबंधित होत्या.
बहूनि संपरिक्रम्य तीर्थान्यायतनानि च। समन्तपञ्चकं नाम पुण्यं द्विजनिषेवितम्
अनेक तीर्थस्थळे आणि देवस्थानं फिरून, मी द्विजांनी पूजिलेले पवित्र समंतपंचक येथे आलो.
गतवानस्मि तं देशं युद्धं यत्राभवत्पुरा। कुरूणां पाण्डवानां च सर्वेषां च महीक्षिताम्
मी त्या स्थळी गेलो होतो जिथे पूर्वी कौरव, पांडव आणि सर्व राजांनी मोठे युद्ध केले होते.
दिदृक्षुंरागतस्तस्मात्समीपं भावतामिह। आयुष्मन्तः सर्व एव ब्रह्मभाता हि मे मताः।। अस्मिन्यज्ञे महाभङ्गाः सूर्यपावकवर्चसः
ते पाहण्याची इच्छा घेऊन मी इथे तुमच्यासमोर आलो आहे. तुम्ही सर्व दीर्घायुषी आहात आणि मला ब्रह्मस्वरूप वाटता. या यज्ञात सूर्य आणि अग्नीप्रमाणे तेजस्वी मोठे ऋषी एकत्र आले आहेत.
कृताभिषेकाः शुचयः कृतजप्या हुताग्नयः। भवन्त आसते स्वस्था ब्रवीमि किमहं द्विजाः
स्नान करून, जप पूर्ण करून, अग्नी प्रज्वलित करून, तुम्ही सर्व शांतपणे बसला आहात. हे द्विजजन, मला काय सांगावे ते सांगा.
पुराणसंहिताः पुण्याः कथा धर्मार्थसंश्रिताः। इतिवृत्तं नरेन्द्राणामृषीणां च महात्मनाम्
पूर्वीच्या पुण्यशाली कथा, धर्म आणि अर्थ यावर आधारलेल्या, राजे आणि महान ऋषी यांच्या कर्तृत्वाची गोष्ट सांगतात.
द्वैपायनेन यत्प्रोक्तं पुराणं परमर्षिणा। सुरैर्ब्रह्मर्षिभिश्चैव श्रुत्वा यदभिपूजितम्
द्वैपायन या श्रेष्ठ ऋषींनी सांगितलेले पुराण, जे देव आणि ब्रह्मर्षींनी ऐकून मोठ्या आदराने मानले—
तस्याख्यानवरिष्ठस्य विचित्रपदपर्वणः। सूक्ष्मार्थन्याययुक्तस्य वेदार्थैर्भूषितस्य च
त्या श्रेष्ठ आख्यानात, विविध आणि गुंतागुंतीच्या अध्यायांनी, सूक्ष्म अर्थांनी आणि न्याययुक्त विचारांनी, वेदांच्या साराने सजलेले—
भारतस्येतिहासस्य पुण्यां ग्रन्थार्थसंयुताम्। संस्कारोपगतां ब्राह्मीं नानाशास्त्रोपबृंहिताम्
महाभारत या पुण्यशाली इतिहासात, श्लोकांच्या अर्थांनी भरलेले, संस्कारित, ब्राह्मणांच्या भाषेत सांगितलेले आणि अनेक शास्त्रांनी समृद्ध केलेले—
जनमेजयस्य यां राज्ञो वैशंपायन उक्तवान्। यथावत्स ऋषिः पृष्टः सत्रे द्वैपायनाज्ञया
जनमेजय या राजाला, वैशंपायन ऋषींनी, द्वैपायन यांच्या आज्ञेने, विचारलेल्या प्रमाणे जशी सांगितली—
वेदैश्चतुर्भिः सयुक्तां व्यासस्याद्भुतकर्मणः। संहितां श्रोतुमिच्छामः पुण्यां पापभयापहाम्
चारही वेदांसह जोडलेली, व्यास यांच्या अद्भुत कृत्यांनी निर्माण केलेली ती संहिता, आम्हाला ऐकायची आहे—पवित्र आणि पापभय दूर करणारी.
आद्यं पुरुषमीशानं पुरुहूतं पुरुष्टुतम्। ऋतमेकाक्षरं ब्रह्म व्यक्ताव्यक्तं सनातनम्
तो आदिपुरुष, सर्वांचा स्वामी, अनेकदा वंदिला गेलेला, सर्वश्रेष्ठ, एकाक्षरी सत्य, ब्रह्म, व्यक्त आणि अव्यक्त, सनातन—
असच्च सच्चैव च यद्विश्वं सदसतः परम् परावराणां स्रष्टारं पुराणं परमव्ययम्
जे असत आणि नसत, हे विश्व आणि त्याहूनही जे पुढे आहे, श्रेष्ठ आणि कनिष्ठ यांचे सृष्टीकर्ता, पुरातन, सर्वोच्च आणि अविनाशी—
मङ्गल्यं मङ्गलं विष्णुं वरेण्यमनघं शुचिम्। नमस्कृत्य हृषीकेशं चराचरगुरुं हरिम्
मंगलमय, मंगलाचा मूळ, विष्णू, श्रेष्ठ, निष्पाप, शुद्ध, हृषीकेश, चराचरांचा गुरु, हरी यांना वंदन करून—
महर्षेः पूजितस्येह सर्वलोकैर्महात्मनः। प्रवक्ष्यामि मतं पुण्यं व्यासस्याद्भुतकर्मणः
या जगात सर्वांनी पूजिलेल्या त्या महात्मा ऋषीचे, व्यास यांच्या अद्भुत कार्याचे, मी हे पुण्य शिक्षण सांगणार आहे.
नमो भगवते तस्मै व्यासायामिततेजसे। यस्य प्रसादाद्वक्ष्यामि नारायणकथामिमाम्
अमित तेज असलेल्या त्या व्यासांना मी नमस्कार करतो, ज्यांच्या कृपेने मी ही नारायणाची कथा सांगणार आहे.
सर्वाश्रमाभिशमनं सर्वतीर्थावगाहनम्। न तथा फलद सूते नारायणकथा यथा
सर्व इंद्रिये जिंकून किंवा सर्व तीर्थांत स्नान करून ज्या प्रमाणे फळ मिळते, त्याहून अधिक फळ नारायणाच्या कथेला मिळते.
नास्ति नारायणसमं न भूतं न भविष्यति। एतेन सत्यवाक्येन सर्वार्थान्साधयाम्यहम्
नारायणासारखा कोणीच नाही, पूर्वीही नव्हता आणि पुढेही होणार नाही; या सत्य वचनाने मी सर्व उद्दिष्टे साध्य करीन.
आचख्युः कवयः केचित्संप्रत्याचक्षते परे। आख्यास्यन्ति तथैवान्य इतिहासमिमं भुवि
काही कवींनी हे सांगितले आहे, काही सध्या सांगत आहेत, आणि इतरही हेच इतिहास पृथ्वीवर पुढे सांगतील.
इदं तु त्रिषु लोकेषु महज्ज्ञानं प्रतिष्ठितम्। विस्तरैश्च समासैश्च धार्यते यद्द्विजातिभिः
पण हे महान ज्ञान, तीनही लोकांत प्रतिष्ठित, द्विजांनी विस्ताराने आणि संक्षेपाने जपले आहे.
अलङ्कृतं शुभैः शब्दैः समयैर्दिव्यधनुषैः। छन्दोवृत्तैश्च विविधैरन्वितं विदुषांप्रियम्
सुंदर शब्दांनी, योग्य वेळी दिव्य धनुष्यांच्या उल्लेखांनी आणि विविध छंदांनी सजलेली ही कथा विद्वानांना अत्यंत प्रिय आहे.
तपसा ब्रह्मचर्येण व्यस्य वेदं सनातनम्। इतिहासमिमं चक्रे पुण्यं सत्यवतीसुतः
सत्यवतीचा पुत्राने तप आणि ब्रह्मचर्य यांच्या बळावर सनातन वेदांचा अभ्यास करून हे पुण्यशाली इतिहासग्रंथ रचले.
पुण्ये हिमवतः पादे मेध्ये गिरिगुहालये। विशोध्य देहं धर्मात्मा दर्भसंस्तरमाश्रितः
हिमालयाच्या पवित्र पायथ्याशी, स्वच्छ पर्वतगुहेत, धर्मनिष्ठाने आपले शरीर शुद्ध करून, कुशांच्या आसनावर तो बसला.
शुचिः सनियमो व्यासः शान्तात्मातपसि स्थितः भारतस्येतिहासस्य धर्मेणान्वीक्ष्य तां गतिम्
शुद्ध, संयमी आणि शांतचित्त असलेल्या व्यासांनी तपश्चर्येत स्थिर राहून, भारताच्या इतिहासाचा मार्ग धर्माने चिंतन केला.