महाभारतम्

नारायणं सुरगुरुं जगदेकनाथं' भक्तप्रियं सकललोकनमस्कृतं च। त्रैगुण्यवर्जितमजं विभुमाद्यमीशं वन्दे भवघ्नममरासुरसिद्धवन्द्यम्

मी नारायणाला वंदन करतो, जो देवांचा गुरु आहे, जगाचा एकमेव स्वामी आहे, भक्तांना प्रिय आहे, सर्व लोकांनी वंदन केलेला आहे, तीन गुणांपासून मुक्त आहे, अजन्मा आहे, सर्वत्र व्यापलेला आहे, आद्य आहे, ईश्वर आहे, संसाराचा नाश करणारा आहे आणि देव, असुर व सिद्ध यांनी पूजिला गेलेला आहे.

नमो धर्माय महते नमः कृष्णाय वेधसे। ब्राह्मणेभ्यो नमस्कृत्य धर्मान्वक्ष्यामि शाश्वतान्

महान धर्माला वंदन असो, सृष्टीकर्त्या कृष्णाला वंदन असो; ब्राह्मणांना वंदन करून मी शाश्वत धर्म सांगतो.

ॐ नमो भगवते वासुदेवाय। ॐ नमः पितामहाय। ॐ नमः प्रजापतिभ्यः। ॐ नमः कृष्णद्वैपायनाय। ॐ नमः सर्वविघ्नविनायकेभ्यः

ॐ, भगवंत वासुदेवाला वंदन असो; ॐ, पितामहाला वंदन असो; ॐ, प्रजापतींना वंदन असो; ॐ, कृष्णद्वैपायनाला वंदन असो; ॐ, सर्व विघ्न दूर करणाऱ्यांना वंदन असो.

रोमहर्षणपुत्र उग्रश्रवाः सौतिः पौराणिको नैमिशारण्ये शौनकस्य कुलपतेर्द्वादशवार्षिके सत्रे

रोमहर्षणाचा पुत्र, उग्रश्रवा सौति, जो पुराणांचा जाणकार आहे, तो नैमिषारण्यात शौनक कुलपती यांच्या बारा वर्षांच्या यज्ञात आला.

सुखासीनानभ्यगच्छद्ब्रह्मर्षीन्संशितव्रतान्। विनयावनतो भूत्वा कदाचित्सूतनन्दनः

कधीतरी सौतानंदनाने नम्रपणे, कठोर व्रत पाळणाऱ्या ब्रह्मर्षींना, जे सुखाने बसले होते, भेट दिली.

तमाश्रममनुप्राप्य नैमिशारण्यवासिनः। `उवाच तानृषीन्सर्वान्धन्यो वोऽस्म्यद्यदर्शनात्

त्या आश्रमात पोहोचून, नैमिषारण्यात राहणाऱ्या सर्व ऋषींना त्याने म्हटले, 'आज मला तुमचं दर्शन मिळालं, म्हणून मी धन्य झालो.'

वेद वैयासिकीः सर्वाः कथा धर्मार्यैसंहिताः। वक्ष्यामि वो द्विजश्रेष्ठाः शृण्वन्त्वद्य तपोधनाः

द्विजश्रेष्ठांनो, मी आज तुम्हाला व्यासांनी रचलेल्या सर्व पुण्यकथा आणि धर्मयुक्त गोष्टी सांगणार आहे; तपश्चर्येने परिपूर्ण असलेल्या साधूंनो, ऐका.

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा नैमिशारण्यवासिनः। चित्रा श्रोतुं कथास्तत्र परिव्रुस्तपस्विनः

त्याचे हे शब्द ऐकून, नैमिषारण्यात राहणारे तपस्वी, अद्भुत कथा ऐकण्यासाठी तिथे एकत्र जमले.

अभिवाद्य मुनींस्तांस्तु सर्वानेव कुताञ्जलिः। अपृच्छत्स तपोवृद्धिं सद्भिश्चैवाभिपूजितः

सर्व ऋषींना नम्रपणे, हात जोडून वंदन करून, आणि सज्जनांकडून सन्मान मिळाल्यावर, त्याने त्यांच्या तपश्चर्येची विचारपूस केली.

अथ तेषूपविष्टेषु सर्वेष्वेव तपस्विषु। निर्दिष्टमासनं भेजे विनयाद्रौमहर्षणिः

ते सर्व तपस्वी बसल्यावर, रोमहर्षणाचा पुत्र नम्रतेने त्याला दिलेल्या आसनावर बसला.

सुखासीनं ततस्तं तु विश्रान्तमुपलक्ष्य च। अथापृच्छदृषिस्तत्र कश्चित्प्रस्तावयन्कथाः

तो आरामात आणि विश्रांतीत बसलेला पाहून, तिथल्या एका ऋषींनी विषयाची सुरुवात करत प्रश्न विचारायला सुरुवात केली.

कुत आगम्यते सौते क्वचायं विहृतस्त्वया। कालः कमलपत्राक्ष शंसैतत्पृच्छतो मम

सौति, तू कुठून आलास? कुठे कुठे फिरलास? कमलासारख्या डोळ्याच्या, मी विचारतोय, हे सर्व मला सांग.

एवं पृष्टोऽब्रवीत्सम्यग्यथावद्रौमहर्षणिः। वाक्यं वचनसंपन्नस्तेषां च चरिताश्रयम्

अशा प्रकारे विचारल्यावर, रोमहर्षणाचा पुत्र योग्य आणि योग्य रीतीने, अर्थपूर्ण आणि त्यांच्या कृतींशी संबंधित उत्तर दिले.

तस्मिन्सदसि विस्तीर्णे मुनीनां भावितात्मनाम्

त्या विस्तीर्ण सभेत, ज्यात शुद्ध मनाचे ऋषी होते,

समीपे पार्थिवेन्द्रस्य सम्यक्पारिक्षितस्य च। कृष्णद्वैपायनप्रोक्ताः सुपुण्या विविधाः कथाः

परीक्षित या नीट तपासलेल्या राजाच्या जवळ, कृष्णद्वैपायनांनी सांगितलेल्या पुण्यशाली आणि विविध कथा सांगितल्या गेल्या.

कथिताश्चापि विधिवद्या वैशंपायनेन वै। श्रुत्वाऽहं ता विचित्रार्था महाभारतसंश्रिताः

वैशंपायनानेही त्या कथा विधिपूर्वक सांगितल्या, ज्या मी ऐकल्या, आणि त्या कथा अद्भुत अर्थांनी परिपूर्ण आणि महाभारताशी संबंधित होत्या.

बहूनि संपरिक्रम्य तीर्थान्यायतनानि च। समन्तपञ्चकं नाम पुण्यं द्विजनिषेवितम्

अनेक तीर्थस्थळे आणि देवस्थानं फिरून, मी द्विजांनी पूजिलेले पवित्र समंतपंचक येथे आलो.

गतवानस्मि तं देशं युद्धं यत्राभवत्पुरा। कुरूणां पाण्डवानां च सर्वेषां च महीक्षिताम्

मी त्या स्थळी गेलो होतो जिथे पूर्वी कौरव, पांडव आणि सर्व राजांनी मोठे युद्ध केले होते.

दिदृक्षुंरागतस्तस्मात्समीपं भावतामिह। आयुष्मन्तः सर्व एव ब्रह्मभाता हि मे मताः।। अस्मिन्यज्ञे महाभङ्गाः सूर्यपावकवर्चसः

ते पाहण्याची इच्छा घेऊन मी इथे तुमच्यासमोर आलो आहे. तुम्ही सर्व दीर्घायुषी आहात आणि मला ब्रह्मस्वरूप वाटता. या यज्ञात सूर्य आणि अग्नीप्रमाणे तेजस्वी मोठे ऋषी एकत्र आले आहेत.

कृताभिषेकाः शुचयः कृतजप्या हुताग्नयः। भवन्त आसते स्वस्था ब्रवीमि किमहं द्विजाः

स्नान करून, जप पूर्ण करून, अग्नी प्रज्वलित करून, तुम्ही सर्व शांतपणे बसला आहात. हे द्विजजन, मला काय सांगावे ते सांगा.

पुराणसंहिताः पुण्याः कथा धर्मार्थसंश्रिताः। इतिवृत्तं नरेन्द्राणामृषीणां च महात्मनाम्

पूर्वीच्या पुण्यशाली कथा, धर्म आणि अर्थ यावर आधारलेल्या, राजे आणि महान ऋषी यांच्या कर्तृत्वाची गोष्ट सांगतात.

द्वैपायनेन यत्प्रोक्तं पुराणं परमर्षिणा। सुरैर्ब्रह्मर्षिभिश्चैव श्रुत्वा यदभिपूजितम्

द्वैपायन या श्रेष्ठ ऋषींनी सांगितलेले पुराण, जे देव आणि ब्रह्मर्षींनी ऐकून मोठ्या आदराने मानले—

तस्याख्यानवरिष्ठस्य विचित्रपदपर्वणः। सूक्ष्मार्थन्याययुक्तस्य वेदार्थैर्भूषितस्य च

त्या श्रेष्ठ आख्यानात, विविध आणि गुंतागुंतीच्या अध्यायांनी, सूक्ष्म अर्थांनी आणि न्याययुक्त विचारांनी, वेदांच्या साराने सजलेले—

भारतस्येतिहासस्य पुण्यां ग्रन्थार्थसंयुताम्। संस्कारोपगतां ब्राह्मीं नानाशास्त्रोपबृंहिताम्

महाभारत या पुण्यशाली इतिहासात, श्लोकांच्या अर्थांनी भरलेले, संस्कारित, ब्राह्मणांच्या भाषेत सांगितलेले आणि अनेक शास्त्रांनी समृद्ध केलेले—

जनमेजयस्य यां राज्ञो वैशंपायन उक्तवान्। यथावत्स ऋषिः पृष्टः सत्रे द्वैपायनाज्ञया

जनमेजय या राजाला, वैशंपायन ऋषींनी, द्वैपायन यांच्या आज्ञेने, विचारलेल्या प्रमाणे जशी सांगितली—

वेदैश्चतुर्भिः सयुक्तां व्यासस्याद्भुतकर्मणः। संहितां श्रोतुमिच्छामः पुण्यां पापभयापहाम्

चारही वेदांसह जोडलेली, व्यास यांच्या अद्भुत कृत्यांनी निर्माण केलेली ती संहिता, आम्हाला ऐकायची आहे—पवित्र आणि पापभय दूर करणारी.

आद्यं पुरुषमीशानं पुरुहूतं पुरुष्टुतम्। ऋतमेकाक्षरं ब्रह्म व्यक्ताव्यक्तं सनातनम्

तो आदिपुरुष, सर्वांचा स्वामी, अनेकदा वंदिला गेलेला, सर्वश्रेष्ठ, एकाक्षरी सत्य, ब्रह्म, व्यक्त आणि अव्यक्त, सनातन—

असच्च सच्चैव च यद्विश्वं सदसतः परम् परावराणां स्रष्टारं पुराणं परमव्ययम्

जे असत आणि नसत, हे विश्व आणि त्याहूनही जे पुढे आहे, श्रेष्ठ आणि कनिष्ठ यांचे सृष्टीकर्ता, पुरातन, सर्वोच्च आणि अविनाशी—

मङ्गल्यं मङ्गलं विष्णुं वरेण्यमनघं शुचिम्। नमस्कृत्य हृषीकेशं चराचरगुरुं हरिम्

मंगलमय, मंगलाचा मूळ, विष्णू, श्रेष्ठ, निष्पाप, शुद्ध, हृषीकेश, चराचरांचा गुरु, हरी यांना वंदन करून—