धर्माचे पालन करणारे, धर्मनिष्ठ लोकसुद्धा—दुर्दैवाने—धर्माचे रक्षण करत नाहीत; विद्वान आणि बुद्धिमान असूनही, संपत्तीच्या मोहात त्यांचे मन बांधले गेले आहे. मोठमोठे पुरुषही सत्यनिष्ठ, धर्मनिष्ठ, आणि सच्चरित्र लोकांचे रक्षण करत नाहीत; त्यांना फक्त नशिबावरच विसंबावे लागते. त्या वेळी काहींनी असे ठरवले, “धृतराष्ट्राला कळवू या—तो दुष्ट बुद्धीचा मनुष्य—की तुझी इच्छा पूर्ण झाली आहे, कारण पांडव जळून गेले आहेत.” मग पांडवांसाठी आग विझवित असताना, त्यांना एक निषाद स्त्री आणि तिचे पाच निष्पाप मुले जळून गेलेली दिसली. नगरातील लोक म्हणू लागले, “पाहा, कुंतीसुद्धा आपल्या मुलांसह—या वृष्णिकन्येने—जळून गेली आहे!” घराचा शोध घेत असताना, त्या खोदलेल्या बोगद्याला, जो मातीने झाकलेला होता, कोणीही ओळखले नाही. मग नगरवासीयांनी धृतराष्ट्राला कळवले की पांडव आणि मंत्री पुरोचन आग लागून जळून गेले आहेत. राजा धृतराष्ट्राने जेव्हा पांडुपुत्रांच्या विनाशाचे हे भयंकर आणि दुःखद वार्तापत्र ऐकले, तेव्हा तो खोल शोकात बुडाला. त्याच्या हृदयात गुप्त समाधान होते, पण बाह्यतः तो दुःखाने भरून गेला; आतून थंड, बाहेरून गरम—जणू उन्हाळ्यातील खोल तळं. तो म्हणाला, “आज पांडू, माझा थोर भाऊ, मरण पावला; आणि आता हे वीरसुद्धा, त्यांच्या मातेसह जळून गेले आहेत. लोकांनी त्वरित वाराणावती नगरीकडे जावे; त्या वीरांना आणि राजकन्या कुंतीला योग्य सन्मान द्यावा. जे तेथे मरण पावले, त्यांचे मित्र असतील, त्यांनीही उत्तम आणि विधिपूर्वक अंतिम संस्कार करावेत. माझे थोर कुटुंबीय, आमच्या वंशाचे वाढ करणारे, जळून गेले आहेत. आता जे काही पांडव आणि कुंतीच्या हितासाठी करता येईल, ते सर्व प्रकारे, संपत्तीने करावे.” नंतर सर्व कौरव भीष्मांसह एकत्र जमले; धृतराष्ट्र आणि त्याची मुले गंगेच्या दिशेने निघाले. एकच वस्त्र परिधान करून, आनंदशून्य, कोणतीही अलंकार किंवा शोभा न करता, त्यांनी महानुभाव पांडवांसाठी जलांजली दिली. तेथे पोहोचल्यावर, आप्तांच्या गराड्यात, अंबिकेचा पुत्र धृतराष्ट्राने पांडुपुत्रांसाठी जलांजली दिली. सर्वजण दुःखाने भारावून गेले होते, ते कडवट रडू लागले—कोणीतरी म्हणाले, “अरे युधिष्ठिरा, कुरुपुत्रा!” कुणी म्हणाले, “अरे भीमा!” इतरांनी, “अरे फाल्गुना!” आणि काहींनी, “अरे नकुल-सहदेवा!” असे म्हणत कुंतीसाठीही लोकांनी जलांजली दिली. इतर नगरवासीही अशाच प्रकारे पांडवांचे शोक करत होते; पण विदुर मात्र थोडेच दुःखी दिसले, कारण त्यांना सत्य माहीत होते. विदुरांना धृतराष्ट्राच्या मनातील सर्व कपट आणि दुष्ट योजना समजल्या होत्या. राजन, विदुर—महान बुद्धिमान—आप्तांबरोबर शोक करीत, जगाला दुःख दाखवत, मनात मात्र विचार करत होते की पृथा-पुत्र कुठे गेले असतील; त्यांना खात्री होती की पांडव जिवंत आहेत. त्या वेळी भीष्म, पांडुपुत्र आणि त्यांच्या मातेसह मृत्यू पावल्याचे ऐकून, अत्यंत दुःखी झाले आणि हंबरडा फोडून रडू लागले—“अरे युधिष्ठिरा! अरे भीमा! अरे धनंजया! अरे नकुल-सहदेव! अरे पृथे, तू एकाच रात्री मुलांसह स्वर्गात गेलीस.” “ते सर्व राजपुत्र त्यांच्या मातेसह आता तेथे आहेत; कारण भीमसेन आणि धनंजय यांना कोणीही हरवू शकले नसते. हे दोघे, वेगवान आणि सामर्थ्यवान, मंदर पर्वतही फोडू शकतात; पृथा आणि पांडवांचा पराभव मला कुठेच दिसत नाही. सर्व प्रकारे, हे घडणे अशक्यच आहे; ब्राह्मणांनी युधिष्ठिराला धर्मराज म्हणून घोषित केले नव्हते का? पृथ्वीवर धनंजय हा सर्वश्रेष्ठ रथी, सत्यवक्ता, धर्मनिष्ठ, आणि शुभलक्षणांनी युक्त म्हणून ओळखला जात नव्हता का? पांडुपुत्र युधिष्ठिर, जो इतरांसोबत नेहमी आपल्या सारखेच वागतो, तो कसा काय काळाच्या अधीन झाला? कौरव आणि त्यांची माता, जे दीर्घ काळ झाडासारखे जपले गेले, तेही कसे काळाच्या वश झाले? जसा एखादा वृक्ष वाऱ्याच्या झटक्याने तुटतो, तसा युधिष्ठिर—जो युवराज म्हणून अभिषिक्त होता, ज्याने वडिलांचे नाव उज्ज्वल केले—हा ही तुटून पडला. त्याच्या स्वतःच्या सत्याने आणि धर्माने, वडिलांच्या पुण्याईने, आणि आईच्या वनवासातील दुःखाने त्याने खूप दुःख सोसले. काळाच्या प्रवाहात, मृत्यूनिर्दिष्ट, निष्फळ झाला; आणि तिच्या वनवासामुळे त्याची माता कुंतीही दुःखाची भागीदार झाली. पुत्रप्रेमामुळे कुंतीने पतीच्या मृत्यूनंतर सती जाणे टाळले; उच्च कुलात जन्मूनही तिला पतीचे सान्निध्य थोड्या काळासाठीच मिळाले. आज ती आपल्या मुलांसह जळून गेली, तिची इच्छाही अपूर्ण राहिली; भीम मरण पावला, हे ऐकूनही माझ्या मनाला विश्वास बसत नाही. या विचाराने माझे मन अनेक प्रकारे अस्वस्थ होते; जणू शरीर टाकावे असे वाटावे, इतका हा शोक. रुंद खांदे, सुंदर बाहू, युवावस्थेत, मेरूशिखरासारखा—भीम मरण पावला, हे ऐकून माझ्या मनाला विश्वासच बसत नाही. तो दानशूर, योद्धा, वेगवान, शस्त्रधारणेत निश्चल, युद्धकौशल्यात पारंगत, आणि रथ चालवण्यात निष्णात होता. तो दूरवर बाण मारणारा, अडथळ्यांना न डगमगणारा, धैर्यवान, महान शस्त्रज्ञ, निडर, पुरुषांमध्ये श्रेष्ठ, आणि सर्व धनुर्धरांमध्ये सर्वोच्च होता.