आपल्या पत्नीमध्ये आनंद शोधणारा पुरुष, जणू उन्हाच्या कडाक्याने त्रस्त झालेला पाण्यात आनंद घेतो तसा, अगदी वनवासाने कृश झालेला, दुःखी आणि मळकट वस्त्रात असलेला मनुष्यही आपल्या पत्नीमध्येच सुख शोधतो. गरीब माणूस संपत्ती मिळवतो तेव्हा जसा आनंदी होतो, तसाच अगदी पत्नीने कठोर बोलले तरी, बुद्धिमान पुरुष त्यांच्या उत्तरात कठोर शब्द वापरत नाही. कारण, सुख, प्रेम आणि धर्म हे सर्व तिच्यावर अवलंबून आहेत, आणि शास्त्रानुसार ती स्वतःचा अर्धा भाग आहे हे जाणून, ती धन आणि संततीचे रक्षण करते. शरीर, जीवनाचा प्रवास, धर्म, स्वर्ग, ऋषी आणि पूर्वज, तसेच जन्मभूमी—हे सर्व सद्गुणी, शाश्वत आणि पवित्र स्त्रियांनीच टिकून आहे. स्त्रियांशिवाय अगदी ऋषींनाही संतती निर्माण करण्याची शक्ती नाही; देवताही स्वतःच्या जन्माची शक्ती मिळवू शकत नाहीत. विद्वानांसाठीही, निर्माण स्त्रियांमध्येच घडते; काही ऋषी ऋषींपासून जन्मले, तर काही स्त्रियांच्या, अगदी नीच जातीच्या स्त्रियांच्या गर्भातूनही. जसा मुलगा मातीने माखलेला असताना आपल्या वडिलांना बिलगतो, त्यापेक्षा प्रिय काय असू शकते? तसाच, तुझ्या समोर बुद्धिमान, उत्कंठेने भरलेला मुलगा आहे, जो तुला कोपऱ्यातून पाहतो—तरी तू त्याकडे दुर्लक्ष का करतोस? मुंग्या आपली अंडी उचलून नेतात, त्यांना कधीच सोडत नाहीत; मग तू असा मुलगा कसा विसरू शकतोस? मी जन्म दिलेला तुझा मुलगा, त्याला तू कसा दुरावू शकतोस? कोकिळा आपली अंडी वाढवते, आणि कावळेही तसेच करतात. मग सर्व जाणणारा तू, असा मुलगा का दुर्लक्षित करतोस? मलय पर्वतात जन्मलेला चंदन थंड असतो, पण मुलाचा आलिंगन चंदनापेक्षा अधिक प्रिय असतो; कोणतीही वस्त्र, स्त्री किंवा पाणी त्याच्या स्पर्शासारखे नाही. मुलाला आलिंगन देताना मिळणारा स्पर्श अतिशय आनंददायक असतो; या जगात मुलाच्या स्पर्शापेक्षा प्रिय स्पर्श नाही. हा प्रिय मुलगा तुला आलिंगन देऊ दे; द्विपादात ब्राह्मण श्रेष्ठ आहे, चौपादात गाय श्रेष्ठ आहे. भारी वस्तूंमध्ये मुरुर श्रेष्ठ आहे, आणि स्पर्शाचा आनंद देणाऱ्यांमध्ये मुलगा श्रेष्ठ आहे. हा शत्रू-विजेता मुलगा तीन वर्षांनी जन्मला आहे. आज, माझ्या आज्ञेवरून, हा राजपुत्र तुझ्या बोलावण्याची वाट पाहतो, हे राजसिंह, तुझ्या दुःखाचा निवारक. हा पुरूवंशज एकशे अश्वमेध यज्ञ करील; राजसूयासारखे अन्य राजकीय यज्ञही त्याने मोठ्या दानाने पूर्ण होतील. असे, एकदा गायीने आकाशातून मला सांगितले—‘अरे! मी माझे वासरू मांडीवर घेऊन, प्रेमाने दुसऱ्या गावात गेले.’ लोक आपल्या मुलांना त्यांच्या डोक्यावरून वास घेत स्वागत करतात; वेदांमध्येही, द्विज लोक ही मंत्रसंग्रह म्हणतात. तुला मुलाच्या जन्माचे संस्कार माहित आहेत; अंगातल्या अंगातून तू जन्मतोस, हृदयातून जन्मतोस. तुला ‘पुत्र’, म्हणजे स्वतःच, म्हणतात; तू शंभर शरद जग. वडील या मंत्राने मुलाच्या डोक्यावरून वास घेतात. तुझ्या पोषणाची जबाबदारी माझ्यावर आहे, आणि माझा वंश शाश्वत आहे; म्हणून, माझ्या मुला, शंभर शरद सुखाने जग. म्हणतात—‘एक झाल्यावर, दोन झाले’; हा तुझ्या अंगातून जन्मलेला, व्यक्तीमध्ये सर्वोच्च व्यक्ती आहे. तुझ्या मुलाकडे दुसऱ्या स्वतःसारखा पाहा, जसा स्वच्छ तळ्यात चंद्राचा प्रतिबिंब दिसतो; तसाच तू त्यात स्वतःला पाहा. जसा यज्ञासाठीची अग्नी घरातील अग्नीपासून नेली जाते, तसाच हा मुलगा तुझ्यापासून जन्मला; तू एक असून दोन झालास. शिकारीत, मी वडिलांच्या आश्रमात कन्या म्हणून सापडले, हे राजन्. उर्वशी, पूर्वचित्ती, सहजन्या, मेनका, विश्वाची आणि घृताची—या सहा अप्सरांचा प्रमुख आहेत. त्यात मेनका श्रेष्ठ अप्सरा आहे, ब्रह्मापासून जन्मलेली; ती स्वर्गातून पृथ्वीवर उतरली आणि विश्वामित्राचा पुत्र जन्माला घातला. प्रसिद्ध ऋषी, धर्मनिष्ठ, वैश्वानरासारखे, ब्रह्मयोनी कुश आहेत, विश्वामित्राचे आजोबा. कुशाचा पुत्र शक्तिशाली आणि धर्मनिष्ठ कुशनाभा, त्याचा पुत्र गाधी, आणि गाधीपासून विश्वामित्र जन्मला, हे राजन्. असा माझा वडील, आणि मेनका, श्रेष्ठ अप्सरा, माझी आई; तीने मला हिमवंताच्या कुशीत जन्म दिला. मला सोडून ती निघून गेली, जणू स्वतःच्या मुलाला त्यागले; मग धर्मनिष्ठ पक्ष्यांनी मला एकत्र येऊन संरक्षण दिले. त्या पंखांनी माझे रक्षण झाले, म्हणून मला शकुंतला म्हणतात; मग महान आत्म्याचा ऋषी कश्यप यांनी मला पाहिले. यज्ञाच्या अग्नीच्या पाण्यासाठी आलेली मला पाहून, पक्ष्यांनी दयाळूपणे, जणू ठेव म्हणून, ऋषीला दिले. यजमान कण्व यांनी मला पाहून आनंदाने हसले; लाकडी पेटीतून अग्नी काढावा तसा, त्यांनी मला आपल्या आश्रमात आणले. तिथे, हे राजन्, महान ऋषींनी मला करुणेने सन्मान दिला; त्यांनी मला स्वतःच्या कन्येसारखे वाढवले. मी विश्वामित्राची कन्या आहे, हे राजन्, ऋषीने वाढवलेली; तू मला पाहिलेस, माझ्या तारुण्यात प्रवेश करताना. आश्रमात, पर्णशाळेत, तू मला एकटी पाहिलेस, नशीबाच्या खेचाने, वडिलांशिवाय, एकाकी. प्रेमळ आणि सत्य शब्दांनी, तू मला संततीसाठी मागितले; आश्रमात राहून, धर्म, काम आणि उद्देशाने तू निर्धार केला. गंधर्व विधीने, परंपरेनुसार, तू माझा हात घेतला; मला तुझ्या वंश, आचार आणि सत्यता माहित आहे.