ज्यांना पदार्थ, क्रिया आणि गुणांची जाण आहे, जे कारण-परिणाम ओळखतात, पक्षी आणि माकडांच्या भाषेचे अर्थ समजतात आणि जे व्यासांच्या ग्रंथांवर आधार ठेवतात—अशा विद्वानांनी जेव्हा राजा दुश्यंताचा गौरव विविध प्रमुख शास्त्रांमध्ये आणि भौतिकवादी तत्त्वज्ञांच्या वर्तुळात सर्वत्र गाजताना ऐकला, तेव्हा त्याचे मन आनंदित झाले. राजाने इथे-तिथे व्रतस्थ, जप-यज्ञात रमलेल्या, श्रेष्ठ ब्राह्मणांना पाहिले. त्यांच्या तपश्चर्येने भारित, सुंदर आणि अद्भुत रचनेची आसने नीट मांडलेली पाहून तो आश्चर्यचकित झाला. द्विजांनी देवालयांत केलेली पूजा पाहताना, तो उत्कृष्ट राजा स्वतःला जणू ब्रह्मलोकातच असल्यासारखे मानू लागला. कश्यप ऋषींच्या तपश्चर्येने संरक्षित, पुण्यवान आणि रमणीय अशा त्या तपोवनाचे सौंदर्य पाहून त्याचे डोळे तृप्त होत नव्हते. राजा आपल्या मंत्र्यांसह आणि पुरोहितांसह कश्यपांच्या आश्रमात प्रवेशला. चारही बाजूंनी महान तपस्वी ऋषींच्या सान्निध्यात तो आश्रम अतिशय रमणीय, पवित्र आणि निवांत होता. पुढे जात असताना, बलवान दुश्यंताने आपल्या मंत्र्यांना दूर पाठवले. आता त्याला त्या आश्रमात व्रतस्थ ऋषी कुठेच दिसेना. आश्रम रिकामा दिसताच, त्याने मोठ्याने हाक मारली, जणू संपूर्ण अरण्य दुमदुमले: "इथे कोण आहे?" त्याचा आवाज ऐकून, लक्ष्मीप्रमाणे तेजस्वी, तपस्विनी वेशातील एक तरुणी आश्रमातून बाहेर आली. राजा दुश्यंताला पाहून ती कमनीय डोळ्यांची कन्या अत्यंत प्रसन्न झाली, कारण तिच्या दारात एक योग्य, आदरणीय पाहुणा आला होता. सौंदर्य, तारुण्य, सद्गुण आणि उत्तम वर्तन लाभलेली ती कन्या, कमळासारखी मोठी डोळ्यांची, रुंद छातीच्या आणि बलवान बाहूंच्या राजाला पाहत होती. सिंहासारखे खांदे, लांब हात, आणि सर्व शुभ चिन्हांनी युक्त त्या राजाला तिने गोड शब्दांनी स्पर्श करीत नम्रपणे संबोधले. तिने लगेच त्याचे स्वागत केले, त्याला आसन दिले, पाय धुण्यासाठी आणि आदरार्थ पाणी दिले. योग्य प्रकारे त्याचा सत्कार करून, कुशल-क्षेम विचारले आणि राजाची तब्येत विचारली. हसत-हसत तिने विचारले, "काय कामासाठी आला आहात? या आश्रमात येण्याचे तुमचे उद्दिष्ट काय आहे? तुम्हाला काय साध्य करायचे आहे?" राजानेही तिच्याशी गोड शब्दांनी विचारले, "तुम्ही कोण आहात, या पुण्यशाली, महान ऋषींच्या आश्रमात आलेल्या?" तिच्या सर्व अंगांमध्ये दोषरहित सौंदर्य पाहून, आणि तिच्या सत्काराने प्रभावित होऊन, तो म्हणाला, "मी महान आत्मा, राजर्षी इलिनाचा पुत्र आहे. माझे नाव दुश्यंत आहे, कमळनयने. मी येथे प्रसिद्ध ऋषी कण्वांना वंदन करण्यासाठी आलो आहे." त्यावर ती कन्या म्हणाली, "माझे पूज्य पिताजी फळे गोळा करायला आश्रमाबाहेर गेले आहेत. कृपया थोडा वेळ थांबा, ते परत येतील तेव्हा तुम्हाला भेटतील." ऋषी दिसला नाही आणि तिने असे सांगितल्यावर, राजाने त्या तेजस्वी, हसऱ्या, मनोहारी कन्येकडे पाहिले. तिच्या सौंदर्य, तपश्चर्या आणि संयमामुळे उजळलेल्या, रूप आणि तारुण्याने संपन्न असलेल्या त्या कन्येला पाहून राजाने विचारले, "तुम्ही कोण आहात, सुंदर नितंबवाली? कोणाच्या कन्या आहात, आणि कोणत्या हेतूने या वनात आलात? कुठून आलात, अशी रूप, गुण आणि सौंदर्य लाभलेली?" "कारण, ज्या क्षणी मी तुम्हाला पहिले, त्या क्षणीच माझे मन तुमच्याकडे ओढले गेले. मी तुम्हाला जाणून घ्यायचे आहे—सांग ना, सुंदरिनी!" "मी इथे उभा आहे, काही बोलू इच्छितो; ऐक माझे शब्द, नागिनीसारख्या नितंबांची आणि मदाने झगमगणाऱ्या हत्तीप्रमाणे तेजस्वी असणाऱ्या युवती!" "राजर्षींच्या वंशात जन्मलेलो, मी पुरुवंशाचा आहे. आज, सुंदर नितंबवाली आणि तेजस्विनी, दुश्यंत तुम्हाला निवडतो." "माझ्या मनात दुसऱ्या कुठल्याही क्षत्रिय कन्येकडे किंवा ऋषी कन्येकडे—ज्येष्ठ किंवा कनिष्ठ असो—ओढ नाही." "म्हणून, गोड आवाजाच्या, माझी वृत्ती फक्त तुमच्यावर स्थिर आहे, हे जाणून ठेवा. तुम्ही क्षत्रिय आहात—मला सांगा, तुम्ही कोण?" "खरंच, लाजऱ्या कन्ये, माझे मन ब्राह्मण कन्येकडे वळत नाही. मी तुम्हालाच इच्छितो, विस्तीर्ण नेत्रांच्या; तुम्ही एकनिष्ठ प्रियकर स्वीकारा. मोठ्या डोळ्यांच्या, राज्याचा उपभोग घ्या, वेगळे विचार करू नका." राजाने आश्रमात असे म्हणताच, ती कन्या हसून, गोड आणि सौम्य शब्दांनी उत्तर देऊ लागली, "हे दुश्यंत, मी पूज्य कण्वांची कन्या समजली जाते, जे तपस्वी, व्रतस्थ आणि धर्मशील महान आत्मा आहेत." "हे राजन, मी स्वावलंबी नाही; कश्यप माझे गुरू आणि पिता आहेत. आपले कार्य त्यांच्याकडेच मांडा; इतर मार्गाने वागू नका." "ते पूज्य, जगात प्रसिद्ध, शुद्ध व्रती आहेत, हे तेजस्वी. धर्म डगमगला तरी, ते कधीही व्रत सोडत नाहीत." "पण, हे तेजस्वी, तुम्ही त्यांच्या कन्या कशा झालात? मला याबद्दल मोठा शंका आहे—कृपया तो दूर करा." "ही घटना जशी माझ्याजवळ घडली, पूर्वीही घडली होती; इतरांसमोर ते वेगळे बोलतात, जरी त्यांचे स्वभाव वेगळे असले तरी." "तो मूर्ख, पापांनी झाकलेला, स्वतःचाच फसवणूक करणारा ठरतो; ऐका राजन, मी ऋषींची कन्या कशी झाले, त्याची खरी कथा." "एकदा, एका ऋषीने इथे येऊन माझ्या जन्माबद्दल विचारले: 'तुम्ही वरच्या दिशेने वीर्य धारण करणारे आहात, मग ही शकुंतला कशी तुमची कन्या?'" "'तुमच्याकडून कन्या कशी जन्मली? सत्य सांगा, कश्यपा.' त्यावर पूज्य ऋषींनी जसे घडले तसे सांगितले; ते ऐका, हे राजन." "पूर्वी, महान तपस्वी विश्वामित्र कठोर तपश्चर्या करत होता आणि त्यामुळे शक्र, देवांचा स्वामी, त्रस्त झाला." "'त्याच्या प्रखर तपश्चर्येच्या सामर्थ्याने तो मला स्वर्गातून खाली फेकू शकतो,' असे वाटून, पुरंदराने मेनकेला हे शब्द सांगितले...