या भागात, महाभारताच्या श्लोकांमध्ये, ऋषी, राजा आणि धर्माच्या गूढ संवादाचा एक अद्भुत प्रवास उलगडतो. सर्वप्रथम, त्या व्यक्तीचे वर्णन केले जाते — जो आपल्या इच्छा आणि कर्मे सोडून, इंद्रियांचे संयम साधून, ऋषींच्या मौनाचा अंगीकार करतो; असा पुरुष या जगात पूर्णत्व प्राप्त करतो. त्याच्या शुद्धतेचे गुणही सांगितले जातात: ज्याचे दात स्वच्छ, नखे छाटलेली, नेहमी स्नान केलेले आणि अलंकारांनी शोभलेले, रंगाने काळा असला तरी त्याचे कर्म पवित्र असते; अशा व्यक्तीला कोण पूजणार नाही? तपाने कृश झालेला, शरीरातील मांस, हाडे आणि रक्त कमी झालेले, असा साधू या जगावर विजय मिळवून पुढील उच्च लोकात प्रवेश करतो. जेव्हा ऋषी मौनात स्थिर होतो आणि द्वैताचा त्याग करतो, तेव्हा तो या जगावर विजय मिळवून परम लोकात पोहोचतो. अगदी त्या साधूने गायेसारखे तोंडाने अन्न घेतले, तेव्हा पूर्ण जग त्याच्या अमरत्वासाठी पात्र ठरते. सर्वांसाठी सामान्य धर्म सांगितला जातो: क्रोध, लोभ, वैर, अधीरता, मत्सर, कपट, अभिमान, दंभ आणि निंदा त्यागावी; ज्याच्या मनात क्रोध, लोभ किंवा मालकीची भावना नाही, तो धर्माचा ज्ञाता आहे. आहाराच्या संदर्भात विचारले जाते: नेहमी खाणारा, ब्रह्मचारी, गृहस्थ, वनवासी किंवा साधू — कुणीही अन्नामुळे अधर्म करु नये; हे कसे, ते सांगावे, अशी विनंती होते. ऋषीसाठी आठ घास, वनवास्यासाठी सोळा, गृहस्थासाठी बत्तीस, आणि ब्रह्मचार्यासाठी असीम घास सांगितले आहेत. या कारणांनी, अष्टका विधीचे शुभ-अशुभ परिणाम समजावे. राजा विचारतो: या दोघांपैकी देवांकडे आधी कोण पोहोचतो, जसे सूर्य आणि चंद्र वेगाने जातात? उत्तर येते: कामात रमलेल्या गृहस्थांमध्ये संयमित राहणारा भिक्षुक, गावात राहून, या दोघांपैकी आधी पोहोचतो. ज्याने दीर्घायुष्य मिळवले नाही, आणि जन्मानंतर अनुचित आचरण केले, तो तपाने त्रस्त झाला असल्यास, दुसरे तप अंगीकार करावे. जो नेहमी पापाची भीती बाळगतो, सुखद कर्म करत असतानाही, तो परम आनंद प्राप्त करतो. निर्दयता खोटी ठरते; जो लाभाच्या हेतूने धर्माचे पालन करतो, तो अशक्त घोड्यासारखा आहे — त्याची सरळता, एकाग्रता, आणि श्रेष्ठता अशीच आहे. राजाला विचारले जाते: तुम्हाला कोण बोलावले, कोण पाठवले? तुम्ही तरुण, माळांनी शोभलेले, सुंदर, तेजस्वी — कुठून आला, कोणत्या दिशेने, की राजघराण्यातील आहे? उत्तर मिळते: लोकपाल आणि ब्राह्मण मला प्रेरणा देतात. धर्मात्म्यांच्या मार्गावर जाणे म्हणजे दरीत उतरणे; त्या ठिकाणी जमलेले सर्व गुणवान आहेत. हा वर मला इंद्राकडून मिळाला आहे, कारण मी पृथ्वीवर पडणार आहे. राजा विचारतो: मी दरीत पडू नये, जर येथे माझ्यासाठी लोक आहेत, तर सांगावे; आकाशात किंवा स्वर्गात असले तरी, तुम्ही धर्माचे क्षेत्र जाणणारे आहात. जवाब येतो: पृथ्वीवर जितक्या गायी, घोडे, वन्य प्राणी, पर्वत आहेत, तितके लोक स्वर्गात तुझ्यासाठी स्थापन झाले आहेत — हे जाण, राजसिंह. मी ते लोक तुला देतो — दरीत पडू नकोस — जे लोक माझे आहेत, ते तुझे झाले. आकाशात किंवा स्वर्गात असले तरी, भ्रममुक्त होऊन त्यांच्याकडे जा. माझ्यासारखा, जो ब्राह्मण किंवा ब्रह्मज्ञ नाही, तो दान स्वीकारू शकत नाही, राजश्रेष्ठ. नेहमी द्विजांना दान द्यावे, म्हणून मी पूर्वी दिले आहे. ब्राह्मण नसलेला, दुःखी पुरुष कधीही जगू नये, त्याची पत्नीही, जरी ती वीरपत्नी असली तरी. मी पूर्वी न केलेली गोष्ट, केवळ जाणून घेण्यासाठी, कधीही करणार नाही — ते कसे योग्य ठरेल? राजा विचारतो: मी, प्रातर्दन, विचारतो — जर माझ्यासाठी लोक आहेत, आकाशात किंवा स्वर्गात स्थापन, तर तुम्ही धर्माचे क्षेत्र जाणणारे आहात. राजासाठी अनेक लोक आहेत — प्रत्येकासाठी सात दिवस-रात्री — मधाने, तुपात मिसळलेले, दुःखरहित, अनंत, ते तुझी वाट पाहतात. मी ते लोक तुला देतो — दरीत पडू नकोस — जे लोक माझे आहेत, ते तुझे झाले. आकाशात किंवा स्वर्गात असले तरी, भ्रममुक्त होऊन त्यांच्याकडे जा. राजाने कधीही अशक्ताच्या समृद्धीची इच्छा करु नये, जरी तो धर्मात्मा असला तरी; जेव्हा दुर्भाग्य नियतीने येते, बुद्धिमान राजा कधीही निर्दय वागू नये. राजा, धर्ममार्गावर प्रयत्नशील, कीर्तीची इच्छा ठेवून, नेहमी धर्माचा विचार करावा; जो धर्म जाणतो, त्याने असे दयनीय वर्तन कधी करु नये, जसे तू सुचवले आहेस. इतरांनी पूर्वी न केलेली गोष्ट, केवळ इच्छेने करु नये; त्यात काय धर्म? धर्म-अधर्माचा विवेक ठेवावा, काय करावे, काय करु नये, याची सतत जागरूकता ठेवावी. जो बुद्धिमान, सत्यवादी, संयमी, आणि राजा आहे — तो आपल्या महानतेने जगाचा रक्षक होतो. जेव्हा धर्मात शंका असते, किंवा इच्छा आणि लाभ समान असतात — अशा वेळी धर्माचे कार्य प्रथम करावे; तो धर्म आहे, जो इच्छे किंवा लाभाशी विरोध करत नाही. पुढे, दुसऱ्या राजाने विचारले: औषधींचा संपत्तीधारक, स्वर्गात माझ्यासाठी लोक आहेत का, राजन? आकाशात स्थापन असले तरी, तुम्ही धर्माचे क्षेत्र जाणणारे आहात. जितके आकाश, पृथ्वी, दिशा, आणि सूर्य तुझ्या तेजाने चमकतो — तितके लोक स्वर्गात स्थापन आहेत, आणि त्याने मर्यादित जीव टिकतात. मी ते लोक तुला देतो; पतन नकोस. जे लोक माझे आहेत, ते तुझे झाले. गवताच्या पात्यासारखेही विकत घे, राजन, जर तुझा स्वीकार कलुषित नसेल. मी कधीही खोटी विक्री केली नाही, निःफळ काही घेतले नाही, मुलांचे तिरस्कार टाळण्यासाठी; नुसत्या इच्छेने इतरांनी न केलेली गोष्ट कधीही करणार नाही; त्यात काय धर्म? तू, राजन, मी दिलेले लोक स्वीकार; तुला किंमत नको असेल, तसेच राहू दे. मी ते परत घेणार नाही, राजन; ते सर्व लोक तुझे झाले. पुढे, राजा शिबी, उशीनरपुत्र, विचारतो: येथे माझ्यासाठी लोक आहेत का, प्रिय? आकाशात किंवा स्वर्गात स्थापन, तुम्ही धर्माचे क्षेत्र जाणणारे आहात. तू, राजन, जेव्हा उत्तम लोकांनी तुला मागितले, तेव्हा तू न शब्दाने, न मनाने त्यांना तिरस्कार केला नाहीस; म्हणून, स्वर्गात स्थापन, विशाल, गडगडाटासारखे अनंत लोक तुझे झाले. तू, राजन, मी दिलेले लोक स्वीकार; तुला किंमत नको असेल, तसेच राहू दे. मी दिल्यावर परत घेणार नाही; जेथे स्थिर लोक जातात आणि दुःखी होत नाहीत. तू, राजन, इंद्रासारखी शक्ती आहेस, आणि ते लोक अनंत आहेत; आज मी दुसऱ्याचा दिलेला दान स्वीकारत नाही; म्हणून, शिबी, मी भाग स्वीकारत नाही. तू, राजन, आमचे लोक एकेक करून स्वीकारले नाहीस, तर आम्ही सर्व तुझे करून, नरकात जाऊ. या प्रकारे, धर्म, तप, दान, आणि लोकांचे आदान-प्रदान, धर्माच्या विवेकाने, शंका, इच्छा, आणि लाभाच्या संदर्भात, राजा आणि ऋषी यांचा संवाद महाभारतात प्रकट होतो.