भीष्मा, राजांना भीतीदायक शब्दांनी धमकावणारे तुम्ही, स्वतःच्या वंशाचा नाश करणारे आणि वृद्ध असता, तुम्हाला लाज वाटत नाही का? धर्माच्या विरुद्ध बोलणारे, तिसऱ्या स्वभावानुसार वागणारे तुम्ही कुरुवंशात श्रेष्ठ असलात तरी, अशा शब्दांना शोभा देत आहात. जसे एक आंधळा दुसऱ्या आंधळ्याच्या मागे चालतो, किंवा एक होडी दुसऱ्या होडीला बांधलेली असते, तसेच कौरव आहेत—कारण तुम्ही, भीष्म, त्यांचे पुढारी आहात. तुम्ही कृष्णाची बाल्यकाळातील कृत्ये सांगता—विशेषतः पूतनेचा वध करण्यापूर्वीची—आमच्या मनात आणखी गोंधळ निर्माण करता. भीष्मा, अहंकार आणि भ्रमित मनाने तुम्ही केशवाचे स्तुती करावी, तर तुमची जीभ शंभर तुकड्यांत का फाटत नाही? जिथे सर्वात लहान आणि मूर्ख व्यक्तीने अपमानास्पद शब्द बोलावे, तिथे तुम्ही, ज्येष्ठ आणि विचारशील, या पुरुषाची स्तुती करायची इच्छा धरता. त्याने बालपणी शकुनीला मारले, यात काय विशेष आहे? किंवा ते दोन घोडे, जे युद्धात कुशल नव्हते—त्यांना मारण्यात काय आश्चर्य? त्याने एखाद्या निर्जीव लाकडाला मारले, किंवा पायाने रथ उलथवला, भीष्मा, यात काय अद्भुतता? दोन मोठ्या झाडांना पाडले, किंवा हत्तीला वश केले, यात काय विशेष आहे? सात दिवस एखाद्या मुंग्याच्या टेकडीएवढ्या डोंगराला धरून ठेवले—even गोवर्धन—भीष्मा, मला यात काही विलक्षण वाटत नाही. म्हणतात, हा डोंगराच्या शिखरावर खेळताना भरपूर अन्न खात असे; हे ऐकून इतरांना आश्चर्य वाटले. आणि, धर्म जाणणाऱ्या भीष्मा, जो कोणी या पराक्रमी पुरुषासोबत अन्न खात असे, तोही त्याच्याने मारला गेला—असे म्हटले जाते. हा ही त्याच्याने मारला—हीच अद्भुत कथा; पण, भीष्मा, हे सदाचाऱ्यांच्या कथांमध्ये तुम्ही ऐकले नसावे. जे मी तुम्हाला सांगतो, हे आहे: अधर्म जाणणाऱ्या, कुरुवंशाचा कलंक असलेल्या भीष्मा, स्त्रियांवर, गायींवर, किंवा ब्राह्मणांवर शस्त्र उगारू नये. असे सदाचारी नेहमी शिकवतात, आणि धर्मी तसेच बोलतात; पण, हे सर्व तुमच्यात खोटेच दिसते. तुम्ही केशवाची स्तुती करता, जो ज्ञानी, वृद्ध आणि सर्वांत श्रेष्ठ आहे, जणू काही तुम्हाला त्याची ओळखच नाही. जर, भीष्मा, गायींना आणि स्त्रियांना मारणाऱ्याचा सन्मान करायचा असेल, तर असा मनुष्य, भीष्मा, स्तुतीस पात्र कसा? हा, ज्ञानी, जगाचा स्वामी, असा मानला जातो—पण, जनार्दनाची ही कीर्ती तुमच्या शब्दांमुळे खोटीच आहे. जर जनार्दन स्वतःच्या इच्छेने स्वतःला प्रतिष्ठित करू शकतो, तर तो इच्छित नसेल, तर तुम्ही त्याला धर्मी कसा म्हणता? गायक कितीही गाणी गायला, तरी गाणे त्याला शिकवत नाही; प्रत्येक जिव आपापल्या स्वभावानुसार वागतो, पक्षी आपल्या जातीप्रमाणे वागतो. हेच तुमचे खालचे स्वभाव आहे—हे निर्विवाद; कारण तुम्ही नदीपुत्र आहात, तुमचे मन चंचल, स्थिर नाही, असे म्हणतात. म्हणून, या पांडवांवरही मोठा पाप आहे, ज्यांच्यासाठी कृष्ण सर्वांत पूज्य आहे, आणि तुम्ही त्यांचे मार्गदर्शक आहात. अधर्म जाणणारे तुम्ही, धर्मी म्हणून ओळखले जाता, पण सदाचाराच्या मार्गापासून दूर गेला आहात; कारण, जो स्वतःला धर्मी आणि ज्ञानी मानतो, तो तुमच्यासारखे वागेल का? भीष्मा, जो धर्म जाणतो आणि बुद्धिमान आहे, तो असे वागेल का? कन्येने धर्म जाणून दुसऱ्याची इच्छा धरली, आणि तुम्ही स्वतःला ज्ञानी समजून अम्बेला घेतले—हे कसे केले? ती कन्या, जी तुम्ही घेतलीत, ती तुमच्या भावाला—विचित्रवीर्याला—पसंत नव्हती, जो सदाचाराचा मार्ग जाणणारा होता. आणि, दुसऱ्यांच्या पत्नींपासून जन्मलेली मुले, जेव्हा तुम्ही स्वतःला ज्ञानी समजता—हीच तुमची संतती, जणू काही सदाचाराच्या मार्गावर. तुमच्यासाठी कोणता धर्म आहे, भीष्मा? हे ब्रह्मचर्याचे व्रत व्यर्थ आहे, ते भ्रमामुळे असो वा अशक्ततेमुळे—यात शंका नाही. मी कुठेही तुम्हाला, धर्म जाणणाऱ्या, प्रत्यक्ष धर्म आचरताना पाहिले नाही; ना तुम्ही वडिलधाऱ्यांची सेवा केली, जसे तुम्ही धर्माची चर्चा करता. पूजा, दान, अध्ययन, आणि भरपूर यज्ञ—हे सर्वही संततीच्या सोळाव्या भागाइतकेही महत्त्वाचे नाही. अनेक व्रत आणि उपवासांनी साध्य होणारे सर्व काही, भीष्मा, संतती नसलेल्या व्यक्तीसाठी निष्फळ ठरते. म्हणून, वृद्ध आणि संतानहीन, चुकीच्या धर्मशिक्षणामुळे, तुम्ही आता, हंसासारखे, आप्तांच्या हातून मृत्यू पत्कराल. हेच पूर्वीचे ज्ञानी म्हणत; त्यांनी जे सांगितले ते मी आता योग्यरीत्या तुम्हाला सांगतो, भीष्मा. कधी एकदा, समुद्राच्या काठी, एक वृद्ध हंस होता, जो धर्माची शिकवण देत असे, पण स्वतः तसे वागत नव्हता; तो पक्ष्यांना उपदेश देत असे. "धर्माचे आचरण करा, अधर्म टाळा"—असे त्याचे शब्द होते, जे पक्षी, नेहमी धर्मप्रेमी, ऐकत असत. हंसाच्या या शब्दांनी सर्व पक्षी आनंदले; त्यांनी एकत्र येऊन, त्याच्या भाषेत त्याला विचारले: "सर्व पक्ष्यांना, हे द्विजश्रेष्ठ, आम्हाला सर्व काही सांगा; खरंच, कोण सर्वोच्च धर्म जाणतो?" "सर्व जीवांमध्ये, अहिंसा म्हणजे धर्म, हिंसा म्हणजे अधर्म, हे पक्षीहो; एवढेच संक्षिप्तपणे धर्म आणि अधर्म समजा." वृद्ध हंसाचे हे शब्द ऐकून, एकत्र जमलेले पक्षी, धर्माची उत्कंठा बाळगून, हसत, असे म्हणाले: "जगात जो पक्षी नेहमी धर्म आचरण करतो, तोच अधिक ज्ञानी आहे; असा धर्मात्मा जिथे जाईल, त्याचे अंतिम ठिकाण काय—हे आम्हाला खरेखुरे सांगा.