युधिष्ठिरा, त्या वेळी सर्व जगाचा आद्य पितामह, महान भगवान नारायण प्रकट झाला. जो स्वतः अदृश्य आहे, पण प्रकट रूपात वास करतो, तो धन्य प्रभू नर आणि नारायण बनून, हरि म्हणून प्रकट झाला. ब्राह्मा, शक्र, सूर्य आणि सनातन धर्म – हा सर्व जीवांचा आत्मा, कर्मासाठी अनेकवेळा प्रकट होतो; मी तुला त्या दिव्य प्रकट स्वरूपांची कथा सांगतो, देवांच्या समूहासह. देवांचा प्रभू, जगाचा स्वामी, हजारो युग झोपून, अखेरीस असंख्य समूहांसह कर्मासाठी जागा झाला. त्याने ब्रह्मा, कपिल, परमेष्ठी, सात ऋषींसह देव आणि तेजस्वी शंकराची निर्मिती केली. धन्य प्रभूने सनत्कुमार, मनू (प्रजापती) आणि अग्नीप्रमाणे तेजस्वी असलेले देव व इतरांची प्रथम निर्मिती केली. जेव्हा स्थिर आणि चल सर्व काही समुद्रात विलीन झाले, आणि श्रेष्ठ देव, असुर, नाग आणि राक्षस नष्ट झाले होते, तेव्हा दोन भयंकर असुर – मधु आणि कैटभ, युद्धासाठी आसुसलेले – त्या धन्य प्रभूने त्यांचा संहार केला आणि त्यांना श्रेष्ठ वर दिला. या दोन बलवान असुरांचा जन्म विष्णूच्या कानातील मळातून झाला होता; ते पूर्वी अजिंक्य होते. महासागरात पर्वतासारखे पडलेले, ब्रह्माच्या प्रेरणेने वायूने त्यात प्रवेश केला. त्यांनी आकाश व्यापले, वायूप्रमाणे वाढले; ब्रह्मा त्यांना पाहून विचारात पडला. त्याने एकाला मऊ, दुसऱ्याला कठीण ओळखले; पाण्यातून जन्मलेला सविता यांनी त्यांना नाव दिली – मऊ असुर 'मधु' आणि कठीण 'कैटभ' असे. हे दोघे दैत्य, शक्तीमुळे गर्वित, सर्वत्र भटकू लागले. फार पूर्वी, हे दोघे मधु आणि कैटभ, आकाश व्यापून सर्वत्र फिरू लागले. युद्धाची इच्छा आणि निर्भयतेने, त्यांनी जगाला एक महासागर म्हणून पाहिले; हे पाहून ब्रह्मा, जगाचा पितामह, त्या समुद्राच्या जलराशीत अदृश्य झाला; पद्मनाभाच्या नाभीतील कमळातून तो प्रकट झाला. तो स्वतः त्या कमळाजवळ गेला – मातीविना असलेल्या कमळाचा जन्म – आणि ब्रह्मा, जगाचा पितामह, त्या निवासस्थानाची पूजा केली. मधु आणि कैटभ, चार मुख असलेले, जलाच्या गर्भात हजारो वर्षे स्थिर पडून राहिले. खूप काळानंतर, मधु आणि कैटभ ब्रह्मा जिथे होता तिथे आले. त्यांना पाहून जगाचा प्रभू, क्रोधाने लाल डोळे असलेला, तेजस्वी पद्मनाभ, आपल्या शय्येवरून उठला. त्या भयंकर महासागरात, जिथे तीनही जग जलाने भरले होते, त्या दोघांशी त्याचा भीषण युद्ध झाला. हे युद्ध हजारो वर्षे चालले, तरी हे दोघे असुर थकले नाहीत. शेवटी, युद्धाने मद्यपान झाल्यासारखे, हे दोघे दैत्य प्रसन्न होऊन नारायणाला म्हणाले – "आम्हाला तुझ्या युद्धाचा आनंद झाला; तू आमचा मृत्यू हो, पण पृथ्वी ज्या ठिकाणी जलात बुडलेली आहे, तिथे आम्हाला मारू नकोस. आणि आम्ही मृत झाल्यावर, हे श्रेष्ठ देव, आम्हाला तुझे पुत्रत्व लाभो; जो आम्हाला युद्धात हरवेल, त्यालाच आम्ही पुत्र होऊ." हे ऐकून नारायण हसला, आणि युद्धात त्या दोघा दैत्यांना आपल्या हातांनी पकडले. त्याने आपल्या मांड्यांनी मधु आणि कैटभ यांचा संहार केला; ते मृत झाल्यावर त्यांच्या शरीराचा एकच भाग झाला आणि जलात पडले. ते बुडताना, त्या दोघा दैत्यांनी चरबी सोडली; जलाच्या लाटांमुळे ती चरबी सर्वत्र पसरली आणि अदृश्य झाली. आणि धन्य नारायणाने विविध जीवांची निर्मिती केली; संपूर्ण पृथ्वी, हे राजन, त्या दैत्यांच्या चरबीने व्यापली गेली. त्या वेळेपासून, हे कुन्तीपुत्रा, पृथ्वीला 'मेदिनी' असे नाव मिळाले – पद्मनाभाच्या शक्तीमुळे ती मनुष्यातील शाश्वत झाली. अनेक हजारो प्रकट स्वरूपे गेली, विविध प्रकारे; मी तुला त्यांची कथा सांगतो – ऐक, हे कुरुवंशाचा आनंद. पूर्वी, पद्मनाभ महासागरावर झोपलेला असताना, कमळात देव आणि ऋषी समूह प्रकट झाले. या प्रकट स्वरूपाला 'पौष्करिक' म्हणतात, जे पुराणात वर्णिले आहे, जिथे वेद आणि त्यांचे पठण स्थापन झाले आहे. आणखी एक रम्य स्वरूप म्हणजे वराह अवतार – महान आत्म्याचा, जिथे विष्णू, श्रेष्ठ देव, वराह म्हणजे रानडुक्कर बनला. त्याने पृथ्वीला जलातून उचलले – पर्वत, वन, उपवनांसह; त्याचे पाय वेद, सुळे यज्ञस्तंभ, दात यज्ञवेदीचे तोंड होते. त्याची जीभ अग्नी, केस कुशा, डोके ब्रह्मा – महान तपस्वी; डोळे दिवस आणि रात्र, दिव्य; अंग वेद, आणि त्यावर पवित्र मंत्रांचे अलंकार होते. तो तेजस्वी, सामगानाच्या ध्वनीने भरलेला, तोंड यज्ञाची समिध, नाक यज्ञाची चमचा; धर्म आणि सत्याने बनलेला, कीर्तीने अलंकृत, आणि पराक्रमामुळे सन्मानित. त्याचे तोंड प्रायश्चित्ताचा प्रवेशद्वार, धैर्यवान आणि शांत, महान वृषभासारखा, यज्ञपशूंना दयाळू; त्यावर उद्गात्याच्या आहुतीचे चिन्ह, यज्ञपशूंचे बीज आणि पवित्र औषधींचा सार होता. तो अंतर्गत आणि बाह्य आत्मा, मंत्रांच्या शक्तीने बनलेला, सौम्य स्वरूपाचा; त्याचे खांदे यज्ञवेदी, सुवास आहुतीचा, आणि देव-पूर्वजांना अर्पणासाठी तो वेगाने जात असे. त्याचे शरीर पूर्व यज्ञशाळेसारखे, तेजस्वी, विविध दीक्षांमुळे शक्तिशाली; हृदय दक्षिण दिशेसारखे, योगी, विशाल आणि महान शास्त्रांनी बनलेले. अशी ही दिव्य कथा, हे युधिष्ठिरा, प्रभू नारायणाच्या विविध प्रकट स्वरूपांची, अत्यंत पवित्र आणि अद्भुत आहे.