सागराच्या काठावर वाऱ्याने ढवळलेले, झुल्याप्रमाणे हलणारे, उसळत्या लाटांनी गोंधळ आणि हालचालीने भरलेले, जणू सर्वत्र नृत्य करणाऱ्या त्या लाटा—अशा प्रकारे तो महासागर अस्वस्थ झाला होता. चंद्राच्या वाढण्या-घटण्यामुळे त्यात सतत उसळत्या लाटा निर्माण होत, आणि त्या अप्रतिम महासागरातच पाञ्चजन्याचा जन्म झाला. एकदा अनंत सामर्थ्याचा, धन्य असा गोविंद, वराह रूप धारण करून पृथ्वीच्या शोधार्थ गेला, तेव्हा त्या महासागरातील पाणी ढवळले गेले आणि गढूळ झाले. ऋषी अत्री, आपल्या व्रतात दृढ राहून, शंभर वर्षे प्रयत्न करूनही, त्या अथांग आणि अविनाशी पाताळलोकाचा शोध घेऊ शकले नाहीत. युगांच्या प्रारंभाला पद्मनाभाच्या योगनिद्रेला सेवा करणारा, अनंत तेजाचा विष्णू तिथे होता. महासागराने, वज्राच्या आघाताने घाबरलेल्या मैनाक पर्वताला आश्रय दिला, तसेच डिंबाहाच्या भुजांनी पिडलेल्या असुरांचाही तो आधार झाला. नद्यांचा स्वामी असलेला महासागर, बडवा अग्निच्या मुखातील ज्वालांना पवित्र अर्पण आहे—तो अथांग, विशाल आणि अमाप आहे. हजारो बलाढ्य नद्यांनी सतत भरून निघणारा तो महासागर, जणू स्पर्धा करीत, त्याच्या लाटा प्रचंड नृत्य करत होत्या. त्या गहन, अथांग आणि अंतहीन महासागरात, शंख, मकर, आणि विविध जलचरांनी भरलेला, भीषण गर्जना करणारा, आकाशासारखा विशाल आणि तेजस्वी असा तो महासागर त्यांनी पाहिला. त्या वेळी नागांनी एकत्र येऊन चर्चा केली, “मातेला जर हवी ती गोष्ट मिळाली नाही, तर तिच्या मायेचा अभाव जणू जळवणारा ठरतो.” त्यांनी ठरवलं, “ती प्रसन्न झाली, तर आपल्याला शापातून मुक्त करील. म्हणून आपण नक्कीच घोड्याच्या शेपटीत काळे केस निर्माण करू.” हे ठरवून, नाग त्या ठिकाणी घोड्याच्या शेपटीच्या काळ्या केसांसारखे स्थिर उभे राहिले. इतक्यात, त्या दोन सावत्र बहिणींनी—कद्रू आणि विनता—आपसात एक पैज लावली. पैज लावून त्या दोघी, द्विजश्रेष्ठा, अत्यंत आनंदाने महासागराच्या दूरच्या किनाऱ्यावर गेल्या. दक्षकन्या कद्रू आणि विनता, आकाशातून जात, त्या स्थिर व जलमय संपत्ती असलेल्या महासागराकडे पाहू लागल्या. वाऱ्याने प्रचंड गतीने ढवळला गेलेला, मोठ्या आवाजाने गाजणारा, शंख, मकर आणि अन्य जलचरांनी भरलेला तो महासागर त्यांच्या दृष्टीस पडला. असंख्य आणि विविध जीवांनी भरलेला, भीषण, अगम्य, गूढ आणि अत्यंत भयंकर असा तो सागर होता. तो रत्नांचा मूळ स्रोत, वरुणाचे निवासस्थान, नागांचे घर, आनंददायक आणि नद्यांचा स्वामी होता. पाताळातील अग्नीचे निवास, असुरांचे घर, भयावह प्राण्यांचे वास्तव्य, आणि जलसंपत्तीचा अक्षय खजिना तोच. तो तेजस्वी, दिव्य, अमरत्वाचा स्रोत, श्रेष्ठ, अगम्य आणि अपूर्व, जणू स्वर्गातील शुद्ध जलासारखा होता. असंख्य महान नद्यांनी त्याचे पोट भरले होते, लाटा आनंदाने नाचत होत्या. अशा प्रकारे, वेगाने उसळणाऱ्या, खोल आणि विस्तीर्ण, आकाशासारख्या तेजस्वी, पाताळातील ज्वाळांनी प्रकाशित, गर्जना करणाऱ्या त्या महासागराजवळ त्या दोघी त्वरेने पोहोचल्या. महासागर ओलांडून, विनतेसह कद्रू क्षणातच त्या घोड्याजवळ उतरली. तेव्हा त्या दोघींनी तो अतिशय वेगवान, चंद्रकिरणांसारखा तेजस्वी, काळ्या अंशांनी युक्त अश्व पाहिला. त्याच्या शेपटीच्या मुळाशी अनेक काळे केस दिसले. हे पाहून कद्रूने विनतेला दु:खी केले आणि तिला दास्यत्वात बांधले. त्या पैजेत पराभूत झाल्याने, विनता शोकाक्रांत झाली आणि दासीपद स्वीकारावे लागले. दरम्यान, योग्य काळ येताच, गरुड—अतीशय तेजस्वी—अंडे फोडून, स्वतःच्या आईशिवाय जन्मास आला. प्रचंड बल, सामर्थ्य, सर्व दिशांना प्रकाशित करणारी, इच्छेनुसार कोणताही रूप धारण करणारी आणि कुठेही जाण्याची क्षमता असलेली अशी ती पक्षीराजाची मूर्ती जन्माला आली. तो जणू प्रज्वलित अग्निराशीसारखा तेजस्वी, अत्यंत भयंकर, वीजेसारख्या डोळ्यांनी, युगान्तीच्या ज्वाळेसारखा उज्ज्वल होता. क्षणातच वाढून, तो महान शरीरी पक्षी आकाशात झेपावला, भीषण गर्जना करीत, समुद्रातील ज्वाळेसारखा भयंकर दिसू लागला. त्याला पाहून सर्व देवता घाबरून अग्नीच्या शरण गेले, आणि त्या विश्वरूपधारी अग्नीला वंदन करून म्हणाले, “अग्ने, कृपया अधिक प्रज्वलित होऊ नकोस; तू आम्हाला जाळू इच्छित नाहीस ना? कारण तुझ्यातूनच तो प्रचंड अग्निराशि उसळत आहे.” त्यावर अग्नी म्हणाले, “हे असुरांचा संहार करणाऱ्यांनो, तसे नाही; हा गरुड माझ्यासमान तेजस्वी आणि सामर्थ्यशाली आहे. तो अत्युच्च तेजाने जन्मलेला, विनतेचा आनंद, त्याच्या तेजपुंज रूपामुळे तुम्हा सर्वांना गोंधळ वाटत आहे. तो सर्पांचा संहार करणारा, कश्यपाचा पराक्रमी पुत्र, देवांचा हितकर्ता आणि दैत्य-राक्षसांचा शत्रू आहे. येथे कोणालाही भीतीची गरज नाही; त्याला माझ्यासोबत पाहा. तू ऋषी आहेस, अतिशय पुण्यशाली आहेस, देव आहेस, पक्ष्यांचा स्वामी आहेस. तूच स्वामी, प्रकाशक, सूर्य, श्रेष्ठ स्रष्टा, प्रजापती, तूच इंद्र, अश्वांचा स्वामी, शर्व आणि विश्वाचा अधिपती आहेस. तूच कमलजन्माचा मुख, पुरोहित, अग्नी आणि वायू, तूच पालनकर्ता आणि व्यवस्थापक, विष्णू, देवांमध्ये श्रेष्ठ आहेस. तू महान, अजिंक्य, सनातन, अमर आहेस; तूच महाकीर्ति, तेज, अभिलषित, आणि आमचे श्रेष्ठ रक्षण आहेस. जे काही भविष्यात घडणार आहे आणि जे काही आधी घडले आहे—ते सर्व तूच आहेस.