ദ്വിചത്വാരിംശദധ്യായാഃ പര്വൈതദഭിസങ്ഖ്യയാ। സഹസ്രമേകം ശ്ലോകാനാം പഞ്ചശ്ലോകശതാനി ച
ഈ ഭാഗം എണ്ണത്തിൽ ഇരുപത്തിരണ്ടു അധ്യായങ്ങളും, ആയിരത്തഞ്ചു ശ്ലോകങ്ങളും ഉൾക്കൊള്ളുന്നു.
ഷഡേവ ച തഥാ ശ്ലോകാഃ സംഖ്യാതാസ്തത്ത്വദര്ശിനാ। അതഃ പരം നിബോധേദം മൌസലം പര്വ ദാരുണമ്
അത് കൂടാതെ, സത്യം കാണുന്നവർ ആറു ശ്ലോകങ്ങൾ കൂടി എണ്ണുന്നു. അതിന് ശേഷം, ഭയങ്കരമായ മൗസലപർവം കേൾക്കൂ.
യത്ര തേ പുരുഷവ്യാഘ്രാഃ ശസ്ത്രസ്പര്ശഹതാ യുധി। ബ്രഹ്മദണ്ഡവിനിഷ്പിഷ്ടാഃ സമീപേ ലവണാമ്ഭസഃ
അവിടെ, യുദ്ധത്തിൽ ആയുധങ്ങൾകൊണ്ട് പരിക്കേറ്റ പുരുഷസിംഹന്മാർ, ബ്രഹ്മദണ്ഡം കൊണ്ട് ചിതറപ്പെട്ടു, ഉപ്പു നിറഞ്ഞ കടലിന്റെ സമീപത്ത് വീണു.
ആപാനേ പാനകലിതാ ദൈവേനാഭിപ്രചോദിതാഃ। ഏരകാരൂപിഭിര്വജ്രൈര്നിജഘ്നുരിതരേതരമ്
കൂട്ടത്തിൽ മദ്യം കഴിച്ച്, ദൈവത്തിന്റെ ഇച്ഛയാൽ ഉണർത്തപ്പെട്ട അവർ, വജ്രംപോല ശക്തമായ ഇരകകൊണ്ടു പരസ്പരം കൊല്ലപ്പെട്ടു.
യത്ര സര്വക്ഷയം കൃത്വാ താവുഭൌ രാമകേശവൌ। നാതിചക്രാമതുഃ കാലം പ്രാപ്തം സര്വഹരം മഹത്
അവിടെ, എല്ലാം നശിപ്പിച്ച ശേഷം, ബാലരാമനും കേശവനും, എല്ലാം തിന്നുമാറ്റുന്ന മഹാകാലത്തെ അതിക്രമിച്ചില്ല.
യത്രാര്ജുനോ ദ്വാരവതീമേത്യ വൃഷ്ണിവിനാകൃതാമ്। ദൃഷ്ട്വാ വിപാദമഗമത്പരാം ചാര്തിം നരര്ഷഭഃ
അവിടെ, അർജുനൻ വൃഷ്ണികൾ ഇല്ലാത്ത ദ്വാരകയിൽ എത്തി, ആ ദുരന്തം കണ്ടു, മനുഷ്യശ്രേഷ്ഠനായ അവൻ അതീവ ദുഃഖത്തിലായി.
സ സംസ്കൃത്യ നരശ്രേഷ്ഠം മാതുലം ശൌരിമാത്മനഃ। ദദര്ശ യദുവീരാണാമാപാനേ വൈശസം മഹത്
തന്റെ മാതുലനായ ശ്രേഷ്ഠനായ ശൗരിയെ സംസ്കരിച്ചു, അർജുനൻ യദുവീരന്മാരുടെ കൂട്ടത്തിൽ വലിയ വധം കണ്ടു.
ശരീരം വാസുദേവസ്യ രാമസ്യ ച മഹാത്മനഃ। സംസ്കാരം ലമ്ഭയാമാസ വൃഷ്ണീനാം ച പ്രധാനതഃ
വാസുദേവന്റെയും മഹാത്മാവായ ബാലരാമന്റെയും ശരീരങ്ങൾ അർജുനൻ സംസ്കരിച്ചു, പ്രധാനപ്പെട്ട വൃഷ്ണിമാരുടെയും അന്ത്യകർമ്മം ചെയ്തു.
സവൃദ്ധബാലമാദായ ദ്വാരവത്യാസ്തതോ ജനമ്। ദദര്ശാപദി കഷ്ടായാം ഗാണ്ഡീവസ്യ പരാഭവമ്
വയസ്സുകൂടിയവരെയും കുട്ടികളെയും ദ്വാരകയിലെ ജനത്തെയും കൂട്ടിക്കൊണ്ടു, അർജുനൻ ആ കഷ്ടസമയത്ത് ഗാണ്ഡീവം പരാജയപ്പെടുന്നത് കണ്ടു.
സര്വേഷാം ചൈവ ദിവ്യാനാമസ്ത്രാണാമപ്രസന്നതാമ്। നാശം വൃഷ്ണികലത്രാണാം പ്രഭാവാനാമനിത്യതാമ്
ദൈവായുധങ്ങൾ എല്ലാം അനുകൂലമല്ലാതിരിക്കുകയും, വൃഷ്ണി സ്ത്രീകൾ നശിക്കുകയും, എല്ലാ ശക്തികളും നശ്വരമാണെന്നതും അവൻ കണ്ടു.
ദൃഷ്ട്വാ നിര്വേദമാപന്നോ വ്യാസവാക്യപ്രചോദിതഃ। ധര്മരാജം സമാസാദ്യ സംന്യാസം സമരോചയത്
ഇതൊക്കെ കണ്ട അർജുനൻ നിരാശനായി; വ്യാസന്റെ വാക്ക് പ്രേരണയായി, ധർമ്മരാജാവിനെ സമീപിച്ചു, സന്യാസം സ്വീകരിക്കാൻ മനസ്സുറപ്പിച്ചു.
ഇത്യേതന്മൌസലം പര്വ ഷോഡശം പരികീര്തിതമ്। അധ്യായാഷ്ടൌ സമാഖ്യാതാഃ ശ്ലോകാനാം ച ശതത്രയമ്
ഇങ്ങനെ, മൗസലപർവം എന്ന പതിനാറാമത്തെ ഭാഗം പ്രസിദ്ധമാണ്; അതിൽ എട്ട് അധ്യായങ്ങളും മൂവായിരം ശ്ലോകങ്ങളും ഉള്ളതായി പറയുന്നു.
ശ്ലോകാനാം വിംശതിശ്ചവ സംഖ്യാതാ തത്ത്വദര്ശിനാ। മഹാപ്രസ്ഥാനികം തസ്മാദൂര്ധ്വം സപ്തദശം സ്മൃതമ്
സത്യം കാണുന്നവർ ഇരുപത് ശ്ലോകങ്ങൾ കൂടി എണ്ണുന്നു; അതിന് ശേഷം മഹാപ്രസ്ഥാനികം എന്ന പതിനേഴാമത്തെ ഭാഗം ഓർക്കപ്പെടുന്നു.
യത്ര രാജ്യം പരിത്യജ്യ പാണ്ഡവാഃ പുരുഷര്ഷഭാഃ। ദ്രൌപദ്യാ സഹിതാ ദേവ്യാ മഹാപ്രസ്ഥാനമാസ്ഥിതാഃ
അവിടെ, പുരുഷശ്രേഷ്ഠന്മാരായ പാണ്ഡവന്മാർ ദ്രൗപദിയോടൊപ്പം രാജ്യം ഉപേക്ഷിച്ചു, മഹാപ്രസ്ഥാനം ആരംഭിച്ചു.
യത്ര തേഽഗ്നിം ദദൃശിരേ ലൌഹിത്യം പ്രാപ്യ സാഗരമ്। യത്രാഗ്നിനാ ചോദിതശ്ച പാര്ഥസ്തസ്മൈ മഹാത്മനേ
അവിടെ, അവർ ലൗഹിത്യനദിയുടെ കടലാമുഖം എത്തി, അഗ്നിയെ കണ്ടു; അഗ്നിയുടെ പ്രേരണയാൽ അർജുനൻ ആ മഹാത്മാവിന്—
ദദൌ സംപൂജ്യ തദ്ദിവ്യം ഗാണ്ഡീവം ധനുരുത്തമമ്। യത്ര ഭ്രാതൃന്നിപതിതാന്ദ്രൌപദീം ച യുധിഷ്ഠിരഃ
ആ ദിവ്യമായ ഉത്തമമായ ഗാണ്ഡീവം അർജുനൻ ആദരപൂർവ്വം സമർപ്പിച്ചു; അവിടെ യുദിഷ്ഠിരൻ തന്റെ സഹോദരന്മാരെയും ദ്രൗപദിയെയും വീണുകിടക്കുന്നത് കണ്ടു.
ദൃഷ്ട്വാ ഹിത്വാ ജഗാമൈവ സര്വാനനവലോകയന്। ഏതത്സപ്തദശം പര്വ മഹാപ്രസ്ഥാനികം സ്മൃതമ്
കണ്ടു വിട്ട്, ആരെയും തിരിഞ്ഞ് നോക്കാതെ, അവൻ മുന്നോട്ട് പോയി. ഇതാണ് പതിനേഴാമത്തെ ഭാഗം, മഹാപ്രസ്ഥാനികം എന്നറിയപ്പെടുന്നത്.
യത്രാധ്യായാസ്ത്രയഃ പ്രോക്താഃ ശ്ലോകാനാം ച ശതത്രയമ്। വിംശതിശ്ച തഥാ ശ്ലോകാഃ സംഖ്യാതാസ്തത്ത്വദര്ശിനാ
ഇതിൽ മൂന്നു അധ്യായങ്ങളും മൂന്നു നൂറ് ശ്ലോകങ്ങളും, അതോടൊപ്പം ഇരുപത് ശ്ലോകങ്ങളും, സത്യദർശികൾ എണ്ണിയിരിക്കുന്നു.
സ്വര്ഗപര്വ തതോ ജ്ഞേയം ദിവ്യം യത്തദമാനുഷമ്। പ്രാപ്തം ദൈവരഥം സ്വര്ഗാന്നേഷ്ടവാന്യത്ര ധര്മരാട്
അതിനുശേഷം സ്വർഗപര്വം അറിയേണ്ടതാണ്; അതൊരു ദിവ്യവും മനുഷ്യരെക്കാൾ അതീതവുമാണ്. അവിടെ ധർമ്മരാജാവ് ദൈവരഥം പ്രാപിച്ച് സ്വർഗത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു.
ആരോദും സുമഹാപ്രാജ്ഞ ആനൃശംസ്യാച്ഛുനാ വിനാ। താമസ്യാവിചലാം ജ്ഞാത്വാ സ്ഥിതിം ധര്മേ മഹാത്മനഃ
ആ മഹാപണ്ഡിതൻ, കരുണ കൊണ്ടു, നായയെ കൂടാതെ, മഹാത്മാവിന്റെ ധർമ്മത്തിൽ അചഞ്ചലത്വം മനസ്സിലാക്കി, സ്വർഗത്തിലേക്ക് ഉയർന്നു.
ശ്വരൂപം യത്ര തത്ത്യക്ത്വാ ധര്മേണാസൌ സമന്വിതഃ। സ്വര്ഗം പ്രാപ്തഃസച തഥാ യാതനാവിപുലാ ഭൃശമ്
അവിടെ, തന്റെ ശരീരം ഉപേക്ഷിച്ച്, ധർമ്മത്തോടൊപ്പം ചേർന്ന്, അവൻ സ്വർഗം പ്രാപിച്ചു; അതുപോലെ, വലിയ കഠിനമായ യാതനകളും അവൻ കണ്ടു.
ദേവദൂതേന നരകം യത്ര വ്യാജേന ദര്ശിതമ്। ശുശ്രാവ യത്ര ധര്മാത്മാ ഭ്രാതൄണാം കരുണാഗിരഃ
അവിടെ ദൈവദൂതൻ വ്യാജം ഉപയോഗിച്ച് നരകം കാണിച്ചു; അവിടെ ധർമ്മാത്മാവ് തന്റെ സഹോദരന്മാരുടെ ദയനീയമായ നിലവിളികൾ കേട്ടു.
നിദേശേ വര്തമാനാനാം ദേശേ തത്രൈവ വര്തതാമ്। അനുദര്ശിതശ്ച ധര്മേണ ദേവരാജ്ഞാ ച പാണ്ഡവഃ
അവിടെ, ആജ്ഞയിൽ കഴിയുന്നവരും അവിടെയായിരുന്നു; അവിടെ ധർമ്മവും ദേവരാജാവും പാണ്ഡവനെ കാണിച്ചു.
ആപ്ലുത്യാകാശഗങ്ഗായാം ദേഹം ത്യക്ത്വാ സ മാനുഷമ്। സ്വധര്മനിര്ജിതം സ്ഥാനം സ്വര്ഗേ പ്രാപ്യ സ ധര്മരാട്
ആകാശഗംഗയിൽ കുളിച്ച്, മനുഷ്യശരീരം ഉപേക്ഷിച്ച്, തന്റെ ധർമ്മം കൊണ്ടു നേടിയ സ്ഥാനം സ്വർഗത്തിൽ ധർമ്മരാജാവ് പ്രാപിച്ചു.
മുമുദേ പൂജിതഃ സര്വൈഃ സേന്ദ്രൈഃ സുരഗണൈഃ സഹ। ഏതദഷ്ടാദശം പര്വ പ്രോക്തം വ്യാസേന ധീമതാ
ഇന്ദ്രനും ദേവഗണങ്ങളുമൊത്ത് എല്ലാവരാലും ആദരിക്കപ്പെട്ട്, അവൻ ആനന്ദിച്ചു; ഇതാണ് ധീരനായ വ്യാസൻ പറഞ്ഞ പതിനെട്ടാമത്തെ ഭാഗം.
അധ്യായാഃ പഞ്ച സംഖ്യാതാഃ പര്വമ്യസ്മിന്മഹാത്മനാ। ശ്ലോകാനാം ദ്വേ ശതേ ചൈവ പ്രസംഖ്യാതേ തപോധാഃ
ഈ ഭാഗത്തിൽ മഹാത്മാവ് അഞ്ചു അധ്യായങ്ങൾ എണ്ണിയിരിക്കുന്നു; തപസ്സുകാരൻ രണ്ട് നൂറ് ശ്ലോകങ്ങളും കൃത്യമായി എണ്ണിയിരിക്കുന്നു.
നവ ശ്ലോകാസ്തഥൈവാന്യേ സംഖ്യാതാഃ പരമര്ഷിണാ। അഷ്ടാദശൈവമേതാനി പര്വാണ്യേതാന്യശേഷതഃ
മറ്റു ഒൻപതു ശ്ലോകങ്ങളും അതുപോലെ പരമർഷി എണ്ണിയിരിക്കുന്നു; ഇങ്ങനെ പതിനെട്ടു ഭാഗങ്ങൾ എല്ലാം പൂർണ്ണമായി എണ്ണപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.
ഖിലേഷു ഹരിവംശശ്ച ഭവിഷ്യം ച പ്രകീര്തിതമ്। ദശ ശ്ലോകസഹസ്രാണി വിംശച്ഛ്ലോകശതാനി ച
അനുബന്ധങ്ങളിൽ ഹരിവംശവും ഭാവിയുള്ളതും വിവരിച്ചിരിക്കുന്നു; അവിടെ പത്ത് ആയിരം ഇരുപത് നൂറ് ശ്ലോകങ്ങൾ ഉണ്ട്.
ഖിലേഷു ഹരിവംശേ ച സംഖ്യാതാനി മഹര്ഷിണാ। ഏതത്സര്വം സമാഖ്യാതം ഭാരതേ പര്വസംഗ്രഹഃ
അനുബന്ധങ്ങളിലും ഹരിവംശയിലും മഹർഷി ശ്ലോകങ്ങളുടെ എണ്ണം പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു; ഇതെല്ലാം ഭാരതത്തിലെ ഭാഗങ്ങളുടെ സംഗ്രഹമായി വിവരിച്ചിരിക്കുന്നു.
അഷ്ടാദശ സമാജഗ്മുരക്ഷൌഹിണ്യോ യയുത്സയാ। തന്മഹാദാരുണം യുദ്ധമഹാന്യഷ്ടാദശാഭവത്
പതിനെട്ട് സൈന്യങ്ങൾ യുദ്ധത്തിന് ആഗ്രഹത്തോടെ ഒന്നിച്ചു; ആ മഹാദാരുണമായ യുദ്ധം പതിനെട്ട് ദിവസം നീണ്ടു.