യാജകൈഃ ശുക്ലവാസോഭിര്ഹൂയമാനാ ഹുതാശനാഃ। അഗച്ഛന്നഗ്രതസ്തസ്യ ദീപ്യമാനാഃ സ്വലങ്കൃതാഃ
വെള്ളവസ്ത്രം ധരിച്ച യാജകര് വിളിച്ചുയര്ത്തിയ യാഗാഗ്നികള് അഗ്നിപോലെ ദീപ്തിയായി, അലങ്കാരങ്ങളോടെ അവന്റെ മുന്നില് മുന്നോട്ട് നീങ്ങി.
ബ്രാഹ്മണാഃ ക്ഷത്രിയാ വൈശ്യാഃ ശൂദ്രാശ്ചൈവ സഹസ്രശഃ। രുദന്തഃ ശോകസംതപ്താ അനുജഗ്മുര്നരാധിപമ്
ബ്രാഹ്മണര്, ക്ഷത്രിയര്, വൈശ്യര്, ശൂദ്രര് ആയിരക്കണക്കിന് ആളുകള് ദുഃഖത്തിലും വേദനയിലും കരയിച്ചുകൊണ്ട് രാജാവിനെ പിന്തുടര്ന്നു.
അയമസ്മാനപാഹായ ദുഃഖേ ചാധായ ശാശ്വതേ। കൃത്വാ ചാസ്മാനനാഥാംശ്ച ക്വ യാസ്യതി നരാധിപഃ
ഞങ്ങളെ ഉപേക്ഷിച്ച് എപ്പോഴും ദുഃഖത്തില് ആക്കി, അനാഥരാക്കി, രാജാവ് ഇനി എവിടേക്കാണ് പോകുന്നത്?
ക്രോശന്തഃ പാണ്ഡവാഃ സര്വേ ഭീഷ്മോ വിദുര ഏവ ച। `ബാഹ്ലീകഃ സോമദത്തശ്ച തഥാ ഭൂരിശ്രവാ നൃപഃ
പാണ്ഡവര് എല്ലാവരും, ഭീഷ്മനും വിദുരനും, ബാഹ്ലികനും സോമദത്തനും ഭൂരിശ്രവാ രാജാവും ഉച്ചത്തില് കരഞ്ഞു.
അന്യോന്യം വൈ സമാശ്ലിഷ്യ അനുജഗ്മുഃ സഹസ്രശഃ।' രമണീയേ വനോദ്ദേശേ ഗങ്ഗാതീരേ സമേ ശുഭേ
അവരൊക്കെ തമ്മില് ചേര്ന്നു കെട്ടിപ്പിടിച്ച്, ആയിരക്കണക്കിന് ആളുകള് മനോഹരവും സമതലവുമായ ഗംഗാതീരത്തുള്ള കാട്ടിലൂടെ മുന്നോട്ട് നടന്നു.
ന്യാസയാമാസുരഥം താം ശിബികാം സത്യവാദിനഃ। സഭാര്യസ്യ നൃസിംഹസ്യ പാണ്ഡോരക്ലിഷ്ടകര്മണഃ
സത്യവാദികള് അകൃത്യങ്ങളൊന്നുമില്ലാത്ത പാണ്ഡു രാജാവിന്റെയും ഭാര്യയുടെയും ശിബിക അവിടെ വെച്ചു.
തതസ്തസ്യ ശരീരം തു സര്വഗന്ധാധിവാസിതമ്। ശുചികാലീയകാദിഗ്ധം ദിവ്യചന്ദനരൂഷിതമ്
അവന്റെ ശരീരം എല്ലാ സുഗന്ധവസ്തുക്കളാലും പരിമളിപ്പിച്ച്, ശുദ്ധമായ കാലിക എണ്ണ പുരട്ടി, ദിവ്യചന്ദനമണയിച്ചു.
പര്യഷിഞ്ചഞ്ജലേനാശു ശാതകുമ്ഭമയൈര്ഘടൈഃ। ചന്ദനേന ച ശുക്ലേന സര്വതഃ സമലേപയന്
പൊന്നുകൊണ്ടുള്ള കുഴികളില് നിന്നുള്ള വെള്ളം വേഗത്തില് ചീറ്റി, വെളുത്ത ചന്ദനപ്പൊടി എല്ലായിടത്തും പുരട്ടി.
കാലാഗുരുവിമിശ്രേണ തഥാ തുങ്ഗരസേന ച। അഥൈനം ദേശജൈഃ ശുക്ലൈര്വാസോഭിഃ സമയോജയന്
കാളാഗുരുവും സുഗന്ധമുള്ള തുങ്ങരസും ചേര്ത്ത്, നാട്ടില് ഉണ്ടാകുന്ന വെളുത്ത വസ്ത്രം അവന് ധരിപ്പിച്ചു.
സംഛന്നഃ സ തു വാസോഭിര്ജീവന്നിവ നരാധിപഃ। ശുശുഭേ സ നവ്യാഘ്രോ മഹാര്ഹശയനോചിതഃ
അവ വസ്ത്രങ്ങള് ധരിച്ച രാജാവ് ജീവിച്ചിരിക്കുന്നവനുപോലെ തിളങ്ങി, പുതുതായി ജനിച്ച കടുവയെപ്പോലെ മഹാര്ഹമായ കിടക്കയ്ക്ക് അനുയോജ്യനായി ദൃശ്യമായി.
ഹയമേധാഗ്നിനാ സര്വേ യാജകാഃ സപുരോഹിതാഃ। വേദോക്തേന വിധാനേന ക്രിയാംചക്രുഃ സമന്ത്രകമ്
യാഗകര് പുരോഹിതന്മാരോടൊപ്പം, വേദം പറഞ്ഞിട്ടുള്ള വിധിപ്രകാരം, അശ്വമേധയാഗത്തിലെ അഗ്നിക്ക് വേണ്ട ക്രിയകള് മന്ത്രങ്ങളോടെ ചെയ്തു.
യാജകൈരഭ്യനുജ്ഞാതേ പ്രേതകര്മണ്യനിഷ്ഠിതേ। ഘൃതാവസിക്തം രാജാനം സഹ മാദ്ര്യാ സ്വലങ്കൃതമ്
യാഗകര് അനുമതി നല്കി, പ്രേതകര്മ്മം പൂര്ത്തിയായ ശേഷം, രാജാവിനെയും മാദ്രിയെയും അലങ്കരിച്ച്, നെയ്യ് പുരട്ടി.
തുങ്ഗപദ്മകമിശ്രേണ ചന്ദനേന സുഗന്ധിനാ। `സരലം ദേവദാരും ച ഗുഗ്ഗുലം ലാക്ഷയാ സഹ
ഉയരമുള്ള താമരയും സുഗന്ധമുള്ള ചന്ദനവും ചേര്ത്ത്, ശരളമരം, ദേവദാരു, ഗുഗ്ഗുലു, ലക്ഷ എന്നിവയും ചേര്ത്തു.
ഹരിചന്ദനകാഷ്ഠൈശ്ച ഹരിബേരൈരുശീരകൈഃ।' അന്യൈശ്ച വിവിധൈര്ഗന്ധൈര്വിധിനാ സമദാഹയന്
പച്ചചന്ദനം, ഹരിബേര, ഉശീരം, മറ്റു പലവിധ സുഗന്ധവസ്തുക്കള് ചേര്ത്ത്, വിധിപ്രകാരം ദഹിപ്പിച്ചു.
തതസ്തയോഃ ശരീരേ ദ്വേ ദൃഷ്ട്വാ മോഹവശം ഗതാ। ഹാഹാ പുത്രേതി കൌസല്യാ പപാത സഹസാ ഭുവി
അവരുടെ രണ്ടു ശരീരങ്ങളും കണ്ട കൌസല്യ, മോഹത്തില് ആകി, 'ഹായേ മകനേ' എന്ന് വിളിച്ചു നിലത്ത് വീണു.
താം പ്രേക്ഷ്യ പതിതാമാര്താം പൌരജാനപദോ ജനഃ। രുരോദ ദുഃഖസംതപ്തോ രാജഭക്ത്യാ കൃപാഽന്വിതഃ
അവളെ വീണുകിടക്കുന്ന ദുഃഖിതയായി കണ്ട നഗരവാസികളും ഗ്രാമവാസികളും രാജാവിനോടുള്ള ഭക്തിയിലും കരുണയിലും ദുഃഖഭാരത്തില് കരഞ്ഞു.
കുന്ത്യാശ്ചൈവാര്തനാദേന സര്വാണി ച വിചുക്രുശുഃ। മാനുഷൈഃ സഹ ഭൂതാനി തിര്യഗ്യോനിഗതാന്യപി
കുന്തിയുടെ വേദനയോടെയുള്ള നിലവിളിയില് മനുഷ്യരും മൃഗരൂപത്തില് ജനിച്ചവരും ഉള്പ്പെടെ എല്ലാം നിലവിളിച്ചു.
തഥാ ഭീഷ്മഃ ശാന്തനവോ വിദുരശ്ച മഹാമതിഃ। സര്വശഃ കൌരവാശ്ചൈവ പ്രാണദന്ഭൃശദുഃഖിതാഃ
അങ്ങനെ തന്നെ ശാന്തനുവിന്റെ പുത്രനായ ഭീഷ്മനും, മഹാമതിയായ വിദുരനും, എല്ലാ കൗരവരും അതിവേലയില് ദുഃഖിച്ചു.
തതോ ഭീഷ്മോഽഥ വിദുരോ രാജാ ച സഹ പാണ്ഡവൈഃ। ഉദകം ചക്രിരേ തസ്യ സര്വാശ്ച കുരുയോഷിതഃ
അതിനുശേഷം ഭീഷ്മനും വിദ്യുരനും രാജാവും പാണ്ഡവന്മാരോടൊപ്പം, കൂടാതെ കുറുവംശത്തിലെ എല്ലാ സ്ത്രീകളും ചേർന്ന് അവനുവേണ്ടി വെള്ളക്കർമം നടത്തി.
ചുക്രുശുഃ പാണ്ഡവാഃ സര്വേ ഭീഷ്മഃ ശാന്തനവസ്തഥാ। വിദുരോ ജ്ഞാതയശ്ചൈവ ചക്രുശ്ചാപ്യുദകക്രിയാഃ
പാണ്ഡവന്മാർ എല്ലാവരും കരഞ്ഞു; ശാന്തനുവിന്റെ മകൻ ഭീഷ്മനും വിദ്യുരനും ബന്ധുക്കളും അങ്ങനെ തന്നെ. അവരും വെള്ളക്കർമങ്ങൾ നടത്തി.
കൃതോദകാംസ്താനാദായ പാണ്ഡവാഞ്ഛോകകര്ശിതാന്। സര്വാഃ പ്രകൃതയോ രാജഞ്ശോചമാനാ ന്യവാരയന്
വെള്ളക്കർമങ്ങൾ കഴിഞ്ഞ ശേഷം, ദുഃഖത്തിൽ തളർന്ന പാണ്ഡവന്മാരെ കണ്ടപ്പോൾ, രാജാവേ, എല്ലാവരും അവരെ ആശ്വസിപ്പിച്ചു.
യഥൈവ പാണ്ഡവാ ഭൂമൌ സുഷുപുഃ സഹ ബാന്ധവൈഃ। തഥൈവ നാഗരാ രാജഞ്ശിശ്യിരേ ബ്രാഹ്മണാദയഃ
പാണ്ഡവന്മാർ ബന്ധുക്കളോടൊപ്പം നിലത്തുകിടന്നതുപോലെ, നഗരവാസികളും ബ്രാഹ്മണന്മാരും മറ്റുള്ളവരും അങ്ങനെ തന്നെ ഉറങ്ങി.
തദ്ഗതാനന്ദമസ്വസ്ഥമാകുമാരമഹൃഷ്ടവത്। ബഭൂവ പാണ്ഡവൈഃ സാര്ധം നഗരം ദ്വാദശ ക്ഷപാഃ
പാണ്ഡവന്മാരോടൊപ്പം നഗരവും പന്ത്രണ്ട് രാത്രികൾ സന്തോഷമില്ലാതെ, മനസ്സിൽ ആശ്വാസമില്ലാതെ, രാജകുമാരനെ നഷ്ടപ്പെട്ടതുപോലെ ആയിരുന്നു.
തതഃ ക്ഷത്താ ച ഭീഷ്മശ്ച വ്യാസോ രാജാ ച ബന്ധുഭിഃ। ദദുഃ ശ്രാദ്ധം തദാ പാണ്ഡോഃ സ്വധാമൃതമയം തദാ
അതിനുശേഷം വിദ്യുരനും ഭീഷ്മനും വ്യാസനും രാജാവും ബന്ധുക്കളുമൊത്ത് പാണ്ഡുവിന് പിതൃകർമ്മം നടത്തി, അതിൽ അമൃതം ചേർത്തു.
പുരോഹിതസഹായാസ്തേ യഥാന്യായമകുര്വത।' കുരൂംശ്ച വിപ്രമുഖ്യാംശ്ച ഭോജയിത്വാ സഹസ്രശഃ। രത്നൌഘാന്ദ്വിജമുഖ്യേഭ്യോ ദത്ത്വാ ഗ്രാമവരാംസ്തഥാ
പുരോഹിതന്റെ സഹായത്തോടെ, അവർ നിയമപ്രകാരം ചടങ്ങുകൾ നടത്തി; ആയിരക്കണക്കിന് കുറുക്കളെയും പ്രശസ്ത ബ്രാഹ്മണന്മാരെയും ഭക്ഷണം കൊടുത്തു; ഉത്തമ ബ്രാഹ്മണന്മാർക്ക് രത്നങ്ങളും നല്ല ഗ്രാമങ്ങളും സമ്മാനമായി നൽകി.
കൃതശൌചാംസ്തതസ്താംസ്തു പാണ്ഡവാന്ഭരതര്ഷഭാന്। ആദായ വിവിശുഃ സര്വേ പുരം വാരണസാഹ്വയമ്
ശുദ്ധികർമ്മങ്ങൾ കഴിഞ്ഞ്, അവർ ഭാരതവംശത്തിലെ ഉത്തമരായ പാണ്ഡവന്മാരെ കൂട്ടിക്കൊണ്ട് എല്ലാവരും വാരണവത നഗരത്തിലേക്ക് പ്രവേശിച്ചു.
സതതം സ്മാനുശോചന്തസ്തമേവ ഭരതര്ഷഭമ്। പൌരജാനപദാഃ സര്വേ മൃതം സ്വമിവ ബാന്ധവമ്
ഭാരതവംശത്തിലെ ആ മഹാനായവനെ ഓർത്ത് നഗരവാസികളും ഗ്രാമവാസികളും എല്ലാം തങ്ങളുടെ സ്വന്തം ബന്ധുവിനെ നഷ്ടപ്പെട്ടതുപോലെ ദുഃഖിച്ചു.
ശ്രാദ്ധാവസാനേ തു തദാ ദൃഷ്ട്വാ തം ദുഃഖിതം ജനമ്। സംമൂഢാം ദുഃഖശോകാര്താം വ്യാസോ മാതരമബ്രവീത്
ശ്രാദ്ധം കഴിഞ്ഞപ്പോൾ, ആ ജനങ്ങൾ ദുഃഖത്തിൽ മുങ്ങി, മനസ്സിൽ ആശ്വാസമില്ലാതെ, വിഷാദത്തിൽ കുഴഞ്ഞിരിക്കുന്നതുകണ്ട്, വ്യാസൻ അമ്മയോടു പറഞ്ഞു.
അതിക്രാന്തസുഖാഃ കാലാഃ പര്യുപസ്ഥിതദാരുണാഃ। ശ്വഃശ്വഃ പാപിഷ്ഠദിവസാഃ പൃഥിവീ ഗതയൌവനാ
സന്തോഷം നിറഞ്ഞ കാലങ്ങൾ കഴിഞ്ഞു; ഇപ്പോൾ കഠിനമായ ദിവസങ്ങൾ എത്തിയിരിക്കുന്നു. ഓരോ ദിവസവും കൂടുതൽ ദുഷ്പ്രഭമായ ദിവസങ്ങൾ വരുന്നു; ഭൂമി യുവത്വം നഷ്ടപ്പെട്ടു.
ബഹുമായാസമാകീര്ണോ നാനാദോഷസമാകുലഃ। ലുപ്തധര്മക്രിയാചാരോ ഘോരഃ കാലോ ഭവിഷ്യതി
വലിയ കഷ്ടപ്പാടുകളും പലവിധ ദോഷങ്ങളും നിറഞ്ഞ, ധർമ്മവും ആചാരങ്ങളും നഷ്ടമാകുന്ന ഭയാനകമായ ഒരു കാലം വരാനിരിക്കുകയാണ്.