താഭ്യാം സഹ സമാഃ സപ്ത വിഹരന്പൃഥിവീപതിഃ। വിചിത്രവീര്യസ്തരുണോ യക്ഷ്മണാ സമഗൃഹ്യത
അവരോടൊപ്പം ഏഴു വര്ഷം സന്തോഷത്തോടെ ജീവിച്ച യുവാവായ രാജാവ് വിശിത്രവീര്യന് ക്ഷയരോഗം പിടിപെട്ടു.
സുഹൃദാം യതമാനാനാമാപ്തൈഃ സഹ ചികിത്സകൈഃ। ജഗാമാസ്തമിവാദിത്യഃ കൌരവ്യോ യമസാദനമ്
സുഹൃത്തുക്കളും പരിചയസമ്പന്നരായ വൈദ്യരും ഏറെ പരിശ്രമിച്ചിട്ടും, കൗരവന് സൂര്യന് അസ്തമിക്കുന്നതുപോലെ യമലോകത്തേക്ക് യാത്രയായി.
ധര്മാത്മാ സ തു ഗാങ്ഗേയഃ ചിന്താശോകപരായണഃ। പ്രേതകാര്യാണി സര്വാണി തസ്യ സമ്യഗകാരയത്
ധർമ്മനിഷ്ഠനായ ഗംഗാപുത്രൻ, ആലോചനയിലും ദുഃഖത്തിലും മുഴുകി, അവന്റെ എല്ലാ അന്തിമകർമ്മങ്ങളും യഥാവിധി നിർവഹിച്ചു.
രാജ്ഞോ വിചിത്രവീര്യസ്യ സത്യവത്യാ മതേ സ്ഥിതഃ। ഋത്വിഗ്ബിഃ സഹിതോ ഭീഷ്മഃ സര്വൈശ്ച കുരുപുങ്ഗവൈഃ।। പ്രസീദ യജ്ഞസേനേഹ ഗതിര്മേ ഭവ സോമക
രാജാവ് വിചിത്രവീര്യന്റെ ചടങ്ങുകൾ സത്യവതിയുടെ ഉപദേശം അനുസരിച്ച്, യജ്ഞികന്മാരോടും കുരുവംശത്തിലെ പ്രധാനികളോടും കൂടെ ഭീഷ്മൻ പൂർത്തിയാക്കി. സോമക, യജ്ഞസേന, ദയവായി എന്റെ വഴികാട്ടിയാകൂ.
തതഃ സത്യവതീ ദീനാ കൃപണാ പുത്രഗൃദ്ധിനീ। പുത്രസ്യ കൃത്വാ കാര്യാണി സ്നുഷാഭ്യാം സഹ ഭാരത
അതിനുശേഷം, ദുഃഖിതയുമായും കരുണാജനകയുമായും പുത്രാഗ്രഹയുള്ളയുമായ സത്യവതി, തന്റെ മകനായ വിചിത്രവീര്യന്റെ അന്തിമകർമ്മങ്ങൾ തന്റെ മരുമക്കളോടൊപ്പം പൂർത്തിയാക്കി.
സമാശ്വാസ്യ സ്നുഷേ തേ ച ഭര്തൃശോകനിപീഡിതേ। ധര്മം ച പിതൃവംശം ച മാതൃവംശം ച ഭാമിനീ। പ്രസമീക്ഷ്യ മഹാഭാഗാ ഗാങ്ഗേയം വാക്യമബ്രവീത്
ഭർത്താവിന്റെ ദുഃഖത്തിൽ കഷ്ടപ്പെട്ടിരുന്ന മരുമക്കളെ ആശ്വസിപ്പിച്ച്, പിതൃവംശവും മാതൃവംശവും സംബന്ധിച്ചുള്ള ധർമ്മം ആലോചിച്ച ശേഷം, മഹാഭാഗയായ സത്യവതി ഗംഗാപുത്രനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.
ദുഃഖാര്ദിതാ തു സാ ദേവീ മജ്ജന്തീ ശോകസാഗരേ। ശന്തനോര്ധര്മനിത്യസ്യ കൌരവ്യസ്യ യശസ്വിനഃ।' ത്വയി പിണ്ഡശ്ച കീര്തിശ്ച സംതാനശ്ച പ്രതിഷ്ഠിതഃ
ദുഃഖത്തിൽ മുഴുകി, ദുഃഖസമുദ്രത്തിൽ മുങ്ങിയിരുന്ന രാജ്ഞി പറഞ്ഞു: 'ധർമ്മനിഷ്ഠനായും പ്രശസ്തനായും കുരുവംശത്തിലെ ശാന്തനുവിന്റെ പിണ്ഡവും കീർത്തിയും വംശവും നിനക്കാണ് നിലനിൽക്കുന്നത്.'
ഭ്രാതാ വിചിത്രവീര്യസ്തേ ഭൂതാനാമന്തമേയിവാന്।' യഥാകര്മ ശുഭം കൃത്വാ സ്വര്ഗോപഗമനം ധ്രുവമ്। യഥാ ചായുര്ധ്രുവം സത്യേ ത്വയി ധര്മസ്തഥാ ധ്രുവഃ
നിന്റെ സഹോദരനായ വിചിത്രവീര്യൻ ഈ ലോകം വിട്ടുപോയി; നല്ല പ്രവൃത്തികൾ ചെയ്തിട്ടു സ്വർഗത്തിൽ എത്തി. എങ്ങനെ സത്യത്തിൽ ആയുസ്സ് ഉറപ്പുള്ളതോ, അതുപോലെ നിനക്കുള്ള ധർമ്മവും ഉറപ്പാണ്.
വേത്ഥ ധര്മാംശ്ച ധര്മജ്ഞ സമാസേനേതരേണ ച। വിവിധാസ്ത്വം ശ്രുതീര്വേത്ഥ വേദാങ്ഗാനി ച സര്വശഃ
നീ ധർമ്മങ്ങളെ സംക്ഷിപ്തമായും വിശദമായും അറിയുന്നവനാണ്; വിവിധ ശാസ്ത്രങ്ങളും വേദങ്ങളുടെ എല്ലാ ശാഖകളും നിനക്ക് അറിയാം.
വ്യവസ്ഥാനം ച തേ ധര്മേ കുലാചാരം ച ലക്ഷയേ। പ്രതിപത്തിം ച കൃച്ഛ്രേഷു ശുക്രാങ്ഗിരസയോരിവ
നിന്റെ ആചാരങ്ങളിലും കുടുംബരീതികളിലും ഞാൻ ശരിയായ നിലപാട് കാണുന്നു; കഠിനസമയങ്ങളിൽ നിന്റെ വിവേകം ശുക്രനും അംഗിരസും പോലെയാണ്.
തസ്മാത്സുഭൃശമാശ്വസ്യ ത്വയി ധര്മഭൃതാം വര। കാര്യേ ത്വാം വിനിയോക്ഷ്യാമി തച്ഛ്രുത്വാ കര്തുമര്ഹസി
അതിനാൽ, ധർമ്മനിഷ്ഠരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ നിനക്കാണ് ഞാൻ ഈ കാര്യത്തിൽ പൂർണ്ണവിശ്വാസം വെക്കുന്നത്; ഞാൻ പറയുന്ന കാര്യം കേട്ട് നീ അതനുസരിച്ച് പ്രവർത്തിക്കണം.
മമ പുത്രസ്തവ ഭ്രാതാ വീര്യവാന്സുപ്രിയശ്ച തേ। ബാല ഏവ ഗതഃ സ്വര്ഗമപുത്രഃ പുരുഷര്ഷഭ
എന്റെ മകനും നിന്റെ സഹോദരനുമായ വിചിത്രവീര്യൻ ധൈര്യശാലിയും നിനക്ക് പ്രിയനുമായിരുന്നു; ബാലവയസ്സിൽ തന്നെ അവൻ പുത്രനില്ലാതെ സ്വർഗത്തിലേക്ക് പോയി, മഹാനായവനേ.
ഇമേ മഹിഷ്യൌ ഭ്രാതുസ്തേ കാശിരാജസുതേ ശുഭേ। രൂപയൌവനസംപന്നേ പുത്രകാമേ ച ഭാരത
ഇവിടെ നിന്റെ സഹോദരന്റെ രണ്ട് ഭാര്യമാർ, കാശിരാജാവിന്റെ പുത്രിമാർ, സൗന്ദര്യത്തിലും യൗവനത്തിലും സമ്പന്നരായവരും പുത്രാഗ്രഹമുള്ളവരുമാണ്, ഭാരത.
തയോരുത്പാദയാപത്യം സന്താനായ കുലസ്യ നഃ। മന്നിയോഗാന്മഹാബാഹോ ധര്മം കര്തുമിഹാര്ഹസി
നമ്മുടെ വംശം തുടരാൻ, മഹാബാഹുവേ, എന്റെ കല്പനപ്രകാരം നീ ഇവരിൽ നിന്ന് പുത്രന്മാരെ ജനിപ്പിക്കണം; അത് ധർമ്മാനുസരിച്ച് ചെയ്യണം.
രാജ്യേ ചൈവാഭിഷിച്യസ്വ ഭാരതാനനുശാധി ച। ദാരാംശ്ച കുരു ധര്മേണ മാ നിമജ്ജീഃ പിതാമഹാന്
രാജ്യാധികാരം ഏറ്റെടുത്തു, ഭാരതവംശത്തെ നീ ധർമ്മപ്രകാരം ഭരിക്കണം; ഭാര്യമാരെ ധർമ്മാനുസരിച്ച് സ്വീകരിക്കണം; പിതാമഹന്മാരുടെ വംശം അസ്തമിക്കാതിരിക്കുക.
തഥോച്യമാനോ മാത്രാ സ സുഹൃദ്ഭിശ്ച പരന്തപഃ। ഇത്യുവാചാഥ ധര്മാത്മാ ധര്മ്യമേവോത്തരം വചഃ
അങ്ങനെ അമ്മയും സുഹൃത്തുക്കളും പറഞ്ഞപ്പോൾ, ശത്രുനാശകനായ ധർമ്മനിഷ്ഠൻ ഉചിതമായ മറുപടി പറഞ്ഞു.
അസംശയം പരോ ധര്മസ്ത്വയാ മാതരുദാഹൃതഃ। ത്വമപത്യം പ്രതി ച മേ പ്രതിജ്ഞാം വേത്ഥ വൈ പരാം
അന്യഥയില്ല, അമ്മേ, നീ പരമധർമ്മം പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു; പുത്രപ്രശ്നത്തിൽ എന്റെ മഹാപ്രതിജ്ഞ നിനക്ക് നന്നായി അറിയാം.
ജാനാസി ച യഥാവൃത്തം ശുല്കഹേതോസ്ത്വദന്തരേ। സ സത്യവതി സത്യം തേ പ്രതിജാനാമ്യഹം പുനഃ
നിന്റെ സാന്നിധ്യത്തിൽ കല്യാണസമയത്ത് എന്ത് സംഭവിച്ചുവെന്ന് നീ അറിയുന്നുമുണ്ട്, സത്യവതി; ഞാൻ വീണ്ടും സത്യമായി നിനക്കു വാഗ്ദാനം ചെയ്യുന്നു.
പരിത്യജേയം ത്രൈലോക്യം രാജ്യം ദേവേഷു വാ പുനഃ। യദ്വാഽപ്യധികമേതാഭ്യാം ന തു സത്യം കഥംചന
മൂന്നു ലോകങ്ങളും ദേവതകളുടെ രാജാവും അതിലധികം എന്തെങ്കിലും എനിക്ക് വിട്ടുകൊടുക്കേണ്ടി വന്നാലും, സത്യം ഞാൻ ഒരിക്കലും ഉപേക്ഷിക്കില്ല.
ത്യജേച്ച പൃഥിവീ ഗന്ധമാപശ്ച രസമാത്മനഃ। ജ്യോതിസ്തഥാ ത്യജേദ്രൂപം വായുഃ സ്പര്ശഗുണം ത്യജേത്
ഭൂമി തന്റെ സുഗന്ധം ഉപേക്ഷിച്ചാലും, വെള്ളം രുചി ഉപേക്ഷിച്ചാലും, അഗ്നി രൂപം ഉപേക്ഷിച്ചാലും, വായു സ്പർശഗുണം ഉപേക്ഷിച്ചാലും,
പ്രഭാം സമുത്സൃജേദര്കോ ധൂമകേതുസ്തഥോഷ്മതാമ്। ത്യജേച്ഛബ്ദം തഥാഽഽകാശം സോമഃ ശീതാംശുതാം ത്യജേത്
സൂര്യൻ തന്റെ പ്രകാശം ഉപേക്ഷിച്ചേക്കാം, ധൂമകേതു തന്റെ ചൂട് വിട്ടേക്കാം, ആകാശം ശബ്ദം വിട്ടേക്കാം, ചന്ദ്രൻ തന്റെ തണുത്ത കിരണങ്ങൾ ഉപേക്ഷിച്ചേക്കാം—
വിക്രമം വൃത്രഹാ ജഹ്യാദ്ധര്മം ജഹ്യാച്ച ധര്മരാട്। ന ത്വഹം സത്യമുത്സ്രഷ്ടും വ്യവസേയം കഥംചന
ഇന്ദ്രൻ തന്റെ വീര്യം വിട്ടേക്കാം, ധർമ്മരാജാവ് തന്റെ ധർമ്മം ഉപേക്ഷിച്ചേക്കാം; പക്ഷേ ഞാൻ ഒരിക്കലും, എങ്ങനെയും, സത്യം ഉപേക്ഷിക്കാൻ തീരുമാനിക്കില്ല.
തന്ന ജാത്വന്യഥാ കുര്യാം ലോകാനാമപി സംക്ഷയേ। അമരത്വസ്യ വാ ഹേതോസ്ത്രൈലോക്യസ്യ ധനസ്യ ച
ലോകങ്ങൾ നശിച്ചാലും, അമരത്വം ലഭിക്കാനായാലും, മൂന്നു ലോകങ്ങളുടെ സമ്പത്ത് കിട്ടാനായാലും, ഞാൻ ഒരിക്കലും ഇതിന് വിരുദ്ധമായി പ്രവർത്തിക്കില്ല.
ഏവമുക്താ തു പുത്രേണ ഭൂരിദ്രവിണതേജസാ। മാതാ സത്യവതീ ഭീഷ്മമുവാച തദനന്തരമ്
ഇങ്ങനെ മഹത്തായ സമ്പത്തും ശക്തിയും ഉള്ള മകനായ ഭീഷ്മൻ പറഞ്ഞപ്പോൾ, മാതാവ് സത്യവതി പിന്നെ അവനോട് പറഞ്ഞു.
ജാനാമി തേ സ്ഥിതിം സത്യേ പരാം സത്യപരാക്രമ। ഇച്ഛന്സൃജേഥാസ്ത്രീംല്ലോകാനന്യാംസ്ത്വം സ്വേന തേജസാ
നിനക്ക് സത്യത്തിൽ എത്രത്തോളം ഉറച്ച മനസ്സാണെന്ന് ഞാൻ അറിയുന്നു; നീ ആഗ്രഹിച്ചാൽ, നിന്റെ ശക്തിയാൽ മൂന്നു ലോകങ്ങൾ പോലും സൃഷ്ടിക്കാൻ കഴിയുമായിരുന്നു.
ജാനാമി ചൈവം സത്യം തന്മദര്ഥേ യച്ച ഭാഷിതമ്। ആപദ്ധര്മം ത്വമാവേക്ഷ്യ വഹ പൈതാമഹീം ധുരമ്
ഇത് സത്യമാണ്, നീ എന്റെ خاطر പറഞ്ഞതും ഞാൻ അറിയുന്നു; പക്ഷേ, പ്രയാസസമയത്തിലെ ധർമ്മം പരിഗണിച്ച്, നീ പിതാമഹന്റെ ബാധ്യത ഏറ്റെടുക്കണം.
യഥാ തേ കുലതന്തുശ്ച ധര്മശ്ച ന പരാഭവേത്। സുഹൃദശ്ച പ്രഹൃഷ്യേരംസ്തഥാ കുരു പരന്തപ
നിന്റെ കുടുംബരേഖയും ധർമ്മവും പരാജയപ്പെടാതിരിക്കാൻ, സുഹൃത്തുക്കൾ സന്തോഷിക്കാനായി, അതിനനുസരിച്ച് നീ പ്രവർത്തിക്കണം, ശത്രുക്കളെ ഭയപ്പെടുത്തുന്നവനേ.
ആത്മനശ്ച ഹിതം താത പ്രിയം ച മമ ഭാരത।' ലാലപ്യമാനാം താമേവം കൃപണാം പുത്രഗൃദ്ധിനീമ്। ധര്മാദപേതം ബ്രുവതീം ഭീഷ്മോ ഭൂയോഽബ്രവീദിദമ്
നിന്റെ ഭാവിയ്ക്കും, എനിക്ക് സന്തോഷത്തിനും വേണ്ടി, ഭരതവംശജനായവനേ, അവൾ ഇങ്ങനെ ദുഃഖത്തോടെ, മകനെ ആഗ്രഹിച്ച്, ധർമ്മത്തിന് വിരുദ്ധമായി സംസാരിച്ചപ്പോൾ, ഭീഷ്മൻ വീണ്ടും പറഞ്ഞു.
രാജ്ഞി ധര്മാനവേക്ഷസ്വ മാ നഃ സര്വാന്വ്യനീനശഃ। സത്യാച്ച്യുതിഃ ക്ഷത്രിയസ്യ ന ധര്മേഷു പ്രശസ്യതേ
രാജ്ഞി, നീ ധർമ്മം പരിഗണിക്കണം; ഞങ്ങളെല്ലാവരെയും കുറ്റപ്പെടുത്തപ്പെടുന്നവരാക്കരുത്. സത്യത്തിൽ നിന്ന് വഴിതിരിയുന്നത് ഒരു ക്ഷത്രിയനു ധർമ്മത്തിൽ പ്രശംസനീയമല്ല.
ശാന്തനോരപി സംതാനം യഥാ സ്യാദക്ഷയം ഭുവി। തത്തേ ധര്മം പ്രവക്ഷ്യാമി ക്ഷാത്രം രാജ്ഞി സനാതനമ്
ശാന്തനുവിന്റെ വംശം ഭൂമിയിൽ നിലനിൽക്കാനായി, ആ പുരാതനമായ രാജധർമ്മം ഞാൻ നിന്നോട് പറയുന്നു, രാജ്ഞി.