ദന്താന്ഭങ്ക്ത്വാ സഹസ്രസ്യ ഭിന്നകര്ണാംസ്തഥാഽകരോത്। തതഃ സപ്തസഹസ്രാണാം കുടുധൃപമപായയത്
അവൻ ആയിരം പേരുടെ പല്ലുകൾ പൊട്ടിച്ചു, അവരുടെ ചെവി പിളർത്തി; പിന്നെ ഏഴായിരം പേരെ മുഷലിന്റെ വിഷം കുടിപ്പിച്ചു.
ശിഷ്ടാന്വധ്വാ ച ഹത്വാ വൈ തേഷാം മൃര്ധ്നി വിഭിദ്യ ച। ഗുണാവതീമുത്തരേണ ഖാണ്ഡവാദ്ദക്ഷിണേന ച। ഗിര്യന്തേ ശതസാഹസ്രാ ഹൈഹയാഃ സമരേ ഹതാഃ
ശേഷിച്ചവരെ വധിച്ച്, അവരുടെ തല പൊട്ടിച്ച്, ഗുണാവതിയുടെ വടക്കിലും ഖാണ്ഡവയുടെ തെക്കിലും, ആയിരം ആയിരം ഹേഹയന്മാർ യുദ്ധത്തിൽ കൊല്ലപ്പെട്ടു.
സരഥാശ്വഗജാ വീരാ നിഹതാസ്തത്ര ശേരതേ। പിതുര്വധാമര്ഷിതേന ജാമദഗ്ന്യേന ധീമതാ
രഥങ്ങളോടും കുതിരകളോടും ആനകളോടും കൂടിയ വീരന്മാർ അവിടെ വീണു കിടന്നു; പിതാവിന്റെ വധത്തിൽ കോപിതനായ ജാമദഗ്ന്യൻ അവരെ വധിച്ചു.
നിജഘ്നേ ദശസാഹസ്രാന്രാമഃ പരശുനാ തദാ। ന ഹ്യമൃഷ്യത താ വാചോ യാസ്തൈര്ഭൃശമുദീരിതാഃ
രാമൻ അന്നപ്പോൾ തന്റെ പരശുവാൽ പത്ത് ആയിരം പേരെ വധിച്ചു; അവരാൽ പറഞ്ഞ കഠിനവാക്കുകൾ അവൻ സഹിക്കാനായില്ല.
ഭൃഗൌ രാമാഭിധാവേതി യദാക്രന്ദന്ദ്വിജോത്തമാഃ। തതഃ കാശ്മീരദരദാന്കുന്തിക്ഷുദ്രകമാലവാന്
ഭൃഗുവംശത്തിൽ നിന്നുള്ള രാമൻ ആക്രമിക്കുന്നു എന്ന് ദ്വിജന്മാർ നിലവിളിച്ചപ്പോൾ, അവൻ കാശ്മീരന്മാരെയും ദരദന്മാരെയും കുന്തിമാരെയും ക്ഷുദ്രകന്മാരെയും മാലവന്മാരെയും ആക്രമിച്ചു.
അങ്ഗവങ്ഗകലിങ്ഗാംശ്ച വിദേഹാംസ്താമ്രലിപ്തകാന്। രക്ഷോവാഹാന്വീതിഹോത്രാംസ്ത്രിഗര്താന്മാര്തികാവതാന്
അവൻ അങ്കന്മാരെയും വംഗന്മാരെയും കലിംഗന്മാരെയും വിദേഹന്മാരെയും താമ്രലിപ്തക്കാരെയും രാക്ഷസവാഹന്മാരെയും വിതിഹോത്രന്മാരെയും ത്രിഗർത്തന്മാരെയും മാർതികാവതന്മാരെയും ആക്രമിച്ചു.
ശിബീനന്യാംശ്ച രാജന്യാന്ദേശാന്ദേശാന്സഹസ്രശഃ। നിജഘാന ശിതൈര്ബാണൈര്ജാമദഗ്ന്യഃ പ്രതാപവാന്
ജാമദഗ്ന്യനായ മഹാശക്തനായ രാമൻ, ശിബി രാജാക്കന്മാരെയും മറ്റു അനേകം ദേശങ്ങളിലെ രാജകുമാരന്മാരെയും തന്റെ മൂർച്ചയുള്ള അമ്പുകളാൽ ആയിരക്കണക്കിന് വീഴ്ത്തി.
കോടീശതസഹസ്രാണി ക്ഷത്രിയാണാം സഹസ്രശഃ। ഇന്ദ്രഗോപകവര്ണസ്യ ബന്ധുജീവനിഭസ്യ ച
അനവധി കോടി ക്ഷത്രിയന്മാർ, അവരുടെ രക്തം ഇന്ദ്രഗോപംപോലെയും ബന്ദുജീവപ്പൂവുപോലെയും ചുവപ്പായിരുന്നു.
രുധിരസ്യ പരീവാഹൈഃ പൂരയിത്വാ സരാംസി ച। സര്വാനഷ്ടാദശ ദ്വീപാന്വശമാനീയ ഭാര്ഗവഃ
ഭാർഗവൻ അവരുടെ രക്തം ഒഴിച്ച് തടാകങ്ങൾ നിറച്ചു, പതിനെട്ടു ദ്വീപുകളും കീഴടക്കി തന്റെ വശമാക്കി.
ഈജേ ക്രതുശതൈഃ പുണ്യൈഃ സമാപ്തവരദക്ഷിണൈഃ। വേദീമഷ്ടനലോത്സേധാം സൌവര്ണാം വിധിനിര്മിതാമ്
അവൻ നിർമാണവിധി പ്രകാരം എട്ടു അളവു ഉയരമുള്ള പൊന്നാൽ നിർമ്മിച്ച യാഗവേദിയിൽ, ഉത്തമമായ ദാനങ്ങളോടെ നൂറുകണക്കിന് പുണ്യയാഗങ്ങൾ നടത്തി.
സര്വരത്നശതൈഃ പൂര്ണാം പതാകാശതമാലിനീമ്। ഗ്രാമ്യാരണ്യൈഃ പശുഗണൈഃ സമ്പൂര്ണാം ച മഹീമിമാമ്
അവൻ ആ വേദി നാനാരത്നങ്ങൾ കൊണ്ട് നിറച്ചു, നൂറുകണക്കിന് പതാകകൾകൊണ്ട് അലങ്കരിച്ചു, ഈ ഭൂമി ഗ്രാമ്യവും കാട്ടുമുള്ള മൃഗങ്ങളാൽ സമൃദ്ധമാക്കി.
രാമസ്യ ജാമദഗ്ന്യസ്യ പ്രതിജഗ്രാഹ കശ്യപഃ। തതഃ ശതസഹസ്രാണി ദ്വിപേന്ദ്രാന്ഹേമഭൂഷണാന്
ജാമദഗ്ന്യനായ രാമനിൽ നിന്ന് കശ്യപൻ ഭൂമിയും, പൊന്നാലങ്കരിച്ച ആയിരക്കണക്കിന് മഹാനായ ആനകളെയും ഏറ്റുവാങ്ങി.
നിര്ദസ്യും പൃഥിവീം കൃത്വാ ശിഷ്ടേഷ്ടജനസങ്കുലാമ്। കശ്യപായ ദദൌ രാമോ ഹയമേധേ മഹാമഖേ
ഭൂമിയെ കള്ളന്മാരിൽ നിന്ന് ശുദ്ധമാക്കി, നല്ലവരും ധാർമ്മികരുമായി നിറച്ച്, മഹായാഗമായ അശ്വമേധത്തിൽ രാമൻ കശ്യപന് അതു സമർപ്പിച്ചു.
ത്രിഃസപ്തകൃത്വഃ പൃഥിവീം കൃത്വാ നിഃക്ഷത്രിയാം പ്രഭുഃ। ഇഷ്ട്വാ ക്രതുശതൈര്വീരോ ബ്രാഹ്മണേഭ്യോ ഹ്യമന്യത
അവൻ ഇരുപത്തൊന്നു പ്രാവശ്യം ഭൂമിയിൽ നിന്നു ക്ഷത്രിയരെ ഇല്ലാതാക്കി, നൂറുകണക്കിന് യാഗങ്ങൾ നടത്തി, പിന്നെ ബ്രാഹ്മണന്മാരെ സ്വന്തം ബന്ധുക്കളായി കരുതി.
സപ്തദ്വീപാം വസുമതീം മാരീചോഽഗൃഹ്ണത ദ്വിജഃ। രാമം പ്രോവാച നിര്ഗച്ഛ വസുധാതോ മമാജ്ഞയാ
മരീചി എന്ന ബ്രാഹ്മണൻ ഏഴു ദ്വീപുകളുള്ള ഭൂമിയെ സ്വന്തമാക്കി, രാമനോട്, 'എന്റെ ആജ്ഞ പ്രകാരം ഭൂമിയിൽ നിന്ന് നീ പുറപ്പെടുക' എന്നു പറഞ്ഞു.
സ കശ്യപസ്യ വചനാത്പ്രോത്സാര്യ സരിതാമ്പതിമ്। ഇഷുപാതേ യുധാം ശ്രേഷ്ഠഃ കുര്വന്ബ്രാഹ്മണശാസനമ്
കശ്യപന്റെ വാക്ക് അനുസരിച്ച്, യുദ്ധത്തിൽ ഏറ്റവും ശ്രേഷ്ഠനായ രാമൻ, ബ്രാഹ്മണരുടെ ആജ്ഞ പാലിച്ച്, നദികളുടെ അധിപതിയെ പിന്മാറ്റി പുറപ്പെട്ടു.
അധ്യാവസദ്ഗിരിശ്രേഷ്ഠം മഹേന്ദ്രം പര്വതോത്തമമ്। ഏവം ഗുണശതൈര്യുക്തോ ഭൃഗൂണാം കീര്തിവര്ധനഃ
അവൻ മഹേന്ദ്രപർവ്വതം എന്ന ഏറ്റവും ഉന്നതമായ പർവ്വതത്തിൽ വാസം ചെയ്തു, ഇങ്ങനെ ഭൃഗുവംശത്തിന്റെ കീർത്തി നൂറുകണക്കിന് ഗുണങ്ങളാൽ വർദ്ധിപ്പിച്ചു.
ജാമദഗ്ന്യോ ഹ്യതിയശാ മരിഷ്യതി മഹാദ്യുതിഃ। ത്വയാ ചതുര്ഭദ്രതരഃ പുണ്യാത്പുണ്യതരസ്തവ
മഹാ തേജസ്സും മഹാ പ്രശസ്തിയും ഉള്ള ജാമദഗ്ന്യൻ മരിക്കും; എന്നാൽ നീ, ശ്രുഞ്ചയ, അവനേക്കാൾ കൂടുതൽ ഭാഗ്യവാനാണ്, നിന്റെ പുണ്യം അവനേക്കാൾ കൂടുതലാണ്.
അയജ്വാനമദക്ഷിണ്യം മാ പുത്രമനുതപ്യഥാഃ। ഏതേ ചതുര്ഭദ്രതരാസ്ത്വയാ ഭദ്രശതാധികാഃ। മൃതാ നരവരശ്രേഷ്ഠ മരിഷ്യന്തി ച സൃഞ്ജയ
യാഗം ചെയ്തില്ലാത്തതോ ദാനം നൽകിയില്ലാത്തതോ ആയ മകനുവേണ്ടി നീ ദുഃഖിക്കേണ്ട; ഇവരും ഇവരെക്കാൾ ഭാഗ്യവാന്മാരും, മനുഷ്യശ്രേഷ്ഠനായ ശ്രുഞ്ചയ, മരിച്ചുപോയിട്ടുണ്ട്, മരിച്ചുപോകുകയും ചെയ്യും.
രൂപം ചാപ്രതിമം തസ്യ ത്രിദശൈശ്ചാപി ദുര്ലഭമ്। അപശ്യതോ ഹി വീരസ്യ കാ ശാന്തിര്ഹൃദയസ്യ മേ
അവന്റെ രൂപം അപാരവും, ദേവന്മാർക്കുപോലും അപൂർവവുമാണ്; അങ്ങനെ മഹാവീരനെ കണ്ടശേഷം എന്റെ ഹൃദയം എങ്ങിനെ സമാധാനം കണ്ടെത്തും?
അഭിവാദനദക്ഷം തം പിതൄണാം വചനേ രതമ്। നാദ്യാഹം യദി പശ്യാമി കാ ശാന്തിര്ഹൃദയസ്യ മേ
പിതാക്കന്മാരുടെ വാക്കുകളിൽ ഭക്തിയുള്ളതും, ആദരപ്രദർശനത്തിൽ പ്രാവീണ്യമുള്ളതുമായ അവനെ ഞാൻ ഇന്ന് കാണാൻ കഴിയില്ലെങ്കിൽ, എന്റെ മനസ്സ് എങ്ങിനെ സമാധാനം നേടും?
സുകുമാരഃ സദാ വീരോ മഹാര്ഹശയനോചിതഃ। ഭൂമാവനാഥവച്ഛേതേ നൂനം നാഥവതാം വരഃ
എപ്പോഴും അത്യുത്തമമായ കിടക്കകളിൽ ശയനിക്കാൻ പതിവുള്ള ആ സുന്ദരനും ധീരനും, ഇപ്പോൾ സംരക്ഷകൻ ഇല്ലാത്തവനായി ഭൂമിയിൽ കിടക്കുന്നു, സംരക്ഷകരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായിരുന്നു എങ്കിലും.
ശയാനം സമുപാസന്തി യം പുരാ പരമസ്ത്രിയഃ। തമദ്യ വിപ്രവിദ്ധാങ്ഗമുപാസന്ത്യശിവാഃ ശിവാഃ
മുൻകാലത്ത് മഹിളകൾ അവനെ ശയനിക്കുമ്പോൾ സേവിച്ചിരുന്നതാണ്; ഇന്ന് അവൻ ഉപേക്ഷിക്കപ്പെട്ട ശരീരത്തോടെ, ദുർദൈവം കൊണ്ടുള്ള സ്ത്രീകൾക്കിടയിൽ കിടക്കുന്നു.
യഃ പുരാ ബോധ്യതേ സുപ്തഃ സൂതമാഗധബന്ദിഭിഃ। ബോധയന്ത്യദ്യ തം നൂനം ശ്വാപദാ വികൃതൈഃ സ്വനൈഃ
മുന്പ് സുതന്മാരും മാഗധന്മാരും ഗായകർമാരും അവനെ ഉണർത്തിയിരുന്നത്; ഇപ്പോൾ ഭയാനകമായ ശബ്ദമുള്ള കാട്ടുമൃഗങ്ങൾ അവനെ ഉണർത്തുന്നു.
ഛത്രച്ഛായാസമുചിതം തസ്യ തദ്വദനം ശുഭമ്। നൂനമദ്യ രജോധ്വസ്തം രണരേണുഃ കരിഷ്യതി
അവന്റെ ആ മനോഹരമായ മുഖം, സാധാരണയായി കുടയുടെ തണലിൽ മാത്രം 익്യായിരുന്നത്, ഇന്നലെ യുദ്ധത്തിന്റെ പൊടിയിൽ മുഴുകി മറയും എന്ന് ഉറപ്പാണ്.
ഹാ പുത്രകാവിതൃപ്തസ്യ സതതം പുത്രദര്ശനേ। ഭാഗ്യഹീനസ്യ കാലേന യഥാ മേ നീയസേ ബലാത്
ഹായ്, എനിക്ക് ഒരിക്കലും തൃപ്തിയാകാതെ പിതാവിനെ കാണാൻ ആഗ്രഹിച്ച മകനേ, ഭാഗ്യരഹിതനായ എന്നെ ഇങ്ങനെ ക്രൂരമായ വിധി നിന്നെ എനിക്ക് നിന്ന് അകറ്റുന്നു.
സാ ച സംയമനീ നൂനം സദാ സുകൃതിനാം ഗതിഃ। സ്വഭാഭിര്മോഹിതാ രമ്യാ ത്വയാഽത്യര്ഥം വിരാജതേ
നിശ്ചയമായും, സദാ സന്മാർഗ്ഗികൾക്ക് ലക്ഷ്യമാകുന്ന യമലോകം, നിന്റെ തേജസ്സിൽ ആകർഷിതയായി ഇപ്പോൾ അതിവിശിഷ്ടമായി പ്രകാശിക്കുന്നു.
നൂനം വൈവസ്വതശ്ച ത്വാം വരുണശ്ച പ്രിയാതിഥിമ്। ശതക്രതുര്ധനേശശ്ച പ്രാപ്തമര്ചന്ത്യഭീരുകമ്
നിശ്ചയമായും, വൈവസ്വതൻ, വരുണൻ, ഇന്ദ്രൻ, കുബേരൻ എന്നിവർ ഇപ്പോൾ പ്രിയപ്പെട്ട അതിഥിയായി എത്തിയ നിന്റെ വരവിൽ സന്തോഷത്തോടെ ആദരിക്കുന്നു, നീ ഇനിയും ബാലനാണ്.
ഏവം വിലപ്യ ബഹുധാ ഭിന്നപോതോ വഗിഗ്യഥാ। ദുഃഖേന മഹതാഽവിഷ്ടോ യുധിഷ്ഠിരമപൃച്ഛത
ഇങ്ങനെ പലവിധത്തിൽ വിലപിച്ച്, കാറ്റിൽ തകർന്ന കപ്പലുപോലെ വലിയ ദുഃഖത്തിൽ മുങ്ങി, അവൻ യുദ്ധിഷ്ഠിരനോടു ചോദിച്ചു.
കഥം ത്വയി ച ഭീമേ ച ധൃഷ്ടദ്യുമ്നേ ച ജീവതി। സാത്യകേ ശക്രവിക്രാന്തേ സൌഭദ്രോ നിഹതഃ പരൈഃ
നീയും ഭീമനും ധൃഷ്ടദ്യുമ്നനും സത്യകിയും, ഇന്ദ്രന്റെ വീരതയിൽ തുല്യരായിരിക്കെ, എങ്ങനെ ശത്രുക്കൾ സുഭദ്രയുടെ മകനെ കൊല്ലാൻ കഴിഞ്ഞു?