വിപ്രകീര്ണപതാകാസ്തേ വിഷാണജനിതാഗ്നയഃ। ബഭൂവുഃ ഖം സമാസാദ്യ സവിദ്യുത ഇവാമ്ബുദാഃ
ചിതറിച്ച പതാകകളും കൊമ്പുകളിൽ നിന്നുള്ള തീയും ആകാശത്തേക്ക് ഉയർന്നു, മിന്നലോടുകൂടിയ മേഘങ്ങൾ പോലെയാണ് അതു.
വിക്ഷിപദ്ഭിര്നദദ്ഭിശ്ച നിപതദ്ഭിശ്ച വാരണൈഃ। സമ്ബഭൂവ മഹീ കീര്ണാ മേഘൈര്ദ്യൌരിവ വാര്ഷികീ
ആനകൾ ചാടുകയും, കത്തുകയും, വീഴുകയും ചെയ്യുമ്പോൾ, ഭൂമി മഴയുള്ള മേഘങ്ങൾ നിറഞ്ഞ ആകാശംപോലെ നിറഞ്ഞുപോയി.
തേഷാമാഹന്യമാനാനാം ബാണതോമരഋഷ്ടിഭിഃ। വാരണാനാം രവോ ജജ്ഞേ മേഘാനാമിവ സമ്പുവേ
അമ്പുകളും കുനികളും ഉഗ്രശസ്ത്രങ്ങളും കൊണ്ട് ആനകൾ അടിയ്ക്കപ്പെടുമ്പോൾ, അവരുടെ വിളികൾ മേഘങ്ങളുടെ ഗർജ്ജനപോലെയായി.
തോമരാഭിഹതാഃ കേചിദ്ബാണൈശ്ച പരമദ്വിപാഃ। വിത്രേസുഃ സര്വനാഗാനാം ശബ്ദമേവാപരേഽസൃജന്
ചില മഹത്തായ ആനകൾ കുനികളും അമ്പുകളും കൊണ്ടു പരിക്കേറ്റു ഓടി രക്ഷപ്പെട്ടു; മറ്റുള്ളവർ എല്ലാ ആനകളുടെയും ശബ്ദം പോലെ ഉച്ചത്തിൽ മുഴങ്ങിക്കൊണ്ടിരുന്നു.
വിഷാണാഭിഹതാശ്ചാപി കേചിത്തത്ര ഗജാ ഗജൈഃ। ചക്രുരാര്തസ്വനം ഘോരമുത്പാതജലദാ ഇവ
ചില ആനകൾ മറ്റാനകളുടെ കൊമ്പ് കൊണ്ടു അടിയ്ക്കപ്പെട്ട്, ഉഗ്രമായ വേദനയിൽ, കാറ്റോടുകൂടിയ കറുത്ത മേഘങ്ങൾ പോലെ ഭയാനകമായ ശബ്ദം പുറപ്പെടുവിച്ചു.
പ്രതീപാഃ ക്രിയമാണാശ്ച വാരണാ വരവാരണൈഃ। ഉന്മഥ്യ പുനരാജഗ്മുഃ പ്രേരിതാഃ പരമാങ്കുശൈഃ
മഹത്തായ ആനകൾ കൊണ്ട് പിന്തള്ളപ്പെട്ട ആനകൾ, വീണ്ടും ഉത്തമമായ അങ്കുശം കൊണ്ടു പ്രേരിപ്പിക്കപ്പെട്ട് തിരിച്ചെത്തി.
മഹാമാത്രൈര്മഹാമാത്രാസ്താഡിതാഃ ശരതോമരൈഃ। ഗജേഭ്യഃ പൃഥിവീം ജഗ്മുര്മുക്തപ്രഹരണാങ്കുശാഃ
പ്രധാനമായ ആനയൂഥപതികൾ അമ്പുകളും കുനികളും കൊണ്ടു പരിക്കേറ്റപ്പോൾ, ആയുധവും അങ്കുശവും ഉപേക്ഷിച്ച് ആനകളിൽ നിന്ന് നിലത്തിറങ്ങി.
നിര്മനുഷ്യാശ്ച മാതങ്ഗാ വിനദന്തസ്തതസ്തതഃ। ഛിന്നാഭ്രാണീവ സമ്പേതുഃ സമ്പ്രവിശ്യ പരസ്പരമ്
യൂഥപതികൾ ഇല്ലാതെ ആനകൾ ഇവിടെ അവിടെ ഉച്ചത്തിൽ മുഴങ്ങി, പരസ്പരം ഇടിച്ചുകയറി, ചിതറിച്ച മേഘങ്ങൾ പോലെ കൂട്ടംകൂടി വീണു.
ഹതാന്പരിവഹന്തശ്ച പതിതാന്പതിതായുധാന്। ദിശോ ജഗ്മുര്മഹാനാഗാഃ കേചിദേകചരാ ഇവ
ചെറിയ കൂട്ടങ്ങളായി ചില മഹാനാഗങ്ങൾ, കൊല്ലപ്പെട്ടവരെയും ആയുധം വീണവരെയും തങ്ങളുടെ മേൽ കൊണ്ടുപോയി, ഒറ്റയാൾ യാത്രക്കാരെപ്പോലെ എല്ലാ ദിശകളിലേക്കും ചുറ്റി നടന്നു.
താഡിതാസ്താഡ്യമാനാശ്ച തോമരര്ഷ്ടിപരശ്വഥൈഃ। പേതുരാര്തസ്വനം കൃത്വാ തദാ വിശസനേ ഗജാഃ
തോമരങ്ങൾ, കുന്തങ്ങൾ, പരശു എന്നിവകൊണ്ട് അടിക്കപ്പെടുകയും അടിച്ചുമാറ്റപ്പെടുകയും ചെയ്ത ആനകൾ, വേദനയോടെ നിലവിളിച്ചുകൊണ്ട് അന്നത്തെ ആ കൂട്ടക്കൊലയിൽ നിലത്ത് വീണു.
തേഷാം ശൈലോപമൈഃ കായൈര്നിപതദ്ഭിഃ സമന്തതഃ। ആഹതാ സഹസാ ഭൂമിശ്ചകമ്പേ ച നനാദ ച
പർവ്വതങ്ങളെപ്പോലെ വലുപ്പമുള്ള അവരുടെ ശരീരങ്ങൾ ചുറ്റും വീഴുമ്പോൾ, ഭൂമി അതിന്റെ ഭാരം താങ്ങാനാവാതെ കുലുങ്ങി, വലിയ ശബ്ദം ഉയർന്നു.
സാദിതൈഃ സഗജാരോഹൈഃ സപതാകൈഃ സമന്തതഃ। മാതങ്ഗൈഃ ശുശുഭേ ഭൂമിര്വികീര്ണൈരിവ പര്വതൈഃ
ആനകളും അവയുടെ മേൽക്കയറിയവരും പതാകകളും ചുറ്റും വീണു കിടക്കുമ്പോൾ, ഭൂമി അങ്ങിനെ പർവ്വതങ്ങൾ ചിതറിക്കിടക്കുന്നതുപോലെ ഭംഗിയായി തിളങ്ങി.
ഗജസ്ഥാശ്ച മഹാമാത്രാ നിര്ഭിന്നഹൃദയാ രണേ। രഥിഭിഃ പാതിതാ ഭല്ലൈര്വികീര്ണാങ്കുശതോമരാഃ
ആനപ്പുറത്ത് കയറിയിരുന്ന മഹാമാത്രന്മാർ, യുദ്ധത്തിൽ രഥികളാൽ അമ്പുകൊണ്ട് ഹൃദയം തുളച്ച് വീണു, അവരുടെ അങ്കുശങ്ങളും തോമരങ്ങളും ചിതറിക്കിടന്നു.
ക്രൌഞ്ചവദ്വിനദന്തോഽന്യേ നാരാചാഭിഹതാ ഗജാഃ। പരാന്സ്വാംശ്ചാപി മൃദ്ഗന്തഃ പരിപേതുര്ദിശോ ദശ
ഇരുമ്പ് അമ്പുകൾ കൊണ്ടു വെട്ടേറ്റ മറ്റുആനകൾ, കുരളി പക്ഷികളെപ്പോലെ നിലവിളിച്ചുകൊണ്ട്, സ്നേഹിതരെയും ശത്രുക്കളെയും കാൽകൊണ്ടു തകർത്തു, പത്ത് ദിശകളിലേക്കും ഓടി പിരിഞ്ഞു.
ഗജാശ്വരഥയോധാനാം ശരീരൌഘസമാവൃതാ। ബഭൂവ പൃഥിവീ രാജന്മാംസശോണിതകര്ദമാ
രാജാവേ, ആനകളുടെയും കുതിരകളുടെയും രഥങ്ങളുടെയും യോദ്ധാക്കളുടെയും ശരീരങ്ങൾ കൂമ്പാരമായി കിടന്നു, മാംസവും രക്തവും ചേർന്ന് മണ്ണ് ചെളിയായി.
പ്രമഥ്യ ച വിഷാണാഗ്രൈഃ സമുത്ക്ഷിപ്താശ്ച വാരണൈഃ। സചക്രാശ്ച വിചക്രാശ്ച രഥൈരേവ മഹാരഥാഃ
കൊമ്പിന്റെ അഗ്രംകൊണ്ട് ചതച്ചു, ആനകൾ ഉയർത്തി എറിഞ്ഞതുകൊണ്ടു, ചക്രങ്ങളോടും ചക്രം ഇല്ലാത്തവയുമായ രഥങ്ങളുമായി മഹാരഥികൾ ചിതറിക്കിടന്നു.
രഥാശ്ച രഥിഭിര്ഹീനാ നിര്മനുഷ്യാശ്ച വാജിനഃ। ഹതാരോഹാശ്ച മാതങ്ഗാ ദിശോ ജഗ്മുര്ഭയാതുരാഃ
രഥികന്മാർ ഇല്ലാതെ ഉപേക്ഷിച്ച രഥങ്ങളും, ആരുമില്ലാത്ത കുതിരകളും, കയറുന്നവൻ കൊല്ലപ്പെട്ട ആനകളും, ഭയത്താൽ എല്ലാ ദിശകളിലേക്കും ഓടി.
ജഘാനാത്ര പിതാ പുത്രം പുത്രശ്ച പിതരം തഥാ। ഇത്യാസീത്തുമുലം യുദ്ധം ന പ്രാജ്ഞായത കിഞ്ചന
അവിടെ അച്ഛൻ മകനെ കൊല്ലുകയും, മകനും അച്ഛനെ അതുപോലെ കൊല്ലുകയും ചെയ്തു; അങ്ങിനെ ആ യുദ്ധം അത്രയും ഉഗ്രമായതായിരുന്നു, ഒന്നും തിരിച്ചറിയാൻ കഴിയാത്തവിധം.
ആഗുല്ഫേഭ്യോഽവസീദന്തേ നരാ ലോഹിതകര്ദമൈഃ। ദീപ്യമാനൈഃ പരിക്ഷിപ്താ ദാവൈരിവ മഹാദ്രുമാഃ
രക്തം കലർന്ന ചെളിയിൽ, പുരുഷന്മാർ കാൽമുട്ടോളം മുങ്ങി, ചുറ്റും തീ പടർന്നതുപോലെ, വലിയ വൃക്ഷങ്ങൾ കാട്ടുതീയിൽ ചുറ്റപ്പെട്ടതുപോലെ ആയിരുന്നു.
ശോണിതൈഃ സിച്യമാനാനി വസ്ത്രാണി കവചാനി ച। ഛത്രാണി ച പതാകാശ്ച സര്വം രക്തമദൃശ്യത
വസ്ത്രങ്ങളും കാവചങ്ങളും കുടകളും പതാകകളും എല്ലാം രക്തത്തിൽ കുതിർന്നു, ചുവപ്പായി മാറി കാണപ്പെട്ടു.
ഹയൌഘാശ്ച രഥൌഘാശ്ച നരൌഘാശ്ച നിപാതിതാഃ। സംക്ഷുണ്ണാഃ പുനരാവൃത്യ ബഹുധാ രഥനേമിഭിഃ
കുതിരകളും രഥങ്ങളും മനുഷ്യരും കൂട്ടമായി വീണു, രഥചക്രങ്ങൾ കൊണ്ടു വീണ്ടും വീണ്ടും പലവിധത്തിൽ ചതച്ചു തകർത്തു.
സഗജൌഘമഹാവേഗഃ പരാസുനരശൈവലഃ। രഥൌഘതുമുലാവര്തഃ പ്രബഭൌ സൈന്യസാഗരഃ
ആനകളുടെ വലിയ തിരകൾ, കൊല്ലപ്പെട്ടവരുടെ രക്തം പൊങ്ങുന്ന അലയുകൾ, രഥങ്ങളുടെ വലിയ ചുഴലികൾ—ഇങ്ങനെ ആ സൈന്യസമുദ്രം അത്ഭുതകരമായി തിളങ്ങി.
തം വാഹനമഹാനൌഭിര്യോധാ ജയധനൈഷിണഃ। അവഗാഹ്യാഥ മജ്ജന്തോ നൈവ മോഹം പ്രചക്രിരേ
വിജയവും ധനവും ആഗ്രഹിച്ച യോദ്ധാക്കൾ ആ വാഹനങ്ങളുടെ സമുദ്രത്തിൽ മുങ്ങി, മുങ്ങിപ്പോയാലും മനസ്സിലെ ധൈര്യം വിട്ടുകളയില്ലായിരുന്നു.
ശരവര്ഷാഭിവൃഷ്ടേഷു യോധേഷ്വഞ്ചിതലക്ഷ്മസു। ന തേഷ്വചിത്തതാം ലേഭേ കശ്ചിദാഹതലക്ഷണഃ
അമ്പുകളുടെ മഴ യോദ്ധാക്കളുടെ മേൽ പെയ്യുമ്പോഴും, അവരിൽ ആരും പരിക്കേറ്റതിന്റെ അടയാളം കാണിച്ചിട്ടും മനസ്സിൽ ഭയം തോന്നിയില്ല.
വര്തമാനേ തഥാ യുദ്ധേ ഘോരരൂപേ ഭയങ്കരേ। മോഹയിത്വാ പരാന്ദ്രോണോ യുധിഷ്ഠിരമുപാദ്രവത്
അങ്ങിനെ ഭയാനകവും ഭീകരവുമായ യുദ്ധം നടക്കുമ്പോൾ, ദ്രോണൻ ശത്രുക്കളെ ഭ്രമിപ്പിച്ച്, യുദ്ധിഷ്ഠിരന്റെ നേരെ മുന്നേറി.
പാഞ്ചാലാഃ കേകയാ മാത്സ്യാശ്ചേദികാരൂശകോസലാഃ। യുധിഷ്ഠിരമഭീപ്സന്തോ ദൃഷ്ട്വാ ദ്രോണമുപാദ്രവന്
പാഞ്ചാലന്മാർ, കേകയന്മാർ, മാത്സ്യന്മാർ, ചേദികൾ, കാരൂഷന്മാർ, കോസലന്മാർ—എല്ലാവരും യുദ്ധിഷ്ഠിരനെ രക്ഷിക്കാനാഗ്രഹിച്ച് ദ്രോണനെ കണ്ടപ്പോൾ മുന്നേറി.
തതോ യുധിഷ്ഠിരം പ്രേപ്സുരാചാര്യഃ ശത്രുപൂഗഹാ। വ്യധമത്താന്യനീകാനി തൂലരാശിമിവാനലഃ
ശത്രുക്കളുടെ കൂട്ടങ്ങളെ നശിപ്പിക്കുന്ന ഗുരു, യുദ്ധിഷ്ഠിരനെ തേടി മുന്നേറുമ്പോൾ, എതിരാളികളുടെ നിരകൾ തൂവാലക്കൂമ്പാരങ്ങളെ പോലെ തീയിൽ കത്തുന്നതുപോലെ ചിതറിച്ചു.
നിര്ദഹന്തമനീകാനി താനി താനി പുനഃപുനഃ। ദ്രോണം മത്സ്യാദവരജഃ ശതാനീകോഽഭ്യവര്തത
അവൻ വീണ്ടും വീണ്ടും ആ സൈന്യങ്ങളെ കത്തിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുമ്പോൾ, മത്സ്യരാജാവിന്റെ സഹോദരനായ ശതാനികൻ ദ്രോണന്റെ അടുത്തെത്തി.
സൂര്യരശ്മിപ്രതീകാശൈഃ കര്മാരപരിമാര്ജിതൈഃ। ഷഡ്ഭിഃ സസൂതം സഹയം ദ്രോണം വിദ്ധ്വാഽനദദ്ഭൃശമ്
സൂര്യന്റെ കിരണങ്ങളെപ്പോലെ തെളിഞ്ഞ്, കമാരൻ നന്നായി പണിത ആറു അമ്പുകൾകൊണ്ട്, ദ്രോണനും അവന്റെ രഥസാരതിയും കുതിരകളും വെട്ടി, ശതാനികൻ ഉഗ്രമായി കൂകി.
ക്രൂരായ കര്മണേ യുക്തശ്ചികീര്ഷുഃ കര്മ ദുഷ്കരമ്। അവാകിരച്ഛരശതൈര്ഭാരദ്വാജം മഹാരഥമ്
ക്രൂരമായ ഒരു പ്രവൃത്തിക്ക് മനസ്സോടെ, ദുഷ്കരമായ ഒരു കര്മ്മം ചെയ്യാൻ ആഗ്രഹിച്ച്, അവൻ ഭാരദ്വാജപുതനായ മഹാരഥിയെ നൂറുകണക്കിന് അമ്പുകൾ കൊണ്ട് മഴപെയ്യിച്ചു.