ചാമരാപീഡകവചാഃ സ്രസ്താന്ത്രനയനാസ്തഥാ। സാരോഹാസ്തുരഗാഃ പേതുഃ പാര്തബാണഹതാഃ ക്ഷിതൌ
ചാമരം, കവര്ച്ച, കുതിരപ്പുറത്തുള്ളവരുടെ കണ്ണുകള് ഉരുണ്ടു, അവയുടെ കേശവും കവര്ച്ചയും അഴുകി, പാര്ത്ഥന്റെ അമ്പുകള്ക്ക് ഇരയായി നിലത്തു വീണു.
വിപ്രവിദ്ധാസിനാരാചാശ്ഛിന്നവര്മര്ഷ്ടിശക്തയഃ। പത്തയശ്ചിന്നവര്മാണഃ കൃപണാഃ ശേരതേ ഹതാഃ
വാളുകളും അമ്പുകളും കാവലും കുന്തവും ചിതറിപ്പോയ നിലയില് കാവല് തകര്ന്ന പടയാളികള് ദയനീയമായി നിലത്തു മരിച്ചുകിടന്നു.
തൈര്ഹതൈര്ഹന്യമാനൈശ്ച പതദ്ഭിഃ പതിതൈരപി। ഭ്രമദ്ഭിര്നിഷ്ടനദ്ഭിശ്ച ക്രൂരമായോധനം ബഭൌ
അവിടെ വീണവരും വീഴുന്നവരും, ചുറ്റും കറങ്ങുന്നവരും വേദനയോടെ നിലവിളിക്കുന്നവരുംകൊണ്ട് ആ ക്രൂരമായ യുദ്ധഭൂമി ഭയാനകമായിത്തീർന്നു.
രജശ്ച ചാപ്യഭവദ്ദുര്ഗാ കബന്ധശതസങ്കുലാ।। തദ്ബഭൌ രൌദ്രബീഭത്സം ബീഭത്സോര്യാനമാഹവേ
അവിടെ പൊടിക്കാറ്റ് കയറി, നൂറുകണക്കിന് തലകെട്ടില്ലാത്ത ശരീരങ്ങൾ കിടന്നിരുന്നു. ആ യുദ്ധത്തിൽ ഭീമസേനന്റെ രഥം ഭയപ്പെടുത്തുന്നതും ഭീകരവുമായിരുന്നു.
ആക്രീഡമിവ രുദ്രസ്യ ഘ്നതഃ കാലാത്യയേ പശൂന്।। കതേ വധ്യമാനാഃ പാര്ഥേന വ്യാകുലാശ്വരഥദ്വിപാഃ
കാലാന്ത്യത്തിൽ രുദ്രൻ മൃഗങ്ങളെ സംഹരിക്കുന്നതുപോലെ, അർജുനന്റെ അസ്ത്രപ്രഹാരത്തിൽ കുതിരകളും രഥങ്ങളും ആനകളും കലഹത്തിൽ അലയ്ക്കുന്നവരെല്ലാം അങ്ങനെ സംഹരിക്കപ്പെട്ടു.
തമേവാഭിമുഖാഃ ക്ഷീണാഃ ശക്രസ്യാതിഥിതാം ഗതാഃ।। സാ ഭൂമീര്ഭരതശ്രേഷ്ഠ നിഹതൈസ്തൈര്മഹാരഥൈഃ
ശക്തി കുറഞ്ഞിട്ടും അവൻറെ നേരെ നേരിട്ട് പോരാടാൻ അവർ തയ്യാറായി, ഇന്ദ്രന്റെ അതിഥികളെപ്പോലെ സമീപിച്ചു. ഭാരതശ്രേഷ്ഠാ, ആ ഭൂമി മഹാരഥന്മാരുടെ ശവങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞിരുന്നു.
ആസ്തീര്ണാ സമ്ബഭൌ സര്വാ പ്രേതീഭൂതൈഃ സമന്തതഃ।। ഏതസ്മിന്നന്തരേ ചൈവ പ്രമത്തേ സവ്യസാചിനി
ചുറ്റുമുള്ള എല്ലാവരും മരിച്ചവരെപ്പോലെ നിലത്തുകിടന്നപ്പോൾ, സവ്യാസാചി മുഴുവൻ ശ്രദ്ധയോടെ യുദ്ധത്തിൽ ലയിച്ചിരുന്ന സമയത്തായിരുന്നു ഇത്.
വ്യൂഢാനീകസ്തതോ ദ്രോണോ യുധിഷ്ഠിരമുപാദ്രവത്।। തം പ്രത്യഗൃഹ്ണംസ്ത്വരിതാ വ്യൂഢാനീകാഃ പ്രഹാരിണഃ
അപ്പോൾ ദ്രോണമുനിയും തന്റെ സൈന്യവുമായി യുദ്ധത്തിൽ യുദ്ധിഷ്ഠിരന്റെ നേരെ മുന്നേറി. അതിനെതിരെ ഒരുക്കം ചെയ്ത ധീരസൈനികർ വേഗത്തിൽ അദ്ദേഹത്തെ തടഞ്ഞു.
യുധിഷ്ഠിരം പരീപ്സന്തസ്തദാസീത്തുമുലം മഹത്
യുദ്ധിഷ്ഠിരനെ പിടിക്കാനാഗ്രഹിച്ച്, അപ്പോൾ അവിടെ വലിയ ഉന്മാദവും ഭയാനകവുമായ പോരാട്ടം ആരംഭിച്ചു.
ബ്രാഹ്മണസ്യ വശം നാഹമിയാമദ്യ യഥാ പ്രഭോ। പാരാവതസവര്ണാശ്വ തഥാ നീതിര്വിധീയതാമ്
ഇന്ന് ഞാൻ ബ്രാഹ്മണന്റെ ഇഷ്ടത്തിന് കീഴടങ്ങില്ല, പ്രഭോ. പ്രാവിന്റെ നിറമുള്ള കുതിരകളെപ്പോലെ തന്ത്രം ആസൂത്രണം ചെയ്യുക.
ദ്രോണസ്യ യതമാനസ്യ വശം നൈഷ്യസി സുവ്രത। അഹമാവാരയിഷ്യാമി ദ്രോണമദ്യ സഹാനുഗമ്
ദ്രോണമുനി എത്ര ശ്രമിച്ചാലും, നീ അവന്റെ അധീനതയിൽ ആകില്ല, ധൈര്യശാലിയേ. ഇന്ന് ഞാൻ ദ്രോണമുനിയെയും അവന്റെ അനുചരന്മാരെയും തടയും.
മയി ജീവതി കൌരവ്യ നോദ്വേഗം കര്തുമര്ഹസി। ന ഹി ശക്തോ രണേ ദ്രോണോ വിജേതും മാം കഥഞ്ചന
ഞാൻ ജീവിച്ചിരിക്കുമ്പോൾ, കൌരവ്യ, നീ ഭയപ്പെടേണ്ടതില്ല. യുദ്ധത്തിൽ ദ്രോണമുനി എങ്ങനെ ശ്രമിച്ചാലും എന്നെ ജയിക്കാൻ കഴിയില്ല.
ഏവമുക്ത്വാ കിരന്ബാണാന്ദ്രുപദസ്യ സുതോ ബലീ। പാരാവതസവര്ണാശ്വഃ സ്വയം ദ്രോണമുപാദ്രവത്
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ്, ശക്തനായ ദ്രുപദപുത്രൻ പ്രാവിന്റെ നിറമുള്ള കുതിരകളുമായി അസ്ത്രവർഷം വീഴ്ത്തി ദ്രോണമുനിയുടെ നേരെ നേരിട്ട് പായിച്ചു.
അനിഷ്ടദര്ശനം ദൃഷ്ട്വാ ധൃഷ്ടദ്യുമ്നമവസ്ഥിതമ്। ക്ഷണേനൈവാഭവദ്ദ്രോണോ നാതിഹൃഷ്ടമനാ ഇവ
അവിടെ ദൃഷ്ടദ്യുമ്നൻ നില്ക്കുന്നത് ദ്രോണമുനിക്ക് അനിഷ്ടമായ കാഴ്ചയായി തോന്നി; ഒരു നിമിഷംകൊണ്ട് ദ്രോണമുനിയുടെ മനസ്സ് സന്തോഷംകൂടാതെ മാറി.
സ ഹി ജാതോ മഹാരാജ ദ്രോണസ്യ നിധനം പ്രതി
മഹാരാജാവേ, ദ്രോണമുനിയെ സംഹരിക്കാൻ തന്നെയാണ് ദൃഷ്ടദ്യുമ്നൻ ജനിച്ചത്.
മര്ത്യധര്മതയാ തസ്മാദ്ഭാരദ്വാജോ വ്യമുഹ്യത। നാശകത്തത്ര തത്കിഞ്ചിദനീകം പ്രതിവീക്ഷിതുമ്
മരണധർമ്മം കാരണം ഭാരദ്വാജൻ ആശയക്കുഴപ്പത്തിലായി; അവിടെ ആ സൈന്യത്തെ നേരിട്ട് നോക്കാൻ പോലും അദ്ദേഹത്തിന് കഴിഞ്ഞില്ല.
തതഃ കിരന്നിഷൂംസ്തീക്ഷ്ണാന്ദ്രുപദസ്യ വരൂഥിനീമ്। ഭരാദ്വാജോ യയൌ തൂര്ണം പാര്ഷതം വര്ജയന്യുധി। ദ്രുപദസ്യ മഹത്സൈന്യം ദാരയാമാസ ബ്രാഹ്മണഃ
അപ്പോൾ ഭാരദ്വാജൻ കഠിനമായ അസ്ത്രങ്ങൾ ദ്രുപദന്റെ വലിയ സൈന്യത്തിലേക്ക് മഴപോലെ വീഴ്ത്തി, പാഞ്ചാലരാജാവിനെ ഒഴിവാക്കി വേഗത്തിൽ മുന്നേറി; ബ്രാഹ്മണൻ ദ്രുപദന്റെ വലിയ സൈന്യത്തെ തകർത്തു.
തം തു സമ്പ്രേക്ഷ്യ പുത്രസ്തേ ദുര്മുഖഃ ശത്രുകര്ഷണഃ। പ്രിയം ചികീര്ഷുര്ദ്രോണസ്യ ധൃഷ്ടദ്യുമ്നമവാരയത്
അവിടെ നിന്നു നിന്റെ മകൻ ദുര്മുഖൻ, ശത്രുക്കളെ കീഴടക്കുന്നവൻ, ദ്രോണമുനിക്ക് സന്തോഷം വരുത്താൻ ദൃഷ്ടദ്യുമ്നനെ തടഞ്ഞു.
സ സമ്പ്രഹാരസ്തുമുലഃ സുഘോരഃ സമപദ്യത। പാര്ഷതസ്യ ച ശൂരസ്യ ദുര്മുഖസ്യ ച ഭാരത
പാഞ്ചാലരാജാവായ ധീരനും ദുര്മുഖനും തമ്മിൽ അതി ഭയാനകവും ഉന്മാദഭരിതവുമായ പോരാട്ടം നടന്നു.
പാര്ഷതഃ ശരജാലേന ക്ഷിപ്രം പ്രച്ഛാദ്യ ദുര്മുഖമ്। ഭാരദ്വാജം ശരൌഘേണ മഹതാ സമവാരയത്
പാഞ്ചാലൻ ദൃഷ്ടദ്യുമ്നൻ അസ്ത്രവർഷം കൊണ്ട് ദുര്മുഖനെ പെട്ടെന്ന് മറച്ചുവെച്ചു; വലിയ അസ്ത്രവർഷം കൊണ്ട് ഭാരദ്വാജനെയും തടഞ്ഞു.
ദ്രോണാവാരിതം ദൃഷ്ട്വാ ഭൃശായസ്തസ്തവാത്മജഃ। നാനാലിങ്ഗൈഃ ശരവ്രാതൈഃ പാര്ഷതം സമമോഹയത്
ദ്രോണൻ വഴി തടഞ്ഞതറിഞ്ഞ്, നിന്റെ മകൻ അതിയായി ഉണർന്നുപോയി. പലവിധം അമ്പുകൾകൊണ്ട് പാർഷതനെ കുഴപ്പത്തിലാക്കി.
തയോര്വിഷക്തയോഃ സങ്ഖ്യേ പാഞ്ചാല്യകുരുമുഖ്യയോഃ। ദ്രോണോ യൌധിഷ്ഠിരം സൈന്യം ബഹുധാ വ്യധമച്ഛരൈഃ
പാഞ്ചാലരും കുരുക്കളുടെ പ്രധാനിയും യുദ്ധത്തിൽ മുഴുകിയപ്പോൾ, ദ്രോണൻ യുദ്ധിഷ്ഠിരന്റെ സൈന്യത്തെ പലവിധം അമ്പുകൾകൊണ്ട് ചിതറിച്ചു.
അനിലേന യഥാഽഭ്രാണി വിച്ഛിന്നാനി സമന്തതഃ। തഥാ പാര്ഥസ്യ സൈന്യാനി വിച്ഛിന്നാനി ക്വചിത്ക്വചിത്
കാറ്റ് മേഘങ്ങളെ എല്ലാടും പിരിച്ചുകളയുന്നതുപോലെ, പാർഥന്റെ സൈന്യങ്ങളും ഇടയ്ക്കിടയിൽ പിരിഞ്ഞുപോയി.
മുഹൂര്തമിവ തദ്യുദ്ധമാസീന്മധുരദര്ശനമ്। തത ഉന്മത്തവദ്രാജന്നിര്മര്യാദമവര്തത
അയാൾക്കൊന്നു നേരം ആ യുദ്ധം കാണാൻ മനോഹരമായിരുന്നു; പിന്നെ രാജാവേ, അതു പൂർണ്ണമായും നിയന്ത്രണം വിട്ട് കാട്ടുപോലെയായി.
നൈവ ഖം ന ദിശോ ഭൂമിര്ബഭാസേ ന ച ഭാസ്കരഃ'। നൈവ സ്വേ ന പരേ രാജന്നാജ്ഞായന്ത പരസ്പരമ്। അനുമാനേന സംജ്ഞാഭിര്യുദ്ധം തത്സമവര്തത
ആകാശവും ദിശകളും ഭൂമിയും സൂര്യനും ഒന്നും കാണാനാവില്ലായിരുന്നു; സ്വന്തം ആളുകളെയും ശത്രുക്കളെയും ആരും തിരിച്ചറിയാൻ കഴിഞ്ഞില്ല, രാജാവേ. സൂചനകളും അനുമാനവും കൊണ്ടായിരുന്നു യുദ്ധം തുടരുന്നത്.
ചൂഡാമണിഷു നിഷ്കേഷു ഭൂഷണേഷ്വപി വര്മസു। തേഷാമാദിത്യവര്ണാഭാ രശ്മയഃ പ്രചകാശിരേ
അവരുടെ കിരീടങ്ങളിലും മാലകളിലും അലങ്കാരങ്ങളിലും കാവചങ്ങളിലും സൂര്യപ്രഭയുള്ള കിരണങ്ങൾ തെളിഞ്ഞു.
തത്പ്രകീര്ണപതാകാനാം രഥവാരണവാജിനാമ്। ബലാകാശബലാഭ്രാമം ദദൃശേ രൂപമാഹവേ
രഥങ്ങളുടെയും ആനകളുടെയും കുതിരകളുടെയും പതാകകൾ ചിതറിക്കിടക്കുമ്പോൾ, ആ യുദ്ധഭൂമിയിൽ വള്ളിക്കിളികൾ നിറഞ്ഞ മേഘങ്ങൾ പോലൊരു രൂപം കാണപ്പെട്ടു.
നരാനേവ നരാ ജഘ്നരുദഗ്രാശ്ച ഹയാ ഹയാന്। രഥാംശ്ച രഥിനോ ജഘ്നുര്വാരണാ വരവാരണാന്
ആളുകൾ ആളുകളെ കൊല്ലുകയും, ക്രൂരമായ കുതിരകൾ കുതിരകളെ വീഴ്ത്തുകയും, രഥികർ രഥങ്ങളെ തകർക്കുകയും, ആനകൾ മഹത്തായ ആനകളെ ആക്രമിക്കുകയും ചെയ്തു.
സമുച്ഛ്രിതപതാകാനാം ഗജാനാം പരമദ്വിപൈഃ। ക്ഷണേന തുമുലോ ഘോരഃ സങ്ഗ്രാമഃ സമപദ്യത
ഉയർത്തിയ പതാകകളോടെ ആനകളുടെ ഇടയിൽ, അത്യുത്തമമായ ആനകൾ തമ്മിൽ, ഒരു നിമിഷംകൊണ്ട് ഭയാനകവും ഉച്ചത്തിലുള്ളതുമായ യുദ്ധം പൊട്ടിപ്പുറപ്പെട്ടു.
തേഷാം സംസക്തഗാത്രാണാം കര്ഷതാമിതരേതരമ്। ദന്തസങ്ഘാതസങ്ഘര്ഷാത്സധൂമോഽഗ്നിരജായത
അവരുടെ ശരീരങ്ങൾ തമ്മിൽ ചേരുകയും, ഒരുമനസ്സായി ഇളക്കുകയും ചെയ്യുമ്പോൾ, കൊമ്പുകൾ തമ്മിൽ പൊട്ടിച്ചേരുന്നതിൽ നിന്ന് പുകയും തീയും ഉയർന്നു.