ഭൂയിഷ്ഠം പ്രതിരുദ്ധാ യേ ഹതൈര്യോധൈര്യശസ്വിനഃ'। വ്യദ്രവന്ത ഭയാദ്ഭീതാ യത്ര ദൌര്യോധനം ബലമ്
യുദ്ധത്തില് വീരന്മാര് കൊല്ലപ്പെട്ടതുകൊണ്ട് തടയപ്പെട്ടവരില് ഭൂരിഭാഗവും ഭയത്താല് ഓടി, ദുര്യോധനന്റെ സൈന്യം എവിടെയുണ്ടോ അവിടെ ചെന്നു.
തതോ ജഘാനം സങ്ക്രുദ്ധോ വാസവിസ്താം മഹാചമൂമ്। ശരജാലൈരവിച്ഛിന്നൈസ്തമഃ സൂര്യ ഇവാംശുഭിഃ
അതിനുശേഷം വാസവി കോപത്തോടെ ആ മഹാസൈന്യത്തെ അമ്പുകളുടെ തുടർച്ചയായ മഴപോലെ ആക്രമിച്ചു, സൂര്യന് തന്റെ കിരണങ്ങളാല് ഇരുണ്ടതിനെ അകറ്റുന്നതുപോലെ.
തതോ ഭഗ്നേ ബലേ തസ്മിന്വിപ്രലീനേ സമന്തതഃ। സവ്യസാചിനി സങ്ക്രുദ്വേ ത്രൈഗര്താന്ഭയമാവിശത്
അപ്പോള് ആ സൈന്യം തകര്ന്ന് ചിതറുമ്പോള്, സവ്യാസാചിയുടെ കോപം കണ്ടു ത്രിഗര്ത്തന്മാരെ ഭയം പിടിച്ചു.
തേ വധ്യമാനാഃ പാര്ഥേന ശരൈഃ സന്നതപര്വഭിഃ। അമുഹ്യംസ്തത്രതത്രൈവ ത്രസ്താ മൃഗഗണാ ഇവ
പാര്ത്ഥന് ഉറ്റ അമ്പുകളാല് കൊല്ലപ്പെട്ടവരെല്ലാം ഭയത്താല് ഇവിടെ അവിടെ ഓടാന് കഴിയാതെ, മൃഗക്കൂട്ടം പേടിച്ച് ചിതറുന്നതുപോലെ ആയിരുന്നു.
തതസ്ത്രിഗര്തരാട് ക്രുദ്ധസ്താനുവാച മഹാരഥാന്। അലം ദ്രുതേന വഃ ശൂരാ ന ഭയം കര്തുമര്ഹഥ
അപ്പോള് ത്രിഗര്ത്തരാജാവ് കോപത്തോടെ മഹാരഥന്മാരോട് പറഞ്ഞു: 'നിങ്ങള് ധീരന്മാരാണ്, ഇങ്ങനെ ഓടേണ്ട; ഭയത്താല് പ്രവര്ത്തിക്കരുത്.'
ശപ്ത്വാഽഥ ശപഥാന്ഘോരാന്സര്വസൈന്യസ്യ പശ്യതഃ। ഗത്വാ ദൌര്യോധനം സൈന്യം കിം വൈ വക്ഷ്യഥ മുഖ്യശഃ
പൂര്ണസൈന്യത്തിന്റെ മുമ്പില് ഭയങ്കരമായ ശപഥങ്ങള് ഉച്ചരിച്ച്, 'നിങ്ങള് ദുര്യോധനന്റെ സൈന്യത്തിലേക്ക് പോയാല് പ്രധാനന്മാരേ, എന്താണ് പറയാന് പോകുന്നത്?' എന്നു ചോദിച്ചു.
നാവഹാസ്യാഃ കഥം ലോകേ കര്മണാഽനേന സംയുഗേ। ഭവേമ സഹിതാഃ സര്വേ നിവര്തധ്വം യഥാബലമ്
ഈ യുദ്ധത്തില് ചെയ്ത പ്രവൃത്തിയാല് ലോകത്ത് എല്ലാവരും നമ്മെ പരിഹസിക്കേണ്ടതില്ലേ? എല്ലാവരും തങ്ങളുടെ ശേഷിയനുസരിച്ച് തിരിച്ചു പോവൂ.
ഏവമുക്താസ്തു തേ രാജന്നുദക്രോശന്മുഹുര്മുഹുഃ। ശങ്ഖാംശ്ച ദധ്മിരേ വീരാ ഹര്ഷയന്തഃ പരസ്പരമ്
ഇങ്ങനെ രാജാവേ, അവര് വീണ്ടും വീണ്ടും ഉച്ചത്തില് വിളിച്ചു, ധീരന്മാര് പരസ്പരം ഉത്സാഹിപ്പിച്ച് ശംഖം മുഴക്കി.
തതസ്തേ സന്ന്യവര്തന്തം സംശപ്തകഗണാഃ പുനഃ। നാരായണാശ്ച ഗോപാലാ മൃത്യും കൃത്വാഽനിവര്തനമ്
അതിനുശേഷം സംശപ്തകസൈന്യവും നാരായണഗോപന്മാരും വീണ്ടും തിരിച്ചു പോന്നു, മരണം വരെ പിന്മാറില്ലെന്ന പ്രതിജ്ഞയോടെ.
സോത്തരായുധിനോ നാഗാഃ സപതാകാങ്കുശധ്വജാഃ। പേതുഃ ശക്രാശനിഹതാ ദ്രുമവന്ത ഇവാചലാഃ
ഉയര്ന്ന ആയുധങ്ങളുമായി പതാകയും അങ്കുശവും ധരിച്ച ആനകള്, ഇന്ദ്രന്റെ ഇടിയേറ്റ് വീണു, മലകളോടൊപ്പം മരങ്ങള് വീഴുന്നതുപോലെ നിലത്തു ചിതറിപ്പോയി.
ചാമരാപീഡകവചാഃ സ്രസ്താന്ത്രനയനാസ്തഥാ। സാരോഹാസ്തുരഗാഃ പേതുഃ പാര്തബാണഹതാഃ ക്ഷിതൌ
ചാമരം, കവര്ച്ച, കുതിരപ്പുറത്തുള്ളവരുടെ കണ്ണുകള് ഉരുണ്ടു, അവയുടെ കേശവും കവര്ച്ചയും അഴുകി, പാര്ത്ഥന്റെ അമ്പുകള്ക്ക് ഇരയായി നിലത്തു വീണു.
വിപ്രവിദ്ധാസിനാരാചാശ്ഛിന്നവര്മര്ഷ്ടിശക്തയഃ। പത്തയശ്ചിന്നവര്മാണഃ കൃപണാഃ ശേരതേ ഹതാഃ
വാളുകളും അമ്പുകളും കാവലും കുന്തവും ചിതറിപ്പോയ നിലയില് കാവല് തകര്ന്ന പടയാളികള് ദയനീയമായി നിലത്തു മരിച്ചുകിടന്നു.
തൈര്ഹതൈര്ഹന്യമാനൈശ്ച പതദ്ഭിഃ പതിതൈരപി। ഭ്രമദ്ഭിര്നിഷ്ടനദ്ഭിശ്ച ക്രൂരമായോധനം ബഭൌ
അവിടെ വീണവരും വീഴുന്നവരും, ചുറ്റും കറങ്ങുന്നവരും വേദനയോടെ നിലവിളിക്കുന്നവരുംകൊണ്ട് ആ ക്രൂരമായ യുദ്ധഭൂമി ഭയാനകമായിത്തീർന്നു.
രജശ്ച ചാപ്യഭവദ്ദുര്ഗാ കബന്ധശതസങ്കുലാ।। തദ്ബഭൌ രൌദ്രബീഭത്സം ബീഭത്സോര്യാനമാഹവേ
അവിടെ പൊടിക്കാറ്റ് കയറി, നൂറുകണക്കിന് തലകെട്ടില്ലാത്ത ശരീരങ്ങൾ കിടന്നിരുന്നു. ആ യുദ്ധത്തിൽ ഭീമസേനന്റെ രഥം ഭയപ്പെടുത്തുന്നതും ഭീകരവുമായിരുന്നു.
ആക്രീഡമിവ രുദ്രസ്യ ഘ്നതഃ കാലാത്യയേ പശൂന്।। കതേ വധ്യമാനാഃ പാര്ഥേന വ്യാകുലാശ്വരഥദ്വിപാഃ
കാലാന്ത്യത്തിൽ രുദ്രൻ മൃഗങ്ങളെ സംഹരിക്കുന്നതുപോലെ, അർജുനന്റെ അസ്ത്രപ്രഹാരത്തിൽ കുതിരകളും രഥങ്ങളും ആനകളും കലഹത്തിൽ അലയ്ക്കുന്നവരെല്ലാം അങ്ങനെ സംഹരിക്കപ്പെട്ടു.
തമേവാഭിമുഖാഃ ക്ഷീണാഃ ശക്രസ്യാതിഥിതാം ഗതാഃ।। സാ ഭൂമീര്ഭരതശ്രേഷ്ഠ നിഹതൈസ്തൈര്മഹാരഥൈഃ
ശക്തി കുറഞ്ഞിട്ടും അവൻറെ നേരെ നേരിട്ട് പോരാടാൻ അവർ തയ്യാറായി, ഇന്ദ്രന്റെ അതിഥികളെപ്പോലെ സമീപിച്ചു. ഭാരതശ്രേഷ്ഠാ, ആ ഭൂമി മഹാരഥന്മാരുടെ ശവങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞിരുന്നു.
ആസ്തീര്ണാ സമ്ബഭൌ സര്വാ പ്രേതീഭൂതൈഃ സമന്തതഃ।। ഏതസ്മിന്നന്തരേ ചൈവ പ്രമത്തേ സവ്യസാചിനി
ചുറ്റുമുള്ള എല്ലാവരും മരിച്ചവരെപ്പോലെ നിലത്തുകിടന്നപ്പോൾ, സവ്യാസാചി മുഴുവൻ ശ്രദ്ധയോടെ യുദ്ധത്തിൽ ലയിച്ചിരുന്ന സമയത്തായിരുന്നു ഇത്.
വ്യൂഢാനീകസ്തതോ ദ്രോണോ യുധിഷ്ഠിരമുപാദ്രവത്।। തം പ്രത്യഗൃഹ്ണംസ്ത്വരിതാ വ്യൂഢാനീകാഃ പ്രഹാരിണഃ
അപ്പോൾ ദ്രോണമുനിയും തന്റെ സൈന്യവുമായി യുദ്ധത്തിൽ യുദ്ധിഷ്ഠിരന്റെ നേരെ മുന്നേറി. അതിനെതിരെ ഒരുക്കം ചെയ്ത ധീരസൈനികർ വേഗത്തിൽ അദ്ദേഹത്തെ തടഞ്ഞു.
യുധിഷ്ഠിരം പരീപ്സന്തസ്തദാസീത്തുമുലം മഹത്
യുദ്ധിഷ്ഠിരനെ പിടിക്കാനാഗ്രഹിച്ച്, അപ്പോൾ അവിടെ വലിയ ഉന്മാദവും ഭയാനകവുമായ പോരാട്ടം ആരംഭിച്ചു.
ബ്രാഹ്മണസ്യ വശം നാഹമിയാമദ്യ യഥാ പ്രഭോ। പാരാവതസവര്ണാശ്വ തഥാ നീതിര്വിധീയതാമ്
ഇന്ന് ഞാൻ ബ്രാഹ്മണന്റെ ഇഷ്ടത്തിന് കീഴടങ്ങില്ല, പ്രഭോ. പ്രാവിന്റെ നിറമുള്ള കുതിരകളെപ്പോലെ തന്ത്രം ആസൂത്രണം ചെയ്യുക.
ദ്രോണസ്യ യതമാനസ്യ വശം നൈഷ്യസി സുവ്രത। അഹമാവാരയിഷ്യാമി ദ്രോണമദ്യ സഹാനുഗമ്
ദ്രോണമുനി എത്ര ശ്രമിച്ചാലും, നീ അവന്റെ അധീനതയിൽ ആകില്ല, ധൈര്യശാലിയേ. ഇന്ന് ഞാൻ ദ്രോണമുനിയെയും അവന്റെ അനുചരന്മാരെയും തടയും.
മയി ജീവതി കൌരവ്യ നോദ്വേഗം കര്തുമര്ഹസി। ന ഹി ശക്തോ രണേ ദ്രോണോ വിജേതും മാം കഥഞ്ചന
ഞാൻ ജീവിച്ചിരിക്കുമ്പോൾ, കൌരവ്യ, നീ ഭയപ്പെടേണ്ടതില്ല. യുദ്ധത്തിൽ ദ്രോണമുനി എങ്ങനെ ശ്രമിച്ചാലും എന്നെ ജയിക്കാൻ കഴിയില്ല.
ഏവമുക്ത്വാ കിരന്ബാണാന്ദ്രുപദസ്യ സുതോ ബലീ। പാരാവതസവര്ണാശ്വഃ സ്വയം ദ്രോണമുപാദ്രവത്
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ്, ശക്തനായ ദ്രുപദപുത്രൻ പ്രാവിന്റെ നിറമുള്ള കുതിരകളുമായി അസ്ത്രവർഷം വീഴ്ത്തി ദ്രോണമുനിയുടെ നേരെ നേരിട്ട് പായിച്ചു.
അനിഷ്ടദര്ശനം ദൃഷ്ട്വാ ധൃഷ്ടദ്യുമ്നമവസ്ഥിതമ്। ക്ഷണേനൈവാഭവദ്ദ്രോണോ നാതിഹൃഷ്ടമനാ ഇവ
അവിടെ ദൃഷ്ടദ്യുമ്നൻ നില്ക്കുന്നത് ദ്രോണമുനിക്ക് അനിഷ്ടമായ കാഴ്ചയായി തോന്നി; ഒരു നിമിഷംകൊണ്ട് ദ്രോണമുനിയുടെ മനസ്സ് സന്തോഷംകൂടാതെ മാറി.
സ ഹി ജാതോ മഹാരാജ ദ്രോണസ്യ നിധനം പ്രതി
മഹാരാജാവേ, ദ്രോണമുനിയെ സംഹരിക്കാൻ തന്നെയാണ് ദൃഷ്ടദ്യുമ്നൻ ജനിച്ചത്.
മര്ത്യധര്മതയാ തസ്മാദ്ഭാരദ്വാജോ വ്യമുഹ്യത। നാശകത്തത്ര തത്കിഞ്ചിദനീകം പ്രതിവീക്ഷിതുമ്
മരണധർമ്മം കാരണം ഭാരദ്വാജൻ ആശയക്കുഴപ്പത്തിലായി; അവിടെ ആ സൈന്യത്തെ നേരിട്ട് നോക്കാൻ പോലും അദ്ദേഹത്തിന് കഴിഞ്ഞില്ല.
തതഃ കിരന്നിഷൂംസ്തീക്ഷ്ണാന്ദ്രുപദസ്യ വരൂഥിനീമ്। ഭരാദ്വാജോ യയൌ തൂര്ണം പാര്ഷതം വര്ജയന്യുധി। ദ്രുപദസ്യ മഹത്സൈന്യം ദാരയാമാസ ബ്രാഹ്മണഃ
അപ്പോൾ ഭാരദ്വാജൻ കഠിനമായ അസ്ത്രങ്ങൾ ദ്രുപദന്റെ വലിയ സൈന്യത്തിലേക്ക് മഴപോലെ വീഴ്ത്തി, പാഞ്ചാലരാജാവിനെ ഒഴിവാക്കി വേഗത്തിൽ മുന്നേറി; ബ്രാഹ്മണൻ ദ്രുപദന്റെ വലിയ സൈന്യത്തെ തകർത്തു.
തം തു സമ്പ്രേക്ഷ്യ പുത്രസ്തേ ദുര്മുഖഃ ശത്രുകര്ഷണഃ। പ്രിയം ചികീര്ഷുര്ദ്രോണസ്യ ധൃഷ്ടദ്യുമ്നമവാരയത്
അവിടെ നിന്നു നിന്റെ മകൻ ദുര്മുഖൻ, ശത്രുക്കളെ കീഴടക്കുന്നവൻ, ദ്രോണമുനിക്ക് സന്തോഷം വരുത്താൻ ദൃഷ്ടദ്യുമ്നനെ തടഞ്ഞു.
സ സമ്പ്രഹാരസ്തുമുലഃ സുഘോരഃ സമപദ്യത। പാര്ഷതസ്യ ച ശൂരസ്യ ദുര്മുഖസ്യ ച ഭാരത
പാഞ്ചാലരാജാവായ ധീരനും ദുര്മുഖനും തമ്മിൽ അതി ഭയാനകവും ഉന്മാദഭരിതവുമായ പോരാട്ടം നടന്നു.
പാര്ഷതഃ ശരജാലേന ക്ഷിപ്രം പ്രച്ഛാദ്യ ദുര്മുഖമ്। ഭാരദ്വാജം ശരൌഘേണ മഹതാ സമവാരയത്
പാഞ്ചാലൻ ദൃഷ്ടദ്യുമ്നൻ അസ്ത്രവർഷം കൊണ്ട് ദുര്മുഖനെ പെട്ടെന്ന് മറച്ചുവെച്ചു; വലിയ അസ്ത്രവർഷം കൊണ്ട് ഭാരദ്വാജനെയും തടഞ്ഞു.