അന്വാസന്ത ദുരാധര്ഷം ദേവവ്രതമരിംദമമ്। അന്യോന്യം പ്രീതിമന്തസ്തേ യഥാപൂര്വം യഥാവയഃ
അവരൊക്കെയും ജയിക്കാനാവാത്ത ദേവവ്രതനെ ചുറ്റി, പരസ്പരം പഴയപ്പോലെ പ്രീതിയോടെ, പ്രായാനുസരണം, ആചാരപ്രകാരം ചേർന്നുനിന്നു.
സാ പാര്ഥിവശതാകീര്ണാ സമിതിര്ഭീഷ്മശോഭിതാ। ശുശുഭേ ഭാരതീ ദീപ്താ ദിവീവാദിത്യമണ്ഡലമ്
നൂറുകണക്കിന് രാജാക്കന്മാർ നിറഞ്ഞു, ഭീഷ്മന്റെ സാന്നിധ്യത്തിൽ ആ സഭ പ്രകാശിച്ചു, ഭാരതാ, അതു സൂര്യന്റെ പ്രകാശമണ്ഡലത്തെപ്പോലെ ദീപ്തമായിരുന്നു.
വിബഭൌ ച നൃപാണാം സാ ഗങ്ഗാസുതമുപാസതാമ്। ദേവാനാമിവ ദേവേശം പിതാമഹമുപാസതാമ്
ഗംഗാപുത്രനെ സേവിക്കുന്ന രാജാക്കന്മാരുടെ ആ കൂട്ടം, ദേവന്മാർ തങ്ങളുടെ ഇശ്വരനെ സേവിക്കുന്നതുപോലെ, മഹാപിതാമഹനെ ചുറ്റി തിളങ്ങി.
ഭീഷ്മസ്തു വേദനാം ധൈര്യാന്നിഗൃഹ്യ ഭരതര്ഷഭ । അഭിതപ്തഃ ശരൈശ്ചൈവ നാതിഹൃഷ്ടമനാഽബ്രവീത്
ഭീഷ്മൻ, അമ്പുകളിൽ കത്തിയിരുന്നെങ്കിലും, സഹനത്തോടെ വേദന അടക്കികൊണ്ടു, ഭാരതശ്രേഷ്ഠാ, അത്ര സന്തോഷമില്ലാതെ സംസാരിച്ചു.
ശരാഭിതപ്തകായോ ഹി ശസ്ത്രസംപാതമൂര്ച്ഛിതഃ । പാനീയമിത സംപ്രേക്ഷ്യ രാജ്ഞസ്താന്പ്രത്യഭാഷത
അമ്പുകളിൽ കത്തിയ ശരീരം, ആയുധങ്ങളുടെ മാരകതയിൽ ബോധം മങ്ങിയ അവൻ, ആ രാജാക്കന്മാരെ നോക്കി വെള്ളം ചോദിച്ചു.
തതസ്തേ ക്ഷത്രിയാ രാജന്നുപാജഹ്രുഃ സമന്തതഃ । ഭക്ഷ്യാനുച്ചാവചാന്രാജന്വാരികുമ്ഭാംശ്ച ശീതലാന്
അപ്പോൾ, രാജാവേ, ക്ഷത്രിയർ ചുറ്റും നിന്ന് പലവിധ ഭക്ഷണങ്ങളും, ലഘുവും സമൃദ്ധവുമായവയും, തണുത്ത വെള്ളം നിറച്ച കുമ്പങ്ങൾ കൊണ്ടുവന്നു.
ഉപാനീതം തു പാനീയം ദൃഷ്ട്വാ ശാന്തനവോഽബ്രവീത്। ന മേഽദ്യ സേവിതും യോഗ്യാ ഭോഗാഃ കേവലമാനുഷാഃ
വെള്ളം സമീപത്തേക്ക് കൊണ്ടുവന്നത് കണ്ട ശാന്തനുവിന്റെ മകൻ പറഞ്ഞു: 'ഇന്ന് ഞാൻ മനുഷ്യസുഖങ്ങൾ മാത്രം അനുഭവിക്കാൻ യോഗ്യനല്ല.'
അപക്രാന്തോ മനുഷ്യേഭ്യഃ ശരശയ്യാം ഗതോ ഹ്യഹമ്। പ്രതീക്ഷമാണസ്തിഷ്ഠാമി നിവൃത്തിം ശശിസൂര്യയോഃ
'മനുഷ്യരിൽ നിന്ന് ഞാൻ വിട്ടുപോയി, ഇപ്പോൾ അമ്പുകളുടെ കിടക്കയിൽ കിടക്കുന്നു; ചന്ദ്രനും സൂര്യനും അസ്തമിക്കുന്നത് കാത്തിരിക്കുന്നു.'
ഏവമുക്ത്വാ തദോവാച ഭീഷ്മഃ ശരശതൈശ്ചിതഃ। പയഃ പാസ്യാമി ഗോപാലാ ഗോമയം ന തു ഗോമയമ്। ഗോപയേനാഗ്നിവര്ണേന ഗോമയം ന തു ഗോമയമ്
അങ്ങനെ പറഞ്ഞശേഷം, അമ്പുകളിൽ മൂടപ്പെട്ട ഭീഷ്മൻ പറഞ്ഞു: 'ഗോപന്മാരേ, ഞാൻ പാലാണ് കുടിക്കാൻ ഉദ്ദേശിക്കുന്നത്, ഗോമയമല്ല; അഗ്നിവർണ്ണമുള്ള പാൽ ആകണം, ഗോമയമല്ല.'
ഏവമുക്ത്വാ ശാന്തനവോ നിന്ദന്വാക്യേന പാര്ഥിവാന്। അര്ജുനം ദ്രഷ്ടുമിച്ഛാമീത്യഭ്യഭാഷത ഭാരത
അങ്ങനെ പറഞ്ഞശേഷം, ശാന്തനുവിന്റെ മകൻ രാജാക്കന്മാരെ കുറ്റപ്പെടുത്തി: 'എനിക്ക് അർജുനനെ കാണണം' എന്നു പറഞ്ഞു.
അഥോപേത്യ മഹാബാഹുരഭിവാദ്യ പിതാമഹമ് । അതിഷ്ഠത്പ്രാഞ്ജലിഃ പ്രഹ്വഃ കിം കരോമീതി ചാബ്രവീത്
അപ്പോൾ മഹാബലശാലിയായ അർജുനൻ അടുത്തെത്തി, പിതാമഹനെ വന്ദിച്ചു, കൈകൂപ്പി നമിച്ചു: 'എന്ത് ചെയ്യണമെന്ന് പറയൂ' എന്നു ചോദിച്ചു.
തം ദൃഷ്ട്വാ പാണ്ഡവം രാജന്നഭിവാദ്യാഗ്രതഃ സ്ഥിതമ്। അഭ്യഭാഷത ധര്മാത്മാ ഭീഷ്മഃ പ്രീതോ ധനംജയമ്
അർജുനൻ മുന്നിൽ വന്ദിച്ച് നിൽക്കുന്നത് കണ്ട ധർമ്മനിഷ്ഠനായ ഭീഷ്മൻ സന്തോഷത്തോടെ ധനഞ്ജയനോട് പറഞ്ഞു.
ദഹ്യതീവ ശരീര മേ സംവൃതസ്യ തവേഷുഭിഃ। മര്മാണി പരിദൂയന്തേ മുഖം ച പരിശുഷ്യതി
'നിന്റെ അമ്പുകൾകൊണ്ട് എന്റെ ശരീരം കത്തുന്നു; എന്റെ അവയവങ്ങൾ വേദനിക്കുന്നു, വായ് ഉണങ്ങുന്നു.'
വേദനാര്തശരീരസ്യ പ്രയച്ഛാപോ മമാര്ജുന। ത്വം ഹി ശക്തോ മഹേഷ്വാസ ദാതുമമ്ഭോ യഥാവിധി
'വേദനകൊണ്ട് പീഡിതനായ എന്റെ ശരീരത്തിന് വെള്ളം തരിക, അർജുനാ; നീ മഹാബാണധാരി, ശരിയായ രീതിയിൽ എനിക്ക് വെള്ളം നൽകാൻ കഴിയുന്നവനാണ്.'
അര്ജുനസ്തു തഥേത്യുക്ത്വാ രഥമാരുഹ്യ വീര്യവാന്। അധിജ്യം ബലവത്കൃത്വാ ഗാണ്ഡീവം വ്യാക്ഷിപദ്ധനുഃ
അർജുനൻ അതിന് സമ്മതം പറഞ്ഞു, തന്റെ രഥത്തിൽ കയറി, ശക്തിയോടെ ഗാണ്ഡീവം കെട്ടി, അതിനെ ഉഗ്രമായി വലിച്ചു.
തസ്യ ജ്യാതലനിര്ഘോഷം വിസ്ഫൂര്ജിതമിവാശനേഃ । വിത്രേസുഃ സര്വഭൂതാനി സര്വേ ശ്രുത്വാ ച പാര്ഥിവാഃ
അവന്റെ വില്ലിന്റെ നാരിന്റെ ശബ്ദം ഇടിമുഴക്കത്തെപ്പോലെ മുഴങ്ങി; ആ ശബ്ദം കേട്ട എല്ലാ ജീവികളും രാജാക്കളും ഭയപ്പെട്ടു.
തതഃ പ്രദക്ഷിണം കൃത്വാ രഥേന രഥിനാം വരഃ। ശയാനം ഭരതശ്രേഷ്ഠം സര്വശസ്ത്രഭൃതാം വരമ്
അതിനുശേഷം, രഥികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ അർജുനൻ, എല്ലാ ആയുധങ്ങളിൽ പ്രാവീണ്യമുള്ള ഭാരതവംശത്തിലെ ഭീഷ്മൻ കിടക്കുന്നവനെ രഥം ചുറ്റി പ്രദക്ഷിണം ചെയ്തു.
സംധായ ച ശരം ദീപ്തമഭിമന്ത്ര്യ സ പാണ്ഡവഃ। പര്ജന്യാസ്ത്രേണ സംയോജ്യ സര്വലോകസ്യ പശ്യതഃ
പാണ്ഡവൻ ഒരു ദഹിക്കുന്ന അമ്പ് വച്ചുകൊണ്ട്, മന്ത്രങ്ങൾ ചൊല്ലി, അതിനെ മഴയുണ്ടാക്കുന്ന അസ്ത്രത്തോട് ചേർത്ത്, ലോകം മുഴുവൻ നോക്കുമ്പോൾ അതിനെ അകന്നു വിട്ടു.
അവിധ്യത്പൃഥിവീം പാര്ഥഃ പാര്ശ്വേ ഭീഷ്മസ്യ ദക്ഷിണേ । ഉത്പപാത തതോ ധാരാ വാരിണോ വിമലാ ശുഭാ
പാർഥൻ ഭീഷ്മന്റെ വലതുവശത്തുള്ള ഭൂമിയിൽ അമ്പ് എറിഞ്ഞു; അവിടെ നിന്നു ശുദ്ധവും ശോഭനവുമായ വെള്ളധാര പുറപ്പെട്ടു.
ശീതസ്യാമൃതകല്പസ്യ ദിവ്യഗന്ധരസസ്യ ച । അതര്പയത്തതഃ പാര്ഥഃ ശീതയാ ജലധാരയാ
തണുത്ത് അമൃതംപോലെയും ദിവ്യഗന്ധവും രുചിയും ഉള്ള ആ വെള്ളം കൊണ്ട് പാർഥൻ ഭീഷ്മനെ തണുപ്പിച്ചു, അതിനാൽ ഭീഷ്മൻ സംതൃപ്തനായി.
ഭീഷ്മം കുരൂണാമൃഷഭം ദിവ്യം ദിവ്യപരാക്രമമ് । കര്മണാ തേന പാര്ഥസ്യ ശക്രസ്യേവ വികുര്വതഃ
പാർഥൻ ചെയ്ത ആ അത്ഭുതകരമായ പ്രവൃത്തിയിലൂടെ, ഇന്ദ്രൻ ചെയ്തതുപോലെ, ദിവ്യശക്തിയുള്ള കുരുവംശത്തിലെ ഭീഷ്മനെ ആദരിച്ചു.
വിസ്മയം പരമം ജഗ്മുസ്തതസ്തേ വസുധാധിപാഃ । തത്കര്മ പ്രേക്ഷ്യ ബീഭത്സോരതിമാനുഷവിക്രമമ്
ഭീമസേനന്റെ അനുജൻ ചെയ്ത അതിമാനുഷികപ്രവൃത്തി കണ്ട ഭൂമിയിലെ രാജാക്കന്മാർ അത്യന്തം അത്ഭുതപ്പെട്ടു.
സംപ്രാവേപന്ത കുരവോ ഗാവഃ ശീതാര്ദിതാ ഇവ। വിസ്മയാച്ചോത്തരീയാണി വ്യാവിധ്യന്സര്വതോ നൃപാഃ
കൗരവർ തണുപ്പേറ്റ് വിറയുന്ന പശുക്കളെപ്പോലെ വിറച്ചു; അത്ഭുതത്തിൽ രാജാക്കന്മാർ അവരുടെ മേൽവസ്ത്രങ്ങൾ എവിടെയും അകറ്റി എറിഞ്ഞു.
ശങ്ഖദുന്ദുഭിനിര്ഘോഷസ്തുമുലഃ സര്വതോഽഭവത്। തൃപ്തഃ ശാന്തനവശ്ചാപി രാജന്ബീഭത്സുമബ്രവീത്
ചുറ്റുമെങ്ങുമുള്ള ശംഖവും മൃദംഗവും വലിയ ശബ്ദത്തോടെ മുഴങ്ങി; സംതൃപ്തനായ ശാന്തനുവിന്റെ മകൻ അർജുനനോട് പറഞ്ഞു, രാജാവേ.
സര്വപാര്ഥിവവീരാണാം സന്നിധൌ പൂജയന്നിവ । നൈതച്ചിത്രം മഹാബാഹോ ത്വയി കൌരവനന്ദന
എല്ലാ വീരരാജാക്കന്മാരുടെയും സാന്നിധ്യത്തിൽ, നിന്നെ ആദരിക്കുന്നതുപോലെ, കുരുവംശത്തിലെ സന്തോഷമേ, മഹാബാഹുവേ, ഇതിൽ അത്ഭുതമൊന്നുമില്ല എന്നു പറഞ്ഞു.
കഥിതോ നാരദേനാസി പൂര്വര്ഷിരമിതദ്യുതേ । വാസുദേവസഹായസ്ത്വം മഹത്കര്മ കരിഷ്യസി
നാരദൻ, അതുല്യവൈഭവമുള്ള പുരാതനമഹർഷി, വാസുദേവന്റെ സഹായത്തോടെ നീ വലിയ പ്രവൃത്തികൾ ചെയ്യും എന്ന് മുൻകൂട്ടി പറഞ്ഞിരുന്നു.
യന്നോത്സഹതി ദേവേന്ദ്രഃ സഹ ദേവൈരപി ധ്രുവമ് । വിദുസ്ത്വാം നിധനം പാര്ഥ സര്വക്ഷത്രസ്യ തദ്വിദഃ
ദേവേന്ദ്രനും ദേവതകളും ചെയ്യാൻ കഴിയാത്തത്, സത്യം അറിയുന്നവർ, പാർഥാ, നീയാണെന്ന്, എല്ലാ ക്ഷത്രിയന്മാരുടെയും സംഹാരമായാണ് അറിയുന്നത്.
ധനുര്ധരാണാമേകസ്ത്വം പൃഥിവ്യാം പ്രവരോ നൃഷു
ഭൂമിയിലെ എല്ലാ വില്ലാളികളിലും, മനുഷ്യരിൽ നീയാണ് ഏറ്റവും ശ്രേഷ്ഠൻ.
മനുഷ്യാ ജഗതി ശ്രേഷ്ഠാഃ പക്ഷിണാം പതഗേശ്വരഃ। സരിതം സാഗരഃ ശ്രേഷ്ഠോ ഗൌര്വരിഷ്ഠാ ചതുഷ്പദാമ്
മനുഷ്യരിൽ ഏറ്റവും ഉത്തമർ മനുഷ്യരാണ്; പക്ഷികളിൽ പക്ഷിരാജാവാണ്; നദികളിൽ സമുദ്രം ശ്രേഷ്ഠം; നാലുകാലികളിൽ കാളയാണ് ഏറ്റവും നല്ലത്.
ആദിത്യസ്തേജസാം ശ്രേഷ്ഠോ ഗിരീണാം ഹിമവാന്വരഃ । ജാതീനാം ബ്രാഹ്മണഃ ശ്രേഷ്ഠഃ ശ്രേഷ്ഠസ്ത്വമസി ധന്വിനാം
പ്രഭയുള്ളവരിൽ സൂര്യൻ ശ്രേഷ്ഠൻ; പർവതങ്ങളിൽ ഹിമവാൻ ഉത്തമൻ; ജാതികളിൽ ബ്രാഹ്മണൻ ശ്രേഷ്ഠൻ; വില്ലാളികളിൽ നീയാണ് ഏറ്റവും ഉത്തമൻ.