ധനഞ്ജയ മഹാബാഹോ ശിരോ മേ താത ലമ്ബതേ। ദീയതാമുപധാനം വൈ യദ്യുക്തമിഹ മന്യസേ
ധനഞ്ജയാ, കരുത്തുള്ളവാ, എന്റെ തല ഇപ്പോൾ താഴേക്ക് വീഴുന്നു, മകനേ. ഇവിടെ ഉചിതമാണെന്ന് തോന്നിയാൽ, ദയവായി എനിക്ക് ഒരു തലയണ ഒരുക്കാമോ?
സമാരോപ്യ മഹച്ചാപമഭിവാദ്യ പിതാമഹമ്। നേത്രാഭ്യാമശ്രുപൂര്ണാഭ്യാമിദം വചനമബ്രവീത്
വലിയ വില്ല് വച്ചിട്ട്, പിതാമഹനെ വിനയത്തോടെ നമസ്കരിച്ച്, കണ്ണുകൾ കണ്ണീരാൽ നിറഞ്ഞ്, ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു:
ആജ്ഞാപയ കുരുശ്രേഷ്ഠ സര്വശസ്ത്രഭൃതാം വര। പ്രേഷ്യോഽഹം തവ ദുര്ധര്ഷ ക്രിയതാം കിം പിതാമഹ
കുരുവംശത്തിലെ ശ്രേഷ്ഠനായോ, ആയുധങ്ങൾ കൈവശമുള്ളവരിൽ ഏറ്റവും പ്രധാനനായോ, ഞാനിങ്ങനെ നിന്നോടു അപേക്ഷിക്കുന്നു. ഞാൻ നിന്റെ സേവകനാണ്, ജയിക്കാൻ കഴിയാത്തവാ, പിതാമഹാ, എന്ത് ചെയ്യണമെന്ന് കല്പിക്കൂ.
തമബ്രവീച്ഛാന്തനവഃ ശിരോ മേ താത ലമ്ബതേ । `ദീയതാമുപധാനം മേ യദ്യുക്തമിഹ മന്യസേ' ഉപധാനം കുരുശ്രേഷ്ഠ ഉപധേഹി മമാര്ജുന
ശാന്തനുവിന്റെ മകൻ അവനോട് പറഞ്ഞു: 'മകനേ, എന്റെ തല താഴേക്ക് വീഴുന്നു; ഇവിടെ ഉചിതമാണെന്ന് തോന്നിയാൽ എനിക്ക് ഒരു തലയണ ഒരുക്കണം.' കുരുവംശത്തിലെ ശ്രേഷ്ഠനായ അർജ്ജുനാ, എനിക്ക് ഒരു തലയണ ഒരുക്കിക്കൊടുക്കൂ.
വീരശയ്യാനുരൂപം വൈ ശീഘ്രം വീര പ്രയച്ഛ മേ । ത്വം ഹി പാര്ഥ സമര്ഥോ വൈ ശ്രേഷ്ഠഃ സര്വധനുഷ്മതാമ്
വീരനായോ, യുദ്ധഭൂമിയിലെ വീരന്മാർക്ക് അനുയോജ്യമായ ഒരു തലയണ എനിക്ക് വേഗത്തിൽ ഒരുക്കിക്കൊടുക്കൂ. പാർത്ഥാ, നീയാണല്ലോ എല്ലാ വില്ലാളികളിലും ഏറ്റവും കഴിവുള്ളവൻ.
ക്ഷത്രധര്മസ്യ വേത്താ ച ബുദ്ധിസത്വഗുണാന്വിതഃ । ഫല്ഗുനോഽപി തഥേത്യുക്ത്വാ വ്യവസായം പരംജയഃ
ക്ഷത്രിയന്റെ കര്ത്തവ്യങ്ങള് നന്നായി അറിയുന്നവനും, ജ്ഞാനവും ഉത്തമഗുണങ്ങളും ഉള്ളവനും നീയാണല്ലോ. ഫല്ഗുനാ, 'ശരി' എന്ന് പറഞ്ഞ്, ഉറപ്പോടെ തയ്യാറായി.
ഗൃഹ്യാനുമന്ത്ര്യ ഗാണ്ഡീവം ശരാന്സന്നതപര്വണഃ । അനുമാന്യ മഹാത്മാനം ഭരതാനാം മഹാരഥമ്
ഗാണ്ഡീവവും ഉഗ്രമായ അമ്പുകളും എടുത്ത്, ഭാരതവംശത്തിലെ മഹാത്മാവായ മഹാരഥനെ ആദരപൂർവ്വം നമസ്കരിച്ചു.
ത്രിഭിസ്തീക്ഷ്ണൈര്മഹാവേഗൈരുദഗൃഹ്ണാച്ഛിരഃ ശരൈഃ । അഭിപ്രായേ തു വിദിതേ ധര്മാത്മാ സ്വയസാചിനാ
മൂന്നു മൂർച്ചയുള്ള വേഗമേറിയ അമ്പുകൾ കൊണ്ട്, അവൻ ഭീഷ്മന്റെ തലയെ പിന്തുണച്ചു; ഭാവം മനസ്സിലാക്കി, ധർമ്മനിഷ്ഠനായ അർജ്ജുനൻ അങ്ങനെ ചെയ്തു.
അതുഷ്യദ്ഭരതശ്രേഷ്ഠോ ഭീഷ്മോ ധര്മാര്ഥതത്ത്വവിത് । ഉപധാനേന ദത്തേന പ്രത്യനന്ദദ്ധനഞ്ജയമ്
ഭാരതവംശത്തിലെ ശ്രേഷ്ഠനും, ധർമ്മത്തിന്റെ അർത്ഥം അറിയുന്നവനും ആയ ഭീഷ്മൻ, അർജ്ജുനൻ നൽകിയ തലയണയിൽ സന്തോഷിച്ചു, ധനഞ്ജയനെ പ്രശംസിച്ചു.
പ്രാഹ സര്വാന്സമുദ്വീക്ഷ്യ ഭരതാന്ഭാരതം പ്രതി। കുന്തീപുത്രം യുധാം ശ്രേഷ്ഠം സുഹൃദാം പ്രീതിവര്ധനമ്
എല്ലാ ഭാരതന്മാരെയും നോക്കി, കുന്തിദേവിയുടെ മകനായ, യുദ്ധത്തിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ, സുഹൃത്തുക്കളുടെ സന്തോഷം വർദ്ധിപ്പിക്കുന്ന യുധിഷ്ഠിരനെ കുറിച്ച് പറഞ്ഞു.
ശയനസ്യാനുരൂപം മേ പാണ്ഡവോപഹിതം ത്വയാ। യദ്യന്യഥാ പ്രപദ്യേഥാഃ ശപേയം ത്വാമഹം പുരാ
പാണ്ഡവാ, നീ എനിക്ക് ഒരുക്കിയ തലയണം എനിക്ക് യോജിച്ചതാണ്; നീ ഇതിന് വിപരീതമായി ചെയ്തിരുന്നെങ്കിൽ, ഞാൻ നേരത്തെ നിന്നെ ശപിച്ചേനെ.
ഏവമേവ മഹാബാഹോ ധര്മേഷു പരിതിഷ്ഠതാ। സ്വപ്തവ്യം ക്ഷത്രിയേണാജൌ ശരതല്പഗതേന വൈ
കരുത്തുള്ളവാ, ധർമ്മത്തിൽ ഉറച്ചു നിൽക്കുന്നവൻ ഇങ്ങനെ തന്നെ ചെയ്യണം; യുദ്ധഭൂമിയിൽ അമ്പുകളാൽ നിർമ്മിച്ച തലയണത്തിൽ കിടക്കുന്ന ഒരു ക്ഷത്രിയൻ ഇങ്ങനെ വിശ്രമിക്കണം.
ഏവമുക്ത്വാ തു ബീഭത്സും സര്വാംസ്താനബ്രവീദ്വചഃ । രാജ്ഞശ്ച രാജപുത്രാംശ്ച പാണ്ഡവൈരഭിസംവൃതാന്
ഇങ്ങനെ ഭീമസേനനോടു പറഞ്ഞ്, അവിടുത്തെ പാണ്ഡവന്മാരോടൊപ്പം കൂടിയിരുന്ന രാജാക്കന്മാരെയും രാജകുമാരന്മാരെയും അഭിസംബോധന ചെയ്ത് പറഞ്ഞു:
പശ്യധ്വമുപധാനം മേ പാണഡവേനാഭിസന്ധിതമ് । ശയേയമസ്യാം ശയ്യായാം യാവദാവര്തനം രവേഃ
പാണ്ഡവൻ എനിക്ക് ഒരുക്കിയ തലയണം നിങ്ങൾ കാണൂ; സൂര്യൻ തിരിച്ചു വരുംവരെ ഞാൻ ഈ തലയണത്തിൽ കിടക്കുന്നു.
യേ തദാ ധാരയിഷ്യന്തി തേ ച പ്രേക്ഷ്യന്തി മാം നൃപാഃ। ദിശം വൈശ്രവണാക്രാന്താം യദാ ഗന്താ ദിവാകരഃ
അപ്പോൾ എന്നെ പിന്തുണയ്ക്കുന്നവരും, സൂര്യൻ വൈശ്രവണന്റെ ദേശത്തേക്ക് പോകുമ്പോൾ എന്നെ കാണുന്ന രാജാക്കന്മാരും,
നൂനം സപ്താശ്വയുക്തേന രഥേനോത്തമതേജസാ । രക്ഷ്യേഽഹം വൈ മമ പ്രാണാന്സുഹൃദഃ സുപ്രിയാനിവ
ഏഴു കുതിരകൾ കെട്ടിയ, അതിമഹത്തായ രഥത്തിൽ ഞാൻ എന്റെ ജീവൻ പ്രിയ സുഹൃത്തുക്കളെ പോലെ സൂക്ഷിക്കും.
പരിഖാഃ ഖന്യതാമത്ര മമാവസദനേ നൃപാഃ । ഉപാസിഷ്യേ വിവസ്വന്തമേവം ശരശതാചിതഃ । ഉപാരമധ്വം സംഗ്രാമാദ്വൈരമുത്സൃജ്യ പാര്ഥിവാഃ
രാജാക്കന്മാരേ, എന്റെ വിശ്രമസ്ഥലത്തിൽ ചുറ്റും കുഴികൾ തറയ്ക്കൂ; ഞാൻ അമ്പുകളുടെ കിടക്കയിൽ കിടന്ന് സൂര്യനെ കാത്തിരിക്കും. രാജാക്കന്മാരേ, വൈരം ഉപേക്ഷിച്ച് യുദ്ധം നിർത്തൂ.
ഉപാതിഷ്ഠന്നഥോ വൈദ്യാഃ ശല്യോദ്ധരണകോവിദാഃ। സര്വോപകരണൈര്യുക്താഃ കുശലൈഃ സാധുശിക്ഷിതാഃ
ശല്യങ്ങൾ എടുക്കാൻ നിപുണരായ, എല്ലാ ഉപകരണങ്ങളുമായി, നന്നായി പരിശീലനം നേടിയ വൈദ്യന്മാർ അവിടെ എത്തി സേവനം ചെയ്തു.
താന്ദൃഷ്ട്വാ ജാഹ്നവീപുത്രഃ പ്രോവാച തനയം തവ । ദത്തദേയാ വിസൃജ്യന്താം പൂജയിത്വാ ചികിത്സകാഃ
അവരെ കണ്ടപ്പോൾ ജാഹ്നവീപുത്രൻ നിന്റെ മകനോടു പറഞ്ഞു: വൈദ്യന്മാർക്ക് കൊടുക്കേണ്ടതെല്ലാം കൊടുത്ത്, അവരെ ആദരിച്ച് വിടുവിക്കൂ.
ഏവംഗതേ മയേദാനീം വൈദ്യൈഃ കാര്യമിഹാസ്തി കിമ്। ക്ഷത്രധര്മേ പ്രശസ്താം ഹി പ്രാപ്തോഽസ്മി പരമാം ഗതിമ്
ഇപ്പോൾ ഇങ്ങനെ ആയപ്പോൾ, വൈദ്യന്മാർക്ക് ഇനി എനിക്ക് എന്ത് വേണം? ക്ഷത്രധർമ്മത്തിൽ പ്രശംസിക്കപ്പെടുന്ന പരമാവസ്ഥ ഞാൻ നേടിയിരിക്കുന്നു.
നൈഷ ധര്മോ മഹീപാലാഃ ശരതല്പഗതസ്യ മേ । ഏഭിരേവ ശരൈശ്ചാഹം ദഗ്ധവ്യോഽഗ്നൌ നരാധിപാഃ
രാജാക്കന്മാരേ, ഞാൻ ഈ അമ്പുകളുടെ കിടക്കയിൽ കിടക്കുന്നവനായി, ഇതാണ് ശരിയായ മാർഗം അല്ല. ഈ അമ്പുകളാൽ തന്നെയാണ് ഞാൻ അഗ്നിയിൽ ദഹിക്കപ്പെടേണ്ടത്.
തച്ഛ്രുത്വാ വചനം തസ്യ പുത്രോ ദുര്യോധനസ്തവ। വൈദ്യാന്വിസര്ജയാമാസ പൂജയിത്വാ യഥാര്ഹതഃ
അവന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ടു, നിന്റെ മകൻ ദുര്യോധനൻ വൈദ്യന്മാരെ യഥോചിതം ആദരിച്ച് വിടുവിച്ചു.
തതസ്തേ വിസ്മയം ജഗ്മുര്നാനാജനപദേശ്വരാഃ । സ്ഥിതിം ധര്മേ പരാം ദൃഷ്ട്വാ ഭീഷ്മസ്യാമിതതേജസഃ
അതിനുശേഷം വിവിധ ദേശങ്ങളിലെ രാജാക്കന്മാർ ഭീഷ്മന്റെ അതുല്യമായ തേജസ്സും ധർമ്മത്തിൽ ഉറച്ച നിലയും കണ്ടു അത്ഭുതപ്പെട്ടു.
ഉപധാനം തതോ ദത്ത്വാ പിതുസ്തേ മനുജേശ്വരാഃ । സഹിതാഃ പാണ്ഡവാഃ സര്വേ കുരവശ്ച മഹാരഥാഃ
അപ്പൊൾ, നിന്റെ അച്ഛനു വേണ്ടി ഒരു തലയണ വെച്ച ശേഷം, പാണ്ഡവരും ശക്തരായ കുരുക്കളും ഒരുമിച്ച് കൂടിയെത്തി.
ഉപഗമ്യ മഹാത്മാനം ശയാനം ശയനേ ശുഭേ
അവൻ മഹാത്മാവായ ഭീഷ്മൻ ആ മനോഹരമായ കിടക്കയിൽ കിടക്കുന്നത് കാണാൻ അവരെത്തി.
തേഽഭിവാദ്യ തതോ ഭീഷ്മം കൃത്വാ ച ത്രിഃപ്രദക്ഷിണമ്। വിധായ രക്ഷാം ഭീഷ്മസ്യ സര്വ ഏവ സമന്തതഃ
അവർ ഭീഷ്മനെ ആദരിച്ചു, മൂന്നു പ്രദക്ഷിണം ചെയ്തു, എല്ലാ ദിശകളിലും ഭീഷ്മന്റെ സുരക്ഷ ഉറപ്പാക്കി.
വീരാഃ സ്വശിബിരാണ്യേവ ധ്യായന്തഃ പരമാതുരാഃ । നിവേശായാഭ്യുപാഗച്ഛന്സായാഹ്നേ രുധിരോക്ഷിതാഃ
വീരന്മാർ, അതീവ ദുഃഖിതരായി, രക്തം പുരണ്ട നിലയിൽ, വൈകുന്നേരം തങ്ങളുടെ പാളയങ്ങളിലേക്ക് തിരിച്ചുപോയി, ആലോചനയിൽ മുഴുകി.
നിവിഷ്ടാന്പാണ്ഡവാംശ്ചൈവ പ്രീയമാണാന്മഹാരഥാന് । ഭീഷ്മസ്യ പതനം ദൃഷ്ട്വാ ഉപഗമ്യ മഹാബലഃ
പാണ്ഡവരും ആദരിക്കപ്പെട്ട മഹാരഥന്മാരും അവിടെ പാർക്കുമ്പോൾ, ഭീഷ്മന്റെ വീഴ്ച കണ്ടശേഷം മഹാബലശാലിയായവൻ അവരരികിൽ എത്തി.
ഉവാച മാധവഃ കാലേ ധര്മപുത്രം യുധിഷ്ഠിരമ് । ദിഷ്ട്യാ ജയസി കൌരവ്യ ദിഷ്ട്യാ ഭീഷ്മോ നിപാതിതഃ
ശരിയായ സമയത്ത് മാധവൻ ധർമ്മപുത്രനായ യുദ്ധിഷ്ഠിരനോടു പറഞ്ഞു: ഭാഗ്യവശാൽ നീ ജയിച്ചു, ഭാഗ്യവശാൽ ഭീഷ്മൻ വീണു.
അവധ്യോ മാനുഷൈരേവ സത്യസന്ധോ മഹാരഥഃ । അഥവാ ദൈവതൈഃ സാര്ധം സര്വശാസ്ത്രസ്യ പാരഗഃ
അവൻ മനുഷ്യർക്കു ജയിക്കാൻ കഴിയാത്തവൻ, സത്യവ്രതൻ, മഹാരഥൻ; ദേവന്മാരോടൊപ്പം പോലും, എല്ലാ ശാസ്ത്രങ്ങളിലും പ്രാവീണ്യമുള്ളവൻ.