തേ തു ഭീഷ്മം സമാസാദ്യ ഋഷയോ ഹംസരൂപിണഃ । അപശ്യഞ്ഛരതല്പസ്ഥം ഭീഷ്മം കുരുകുലോദ്വഹമ്
ആ ഹംസരൂപത്തിലുള്ള ഋഷിമാർ ഭീഷ്മനോടു സമീപിച്ചു; അമ്പുകളുടെ കിടക്കയിൽ കിടക്കുന്ന കുരുവംശത്തിന്റെ മഹത്വം ആ ഭീഷ്മനെ അവർ കണ്ടു.
തേ തം ദൃഷ്ട്വാ മഹാത്മാനം കൃത്വാ ചാപി പ്രദക്ഷിണമ്। ഗാങ്ഗേയം ഭരതശ്രേഷ്ഠം ദക്ഷിണേന ച ഭാസ്കരമ്
അവർ ആ മഹാത്മാവിനെ കണ്ടു, പിന്നെ സൂര്യൻ വലതുവശത്താക്കി ഭീഷ്മനെ, ഭാരതശ്രേഷ്ഠനായ ഗാംഗേയനെ, ചുറ്റി പ്രദക്ഷിണം ചെയ്തു.
ഇതരേതരമാമന്ത്ര്യ പ്രാഹുസ്തത്ര മനീഷിണഃ । ഭീഷ്മഃ കഥം മഹാത്മാ സന്സംസ്ഥാതാ ദക്ഷിണായനേ
അവിടെ ആ ജ്ഞാനികൾ തമ്മിൽ സംസാരിച്ച് പറഞ്ഞു: 'സൂര്യൻ തെക്കോട്ട് തിരിയുമ്പോൾ മഹാത്മാവായ ഭീഷ്മൻ എങ്ങനെ ജീവൻ വിടും?'
ഇത്യുക്ത്വാ പ്രസ്ഥിതാ ഹംസാ ദക്ഷിണാമഭിതോ ദിശമ്। സംപ്രേക്ഷ്യ വൈ മഹാബുദ്ധിശ്ചിന്തയിത്വാ ച ഭാരത
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് ആ ഹംസകൾ തെക്കോട്ട് പുറപ്പെട്ടു; അതു കണ്ട മഹാബുദ്ധിയുള്ള ഭീഷ്മൻ ആലോചിച്ച് നില്ക്കുന്നു, ഭാരതാ.
താനബ്രവീച്ഛാന്തനവോ നാഹം ഗന്താ കഥംചന । ദക്ഷിണാവര്ത ആദിത്യേ ഏതന്മേ മനസി സ്ഥിതമ്
ശാന്തനുവിന്റെ മകൻ അവരോട് പറഞ്ഞു: 'സൂര്യൻ തെക്കോട്ട് തിരിയുന്നിടത്തോളം ഞാൻ ഒരുവിധത്തിലും പോകില്ല; ഇത് എന്റെ മനസ്സിൽ ഉറപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു.'
ഗമിഷ്യാമി സ്വകം സ്ഥാനമാസീദ്യന്മേ പുരാതനമ് । ഉദഗായന ആദിത്യേ ഹംസാഃ സത്യം ബ്രവീമി വഃ
'സൂര്യൻ ഉത്തരയാണത്തിലേക്ക് തിരിയുമ്പോൾ, എന്റെ പഴയ സ്താനത്തിലേക്ക് ഞാൻ പോകും; ഹംസകളേ, ഞാൻ നിങ്ങളോട് സത്യമാണ് പറയുന്നത്.'
ധാരയിഷ്യാമ്യഹം പ്രാണാനുത്തരായണകാങ്ക്ഷയാ। പ്രാണാനാം ച സമുത്സര്ഗ ഐശ്വര്യം നിയതം മമ
ഉത്തരായണകാലം വരുവാൻ ആഗ്രഹിച്ച് ഞാൻ ജീവൻ നിലനിർത്തും; ജീവൻ വിട്ടൊഴിയാനുള്ള അധികാരം എനിക്ക് ഉറപ്പായും ഉണ്ട്.
തസ്മാത്പ്രാണാന്ധാരയിഷ്യേ മുമൂര്ഷുരുദഗായനേ। യശ്ച ദത്തോ വരോ മഹ്യം പിത്രാ തേന മഹാത്മനാ
അതിനാൽ, മരണം ആഗ്രഹിച്ചിട്ടും, സൂര്യൻ വടക്കോട്ടു തിരിയുമ്പോൾ വരെ ഞാൻ ജീവൻ പിടിച്ചു വയ്ക്കും; എന്റെ മഹാത്മാവായ അച്ഛൻ നൽകിയ അനുഗ്രഹം കൊണ്ടാണ് ഇത് സാധ്യമാകുന്നത്.
ഛന്ദതസ്തേ ഭവേന്മൃത്യുരിതി തത്സത്യമസ്തു മേ। ധാരയിഷ്യേ തതഃ പ്രാണാനുത്സര്ഗേ നിയതേ സതി
‘നിനക്ക് ഇഷ്ടമുള്ള സമയത്ത് മരണം വരാം’ എന്ന വാഗ്ദാനം എനിക്ക് സത്യമായിത്തീരട്ടെ; അതുവരെ ഞാൻ ജീവൻ നിലനിർത്തും.
ഇത്യുക്ത്വാ താംസ്തദാ ഹംസാന്സ ശേതേ ശരതല്പഗഃ । ഏവം കുരൂണാം പതിതേ ശൃങ്ഗേ ഭീഷ്മേ മഹൌജസി
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ്, അമ്പുകളുടെ കിടക്കയിൽ കിടന്ന ഭീഷ്മൻ വിശ്രമിച്ചു; അങ്ങനെ കുരുവംശത്തിന്റെ മഹാശക്തനായ ഭീഷ്മൻ വീണു.
പാണ്ഡവാഃ സൃഞ്ജയാശ്ചൈവ സിംഹനാദം പ്രചക്രിരേ । തസ്മിന്ഹതേ മഹാസത്വേ ഭരതാനാം പിതാമഹേ
ഭാരതവംശത്തിന്റെ പിതാമഹനായ ആ മഹാത്മാവ് വീണപ്പോൾ പാണ്ഡവരും ശ്രീഞ്ജയന്മാരും സിംഹനാദം മുഴക്കി.
ന കിംചിത്പ്രത്യപദ്യന്ത പുത്രാസ്തേ ഭരതര്ഷഭ । സംമോഹശ്ചൈവ തുമുലഃ കരൂണാമഭവത്തദാ
ഭാരതവംശത്തിലെ മഹാരാജാവേ, അപ്പോൾ നിന്റെ മക്കൾ ഒന്നും ചെയ്തില്ല; വലിയ ആശങ്കയും ദുഃഖവും അവിടെ പടർന്നു.
കൃപദുര്യോധനമുഖാ നിഃശ്വസ്യ രുരുദുസ്തതഃ । വിഷാദാച്ച ചിരം കാലമതിഷ്ഠന്വിഗതേന്ദ്രിയാഃ
കൃപയും ദുര്യോധനനും മറ്റുള്ളവരും ആഴമായി ഉച്ച്വസിച്ച് കരഞ്ഞു; ദുഃഖത്തിൽ മുങ്ങി, അവർ ദീർഘകാലം ബോധംകെട്ട് നിന്നു.
ദധ്യുശ്ചൈവ മഹാരാജ ന യുദ്ധേ ദധിരേ മനഃ । ഊരുഗ്രാഹഗൃഹീതാശ്ച നാഭ്യധാവന്ത പാണ്ഡവാന്
മഹാരാജാവേ, അവർ ദുഃഖിച്ചു, യുദ്ധത്തിൽ മനസ്സ് നിശ്ചയിക്കാനാവില്ലായിരുന്നു; വലിയ ദുരന്തം പിടിച്ചുപറ്റിയതുകൊണ്ട് അവർ പാണ്ഡവന്മാരെ നേരിട്ട് ആക്രമിച്ചില്ല.
അവധ്യേ ശന്തനോഃ പുത്രേ ഹതേ ഭീഷ്മേ മഹൌജസി। `ദുഃഖാര്താസ്തേ തതോ രാജന്കുരൂണാം പതയോഽഭവന് ।' അഭാവ സഹസാ രാജന്കുരുരാജസ്യ തര്കിതഃ
ശാന്തനുവിന്റെ ജയിക്കാനാകാത്ത മകനായ ഭീഷ്മൻ വീണപ്പോൾ, കുരുവംശത്തിലെ നേതാക്കൾ ദുഃഖത്തിൽ മുങ്ങി; കുരുരാജാവിന്റെ അപ്രതീക്ഷിത വീഴ്ച അപ്പോൾ തന്നെ കണ്ടു.
ഹതപ്രവീരാസ്തു വയം നികൃത്താശ്ച ശിതൈഃ ശരൈഃ । കര്തവ്യം നാഭിജാനീമോ നിര്ജിതാഃ സവ്യസാചിനാ
നമ്മുടെ വീരന്മാർ കൊല്ലപ്പെട്ടു, ഞങ്ങൾ മൂർച്ചയുള്ള അമ്പുകളിൽ കുത്തേറ്റു വീണു; അർജുനനാൽ തോറ്റു, ഇനി എന്ത് ചെയ്യണമെന്ന് അറിയുന്നില്ല.
പാണഡവാശ്ച ജയം ലബ്ധ്വാ പരത്ര ച പരാം ഗതിമ് । സര്വേ ദധ്യുര്മഹാശങ്ഖഞ്ശൂരാഃ പരിഘവാഹവഃ
പാണ്ഡവർ ജയവും പരമഗതിയും നേടി, ആ മഹാശക്തന്മാർ എല്ലാവരും അതിയായി സന്തോഷിച്ചു.
സോമകാശ്ച സപാഞ്ചാലാഃ പ്രാഹൃഷ്യന്ത ജനേശ്വര । തതസ്തൂര്യസഹസ്രേഷു നദത്സു സ മഹാബലഃ
സോമകർക്കും പാഞ്ചാലന്മാർക്കും, ജനങ്ങളുടെ ഇടയിൽ, വലിയ സന്തോഷം നിറഞ്ഞു; ആയിരക്കണക്കിന് വാദ്യങ്ങൾ മുഴങ്ങുമ്പോൾ ആ മഹാബലശാലിയായ ഭീമൻ—
ആസ്ഫോടയാമാസ ഭൃശം ഭീമസേനോ നനാദ ച। സേനയോരുഭയോശ്ചാപി ഗാങ്ഗേയേ നിഹതേ വിഭൌ
—ഭീമസേനൻ ശക്തിയായി കൈകൾ അടിച്ചു, വലിയ ശബ്ദത്തിൽ കരഞ്ഞു; ഗംഗാപുത്രൻ വീണപ്പോൾ ഇരുവശത്തുമുള്ള സൈന്യങ്ങൾ അതു കണ്ടു.
സംന്യസ്യ വിരാഃ ശസ്ത്രാണി പ്രാധ്യായന്ത സമന്തതഃ । പ്രാക്രോശന്പ്രാദ്രവംശ്ചാന്യേ ജഗ്മുര്മോഹം തഥാഽപരേ
വീരന്മാർ ആയുധങ്ങൾ വച്ച് ചുറ്റും ആലോചിച്ചു; ചിലർ നിലവിളിച്ചു, ചിലർ ഓടി രക്ഷപ്പെട്ടു, മറ്റുള്ളവർ ആശയക്കുഴപ്പത്തിൽ ആകുന്നു.
ക്ഷത്രം ചാന്യേഽഭ്യനിന്ദന്ത ഭീഷ്മം ചാന്യേഽഭ്യപൂജയന്। ഋഷയഃ പിതരശ്ചൈവ പ്രശശസുര്മഹാവ്രതമ്
ചിലർ ക്ഷത്രിയരെ കുറ്റപ്പെടുത്തി, ചിലർ ഭീഷ്മനെ ആദരിച്ചു; മഹാവ്രതമാനവനെ ഋഷികളും പിതാക്കളും പ്രശംസിച്ചു.
ഭരതാനാം ച യേ പൂര്വേ തേ ചൈനം പ്രശശംസിരേ । മഹോപനിഷദം ചൈവ യോഗമാസ്ഥായ വിര്യവാന്
ഭാരതവംശത്തിലെ പുരാതനന്മാരും അവനെ പ്രശംസിച്ചു; മഹാശക്തനായവൻ, മഹോപനിഷത്ത് പോലെ യോഗത്തിൽ നിലകൊണ്ടു.
ജപഞ്ശാന്തനവോ ധീമാന്കാലാകാങ്ക്ഷീ സ്ഥിതോഽഭവത്
ശാന്തനുവിന്റെ ധീരനായ മകൻ, സമയത്തെ കാത്ത്, ജപം ചെയ്ത് അവിടെ തന്നെ നിന്നു.
കഥമാസംസ്തദാ യോധാ ഹീനാ ഭീഷ്മേണ സഞ്ജയ । ബലിനാ ദേവകല്പേന കൌമാരബ്രഹ്മചാരിണാ
സഞ്ജയ, ദൈവശക്തിയുള്ള, ബാല്യത്തിൽ തന്നെ ബ്രഹ്മചാര്യത്തിൽ ഉറച്ച ഭീഷ്മനെ നഷ്ടപ്പെട്ട ശേഷം ആ യോദ്ധാക്കൾ എങ്ങനെ ആയിരുന്നു?
തദൈവ നിഹതാന്മന്യേ കുരൂനന്യാംശ്ച പാണ്ഡവൈഃ । ന പ്രാഹരദ്യദാ ഭീഷ്മോ ഘൃണിത്വാദ്ദ്രുപദാത്മജമ്
അന്നേ സമയം തന്നെ, പാണ്ഡവന്മാർ കുരുക്കളെയും മറ്റുള്ളവരെയും വീഴ്ത്തിയപ്പോൾ, ഭീഷ്മൻ ദയയാൽ ദ്രുപദപുത്രനേ ആക്രമിക്കാതിരുന്നതുകൊണ്ടാണ് ഈ ദുരന്തം സംഭവിച്ചത് എന്ന് ഞാൻ കരുതുന്നു.
തതോ ദുഃഖതരം മന്യേ കിമന്യത്പ്രഭവിഷ്യതി । അദ്യൈവ നിഹതം ശ്രുത്വാ പിതരം മമ ദുര്മതേഃ
ഇന്നലെ തന്നെ എന്റെ അജ്ഞാനത്താൽ പിതാവ് കൊല്ലപ്പെട്ടതായി കേട്ടപ്പോൾ, ഇതിലും വലിയ ദുഃഖം വേറെ എന്ത് ഉണ്ടാകുമെന്നു ഞാൻ വിചാരിക്കുന്നു.
അശ്മസാരമയം നൂനം ഹൃദയം മമ സഞ്ജയ । ശ്രുത്വാ വിനിഹതം ഭീഷ്മം ശതധാ യന്ന ദീര്യതേ
സഞ്ജയ, ഭീഷ്മൻ കൊല്ലപ്പെട്ടതായി കേട്ടിട്ടും എന്റെ ഹൃദയം നൂറായി പിളരാതെ ഇരിക്കുന്നു; അതിനാൽ എന്റെ ഹൃദയം കല്ലുപോലെയാണ് എന്ന് ഉറപ്പാണ്.
യദന്യന്നിഹതേനാജൌ ഭീഷ്മേണ ജയമിച്ഛതാ । ചേഷ്ടിതം കുരുസിംഹേന തന്മേ കഥയ സുവ്രത
സത്യനിഷ്ഠനായേ, യുദ്ധഭൂമിയിൽ ജയത്തിനായി ശ്രമിച്ച കുരുവീരൻ ഭീഷ്മൻ മറ്റെന്തൊക്കെ ചെയ്തു എന്ന് നീ എനിക്ക് പറയൂ.
പുനഃപുനര്ന മൃഷ്യാമി ഹതം ദേവവ്രതം രണേ। ന ഹതോ ജാമദഗ്ന്യേന ദിവ്യൈരസ്ത്രൈശ്ച യഃ പുരാ
പുനഃപുനഃ ഞാൻ സഹിക്കാനാവുന്നില്ല, ദേവവ്രതൻ യുദ്ധത്തിൽ വീണു പോയത്. ജാമദഗ്ന്യനായ രാമനും ദൈവാസ്ത്രങ്ങളും പോലും നേരത്തെ അവനെ തോൽപ്പിച്ചിട്ടില്ലായിരുന്നു.
സായാഹ്നേ ന്യപതദ്ഭൂമൌ ധാര്തരാഷ്ട്രാന്വിഷാദയന്
സന്ധ്യാകാലത്ത്, ഭീഷ്മൻ നിലംപതിച്ചപ്പോൾ, ധൃതരാഷ്ട്രപുത്രന്മാർക്ക് വലിയ ദുഃഖം നിറഞ്ഞു.