പാണ്ഡവൈഃ പഞ്ചഭിഃ സാര്ധം സാത്യകേന ച ധന്വിനാ। ധൃഷ്ടദ്യുമ്നസുഖൈഃ സര്വൈഃ പാഞ്ചാലൈശ്ച സമന്തതഃക
അന്ന് അഞ്ചു പാണ്ഡവരും വില്ലാളിയായ സത്യകിയും, ധൃഷ്ടദ്യുമ്നനും പാഞ്ചാളന്മാരും അവരുടെ കൂട്ടരും എല്ലാ ദിക്കിലും ഉണ്ടായിരുന്നു.
ഭിദ്യമാനാഃ ശരൈസ്തീക്ഷ്ണൈഃ സര്വേ കാര്ഷ്ണിപുരോഗമൈഃ। ദ്രോണദ്രൌണികൃതൈഃ സാര്ധം സര്വേ ശല്യശലാദയഃ। താവകാഃ സമരേ രാജഞ്ജഹുര്ഭീഷ്മം മഹാമൃധേ
കൃഷ്ണനെ മുന്നിൽ നിർത്തി, ദ്രോണം, ദ്രോണപുത്രൻ, ശല്യൻ, ശല്വൻ എന്നിവരോടൊപ്പം എല്ലാവരും മൂർച്ചയുള്ള അമ്പുകൾകൊണ്ട് വെട്ടിക്കൊണ്ടിരിക്കുമ്പോൾ, രാജാവേ, നിങ്ങളുടെ സൈന്യം ഭീഷ്മനെ വലിയ യുദ്ധത്തിൽ ഉപേക്ഷിച്ചു.
സൌവീരാഃ കിതവാഃ പ്രാച്യാഃപ്രതീച്യോദീച്യമാലവാഃ। അഭീഷാഹാഃ ശൂരസേനാഃ ശിബയോഽഥ വസാതയഃ
സൗവീരന്മാർ, കിതവന്മാർ, കിഴക്കൻ, പടിഞ്ഞാറൻ, വടക്കൻ, മാളവൻ, അഭീഷാഹൻ, ശൂരസേനൻ, ശിബി, വസാതി എന്നിവരും,
സാല്വാശ്രയാസ്ത്രിഗര്താശ്ച അമ്ബഷ്ഠാഃ കേകയൈഃ സഹ। ദ്വാദശൈതേ ജനപദാഃ ശരാര്താ വ്രണപീഡിതാഃ। സംഗ്രാമേ പ്രജഹുര്ഭീഷ്മം യുധ്യമാനാഃ കിരീടിനാ
ശാൽവൻ, ത്രിഗർത്തൻ, അംബഷ്ടൻ, കേകയന്മാർ—ഈ പന്ത്രണ്ട് ജനപദങ്ങളും അമ്പുകൾകൊണ്ട് പരിക്കേറ്റ് വേദനയോടെ, കിരീടം ധരിച്ച അർജ്ജുനനോടു യുദ്ധം ചെയ്യുമ്പോൾ ഭീഷ്മനെ ഉപേക്ഷിച്ചു.
തതസ്തമേകം ബഹവഃ പരിവാര്യ സമന്തതഃ । പരികാല്യ കുരൂന്സര്വാഞ്ശരര്ഷൈരവാകിരന്
അപ്പോൾ അനേകം യോദ്ധാക്കൾ ആ ഒരാളെ ചുറ്റി കെട്ടി, കുരുക്കളെ സംരക്ഷിച്ചു, അമ്പുകളുടെ മഴയുപോലെ അവനെ മൂടി.
നിപാതയത ഗൃഹ്ണീത യുധ്യധ്വമവകൃന്തത। ഇത്യാസീത്തുമുലഃ ശബ്ദോ രാജന്ഭീഷ്മരഥം പ്രതി
‘വെട്ടിക്കൊല്ലൂ! പിടിച്ചെടുക്കൂ! യുദ്ധം തുടരൂ! തകർത്തുകളയൂ!’—ഇങ്ങനെ ഭീഷ്മന്റെ രഥത്തിനെതിരെ വലിയ ശബ്ദം ഉയർന്നു, രാജാവേ.
നിഹത്യ സമരേ രാജഞ്ശതശോഽഥ സഹസ്രശഃ । ന തസ്യാസീദനിര്ഭിന്നം ഗാത്രേ ദ്വ്യങ്ഗുലമന്തരമ്
രാജാവേ, യുദ്ധത്തിൽ നൂറുകണക്കിന് ആയിരക്കണക്കിന് ആളുകളെ വധിച്ചിട്ടും, ഭീഷ്മന്റെ ശരീരത്തിൽ രണ്ട് വിരൽ വീതിയുള്ള ഇടം പോലും അമ്പുകൾ കുത്തിക്കൊള്ളാത്തത് ഒന്നുമില്ലായിരുന്നു.
ഏവംഭൂതസ്തവ പിതാ ശരൈര്വിശകലീകൃതഃ। ശിതാഗ്രൈഃ ഫല്ഗുനേനാജൌ പ്രാക്ശിരാഃ പ്രാപതദ്രഥാത്
ഇങ്ങനെ, മൂർച്ചയുള്ള അമ്പുകൾകൊണ്ട് ഫൽഗുനൻ ഭീഷ്മന്റെ ശരീരം തകർത്തപ്പോൾ, അച്ഛൻ യുദ്ധത്തിൽ തലകീഴായി രഥത്തിൽ നിന്ന് വീണു.
കിംചിച്ഛേഷേ ദിനകരേ പുത്രാണാം തവ പശ്യതാമ് । ഹാഹേതി ദിവി ദേവാനാം പാര്ഥിവാനാം ച ഭാരത
ദിവസം അവസാനിക്കുമ്പോള്, ഭാരതാ, നിന്റെ മക്കള് നോക്കി നില്ക്കേ, ദേവന്മാരുടെയും ഭൂമിയിലെ രാജാക്കന്മാരുടെയും ഇടയില് 'ഹാ, ഹാ' എന്ന വിലാപം ഉയർന്നു.
പതമാനേ രഥാദ്ഭീഷ്മേ ബഭൂവ സുമഹാസ്വനഃ । സംപതന്തമഭിപ്രേക്ഷ്യ മഹാത്മാനം പിതാമഹമ്
ഭീഷ്മന് രഥത്തില് നിന്ന് വീഴുമ്പോള് അത്യന്തം വലിയ ഒരു ശബ്ദം പടർന്നു; മഹാത്മാവായ പിതാമഹന് വീണു വരികയാണെന്നു കണ്ട എല്ലാവരും ഭയഭക്തികളോടെ നോക്കി.
സഹ ഭീഷ്മേണ സര്വേഷാം പ്രാപതന്ഹൃദയാനി നഃ । സ പപാത മഹാബാഹുര്വസുധാമനുനാദയന്
ഭീഷ്മനോടൊപ്പം എല്ലാവരുടെയും മനസ്സുകളും തകർന്നു വീണു; മഹാബാഹുവായ ഭീഷ്മൻ ഭൂമിയിൽ ഇടിച്ചുവീണപ്പോൾ മുഴുവൻ ഭൂമി അതിന്റെ ശബ്ദം കേട്ടു.
ഇന്ദ്രധ്വജ ഇവോത്സൃഷ്ടഃ കേതുഃ സര്വധനുഷ്മതാമ് । ധരണീം ന സ പസ്പര്ശ ശരസങ്ഘൈഃ സമാവൃതഃ
ഇന്ദ്രന്റെ പതാക നിലംവിട്ടതുപോലെ, എല്ലാ വില്ലാളികളിലും ശ്രേഷ്ഠനായ ഭീഷ്മൻ അമ്പുകളുടെ കൂട്ടത്തിൽ ചുറ്റപ്പെട്ടതുകൊണ്ട് ഭൂമിയെ സ്പർശിച്ചില്ല.
ശലതല്പേ മഹേഷ്വാസം ശയാനം പുരുഷര്ഷഭമ്। രഥാത്പ്രപതിതം ചൈനം ദിവ്യോ ഭാവഃ സമാവിശത്
അമ്പുകളുടെ കിടക്കയിൽ കിടക്കുന്ന മഹാവില്ലാളിയും പുരുഷശ്രേഷ്ഠനുമായ ഭീഷ്മൻ രഥത്തിൽ നിന്ന് വീണപ്പോൾ ദൈവികമായൊരു അവസ്ഥ അവനെ ആവരണം ചെയ്തു.
അഭ്യവര്ഷച്ച പര്ജന്യഃ പ്രാകമ്പത ച മേദിനീ । പതന്സ ദദൃശേ ചാപി ദക്ഷിണേന ദിവാകരമ്
അക്കാലത്ത് മേഘങ്ങൾ മഴ പെയ്യിച്ചു, ഭൂമി വിറച്ചു, വീഴുമ്പോൾ ഭീഷ്മൻ സൂര്യന്റെ തെക്കുഭാഗത്ത് ദൃശ്യമായി.
സംജ്ഞാം ചോപാലഭദ്വീരഃ കാലം സംചിന്ത്യ ഭാരത । അന്തരിക്ഷേ ച ശുശ്രാവ ദിവ്യാ വാചഃ സമന്തതഃ
ആ വീരൻ സമയത്തെ ചിന്തിച്ച് മനസ്സിലാക്കി, ഭാരതാ, ആകാശത്ത് ചുറ്റും ദൈവിക ശബ്ദങ്ങൾ കേട്ടു.
കഥം മഹാത്മാ ഗാങ്ഗേയഃ സര്വശസ്ത്രഭൃതാം വരഃ । കാലകര്താ നരവ്യാഘ്രഃ സംപ്രാപ്തേ ദക്ഷിണായനേ
‘ഗംഗാപുത്രനായ മഹാത്മാവും എല്ലാ ആയുധധാരികളിലും ശ്രേഷ്ഠനുമായ ഈ പുരുഷസിംഹൻ സൂര്യൻ തെക്കോട്ട് തിരിയുമ്പോൾ എങ്ങനെ ജീവൻ വിട്ടു?’
സ്ഥിതോഽസ്മീതി ച ഗാങ്ഗേയസ്തച്ഛ്രുത്വാ വാക്യമബ്രവീത്। ധാരയിഷ്യാമ്യഹം പ്രാണാന്പതിതിഽപി മഹീതലേ
അപ്പോൾ ഗാംഗേയൻ പറഞ്ഞു: 'ഞാൻ ഇവിടെ തന്നെ ഉണ്ട്.' ആ വാക്കുകൾ കേട്ട്, 'ഞാൻ ഭൂമിയിൽ വീണിട്ടും ജീവൻ നിലനിർത്തും' എന്ന് പ്രഖ്യാപിച്ചു.
ഉത്തരായണമന്വിച്ഛന്സുഗതിപ്രതികാങ്ക്ഷയാ। തസ്യ തന്മതമാജ്ഞായ ഗഹ്ഗാ ഹിമവതഃ സുതാഃ
സൂര്യൻ ഉത്തരയാണത്തിലേക്ക് തിരിയുന്നതും നല്ല ഗതിയിലേക്കുള്ള ആഗ്രഹവും മനസ്സിൽ വച്ച ഭീഷ്മന്റെ ആഗ്രഹം, ഹിമവാന്റെ മകളായ ഗംഗാ മനസ്സിലാക്കി.
മഹര്ഷീന്ഹംസരൂപേണ പ്രേഷയാമാസ തത്ര വൈ। തതസ്തം പ്രതി തേ ഹംസാസ്ത്വരിതാ മാനസൌകസഃ
അവിടെ മഹർഷിമാരെ ഹംസരൂപത്തിൽ അയച്ചു; പിന്നെ മാനസസരസ്സിൽ വസിക്കുന്ന ആ ഹംസകൾ വേഗത്തിൽ ഭീഷ്മനോടു ചെന്നു.
ആജഗ്മുഃ സഹിതാ ദ്രഷ്ടും ഭീഷ്മം കുരുപിതാമഹമ്। യത്ര ശേതേ നരശ്രേഷ്ഠഃ ശരതല്പേ പിതാമഹഃ
അവർ എല്ലാവരും ചേർന്ന് കുരുവംശത്തിന്റെ പിതാമഹനായ ഭീഷ്മനെ കാണാൻ എത്തി, അമ്പുകളുടെ കിടക്കയിൽ കിടക്കുന്ന ആ മഹാനായ മനുഷ്യനെ.
തേ തു ഭീഷ്മം സമാസാദ്യ ഋഷയോ ഹംസരൂപിണഃ । അപശ്യഞ്ഛരതല്പസ്ഥം ഭീഷ്മം കുരുകുലോദ്വഹമ്
ആ ഹംസരൂപത്തിലുള്ള ഋഷിമാർ ഭീഷ്മനോടു സമീപിച്ചു; അമ്പുകളുടെ കിടക്കയിൽ കിടക്കുന്ന കുരുവംശത്തിന്റെ മഹത്വം ആ ഭീഷ്മനെ അവർ കണ്ടു.
തേ തം ദൃഷ്ട്വാ മഹാത്മാനം കൃത്വാ ചാപി പ്രദക്ഷിണമ്। ഗാങ്ഗേയം ഭരതശ്രേഷ്ഠം ദക്ഷിണേന ച ഭാസ്കരമ്
അവർ ആ മഹാത്മാവിനെ കണ്ടു, പിന്നെ സൂര്യൻ വലതുവശത്താക്കി ഭീഷ്മനെ, ഭാരതശ്രേഷ്ഠനായ ഗാംഗേയനെ, ചുറ്റി പ്രദക്ഷിണം ചെയ്തു.
ഇതരേതരമാമന്ത്ര്യ പ്രാഹുസ്തത്ര മനീഷിണഃ । ഭീഷ്മഃ കഥം മഹാത്മാ സന്സംസ്ഥാതാ ദക്ഷിണായനേ
അവിടെ ആ ജ്ഞാനികൾ തമ്മിൽ സംസാരിച്ച് പറഞ്ഞു: 'സൂര്യൻ തെക്കോട്ട് തിരിയുമ്പോൾ മഹാത്മാവായ ഭീഷ്മൻ എങ്ങനെ ജീവൻ വിടും?'
ഇത്യുക്ത്വാ പ്രസ്ഥിതാ ഹംസാ ദക്ഷിണാമഭിതോ ദിശമ്। സംപ്രേക്ഷ്യ വൈ മഹാബുദ്ധിശ്ചിന്തയിത്വാ ച ഭാരത
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് ആ ഹംസകൾ തെക്കോട്ട് പുറപ്പെട്ടു; അതു കണ്ട മഹാബുദ്ധിയുള്ള ഭീഷ്മൻ ആലോചിച്ച് നില്ക്കുന്നു, ഭാരതാ.
താനബ്രവീച്ഛാന്തനവോ നാഹം ഗന്താ കഥംചന । ദക്ഷിണാവര്ത ആദിത്യേ ഏതന്മേ മനസി സ്ഥിതമ്
ശാന്തനുവിന്റെ മകൻ അവരോട് പറഞ്ഞു: 'സൂര്യൻ തെക്കോട്ട് തിരിയുന്നിടത്തോളം ഞാൻ ഒരുവിധത്തിലും പോകില്ല; ഇത് എന്റെ മനസ്സിൽ ഉറപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു.'
ഗമിഷ്യാമി സ്വകം സ്ഥാനമാസീദ്യന്മേ പുരാതനമ് । ഉദഗായന ആദിത്യേ ഹംസാഃ സത്യം ബ്രവീമി വഃ
'സൂര്യൻ ഉത്തരയാണത്തിലേക്ക് തിരിയുമ്പോൾ, എന്റെ പഴയ സ്താനത്തിലേക്ക് ഞാൻ പോകും; ഹംസകളേ, ഞാൻ നിങ്ങളോട് സത്യമാണ് പറയുന്നത്.'
ധാരയിഷ്യാമ്യഹം പ്രാണാനുത്തരായണകാങ്ക്ഷയാ। പ്രാണാനാം ച സമുത്സര്ഗ ഐശ്വര്യം നിയതം മമ
ഉത്തരായണകാലം വരുവാൻ ആഗ്രഹിച്ച് ഞാൻ ജീവൻ നിലനിർത്തും; ജീവൻ വിട്ടൊഴിയാനുള്ള അധികാരം എനിക്ക് ഉറപ്പായും ഉണ്ട്.
തസ്മാത്പ്രാണാന്ധാരയിഷ്യേ മുമൂര്ഷുരുദഗായനേ। യശ്ച ദത്തോ വരോ മഹ്യം പിത്രാ തേന മഹാത്മനാ
അതിനാൽ, മരണം ആഗ്രഹിച്ചിട്ടും, സൂര്യൻ വടക്കോട്ടു തിരിയുമ്പോൾ വരെ ഞാൻ ജീവൻ പിടിച്ചു വയ്ക്കും; എന്റെ മഹാത്മാവായ അച്ഛൻ നൽകിയ അനുഗ്രഹം കൊണ്ടാണ് ഇത് സാധ്യമാകുന്നത്.
ഛന്ദതസ്തേ ഭവേന്മൃത്യുരിതി തത്സത്യമസ്തു മേ। ധാരയിഷ്യേ തതഃ പ്രാണാനുത്സര്ഗേ നിയതേ സതി
‘നിനക്ക് ഇഷ്ടമുള്ള സമയത്ത് മരണം വരാം’ എന്ന വാഗ്ദാനം എനിക്ക് സത്യമായിത്തീരട്ടെ; അതുവരെ ഞാൻ ജീവൻ നിലനിർത്തും.
ഇത്യുക്ത്വാ താംസ്തദാ ഹംസാന്സ ശേതേ ശരതല്പഗഃ । ഏവം കുരൂണാം പതിതേ ശൃങ്ഗേ ഭീഷ്മേ മഹൌജസി
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ്, അമ്പുകളുടെ കിടക്കയിൽ കിടന്ന ഭീഷ്മൻ വിശ്രമിച്ചു; അങ്ങനെ കുരുവംശത്തിന്റെ മഹാശക്തനായ ഭീഷ്മൻ വീണു.