രഥനേമിനികൃത്തൈശ്ച ഗജൈശ്ചൈവാവപോഥിതൈഃ । പാദാതശ്ചാപ്യധാവന്ത സാശ്വാശ്ച ഹയയോധിനഃ
രഥചക്രങ്ങൾ കത്തിയ ആനകളും ചവിട്ടി തകർത്ത ആനകളും അവിടെ ഉണ്ടായിരുന്നു; പാദാതികളും കുതിരയോദ്ധാക്കളും അവരുടെ കുതിരകളുമായി ഓടി രക്ഷപ്പെട്ടു.
ഗജാശ്ച രഥയോധാശ്ച പരിപേതുഃ സമന്തതഃ । വികീര്ണാശ്ച രഥാ ഭൂമൌ ഭഗ്രചക്രയുഗധ്വജാഃ
ആനകളും രഥയോദ്ധാക്കളും എല്ലാടവും വീണു കിടന്നു; ചക്രവും അക്ഷവും പതാകയും തകർന്ന രഥങ്ങൾ നിലത്ത് ചിതറിക്കിടന്നു.
തദ്ഗജാശ്വരഥൌഘാനാം രുധിരേണ സമുക്ഷിതമ । ഛന്നമായോധനം രേജേ രക്താഭ്രമിവ ശാരദമ്
ആനകളുടെയും കുതിരകളുടെയും രഥസൈന്യത്തിന്റെയും രക്തത്തിൽ നനഞ്ഞ ആ യുദ്ധഭൂമി, ചുവന്ന മേഘം പോലെ പ്രകാശിച്ചു.
ശ്വാനഃ കാകാശ്ച ഗൃധ്രാശ്ച വൃകാ ഗോമായുഭിഃ സഹ । പ്രണേര്ദുര്ഭക്ഷ്യമാസാദ്യ വികൃതാശ്ച സഗദ്വിജാഃ
നായ്ക്കളും കാക്കകളും കഴുകുകളും കാട്ടുപോത്തുകളും നരികളും മറ്റു മാംസഭക്ഷികളും ഒരുമിച്ച് ധാരാളം ആഹാരം കണ്ടെത്തി, അവിടെ വിചിത്രരൂപം സ്വീകരിച്ചു.
വവുര്ബഹുവിധശ്ചൈവ ദിക്ഷു സര്വാസു മാരുതാഃ। ദൃശ്യമാനേഷു രക്ഷഃസു ഭൂതേഷു ച നദത്സു ച
എല്ലാ ദിക്കുകളിലും പലവിധമായ കാറ്റുകൾ വീശി; ഭൂതങ്ങളും പ്രേതങ്ങളും കാണപ്പെടുകയും ശബ്ദങ്ങൾ ഉണ്ടാക്കുകയും ചെയ്തു.
കാഞ്ചനാനി ച ദാമാനി പതാകാശ്ച മഹാധനാഃ । ധൂയമാനാ വ്യദൃശ്യന്ത സഹസാ മാരുതേരിതാഃ
പൊന്നുകൊണ്ടുള്ള കെട്ടുകളും വിലയേറിയ വലിയ പതാകകളും കാറ്റിൽ പെട്ടെന്ന് വീശിപ്പറക്കുന്നത് കാണാമായിരുന്നു.
ശ്വേതച്ഛത്രസഹസ്രാണി സധ്വജാശ്ച മഹാരഥാഃ । വികീര്ണാഃ സമദൃശ്യന്ത ശതശോഽഥ സഹസ്രശഃ
ആയിരക്കണക്കിന് വെള്ള കുടകളും പതാകയുമുള്ള മഹാരഥികളും നൂറുകണക്കിനും ആയിരക്കണക്കിനും ചിതറിക്കിടക്കുന്നത് കാണാമായിരുന്നു.
സപതാകാശ്ച മാതങ്ഗാ ദിശോ ജഗ്മുഃ ശരാതുരാഃ। ക്ഷത്രിയാശ്ച മനുഷ്യേന്ദ്ര ഗദാശക്തിധനുര്ധരാഃ
പതാകയുള്ള ആനകൾ അമ്പുകളിൽ പരിക്കേറ്റ് വിവിധ ദിക്കുകളിലേക്ക് നീങ്ങി; മനുഷ്യരാജാവേ, ഗദയും ശൂലവും വില്ലും കൈവശമുള്ള ക്ഷത്രിയന്മാരും അങ്ങനെ തന്നെ ചെയ്തു.
സമന്തതശ്ച ദൃശ്യന്തേ പതിതാ ധരണീതലേ । `ഇഷുഭിസ്താഡ്യമാനാശ്ച നാരാചൈശ്ച സഹസ്രശഃ।' പേതുരാര്തസ്വരം കൃത്വാ തത്രതത്ര മഹാഗജാഃ
ചുറ്റും എല്ലായിടത്തും അമ്പുകളും ഇരുമ്പ് അമ്പുകളും കൊണ്ടു വെട്ടിയിട്ടു വീണവരെ കാണാമായിരുന്നു; വലിയ ആനകൾ വേദനയോടെ നിലവിളിച്ച് ഇവിടെ അവിടെ വീണു.
സേനാപതിസ്തു സമരേ പ്രാഹ സേനാം മഹാരഥഃ । അഭ്യദ്രവത ഗാങ്ഗേയം സൈനികാഃ കിം കൃതേന വഃ
അപ്പോൾ സൈന്യാധിപൻ, മഹാരഥൻ, യുദ്ധഭൂമിയിൽ സൈന്യത്തോട് പറഞ്ഞു: 'സൈനികരേ, ഗംഗാപുത്രനേ ആക്രമിക്കൂ; താമസിച്ച് എന്ത് പ്രയോജനം?'
സേനാപതിവചഃ ശ്രുത്വാ സോമകാഃ സഹ സൃഞ്ജയൈഃ । അഭ്യദ്രവന്ത ഗോങ്ഗേയം ശസ്ത്രവൃഷ്ട്യാ സമന്തതഃ
സേനാധിപന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ടപ്പോൾ, സോമകരും സൃഞ്ജയരും ചേർന്ന് എല്ലാ ദിക്കിലും ആയുധവർഷംകൊണ്ട് ഗംഗാപുത്രനെ ആക്രമിച്ചു.
തതോ ഭീഷ്മോ മഹാരാജ ദിവ്യമസ്ത്രമുദീരയന് । അഭ്യധാവത കൌന്തേയം മിഷതാം സര്വധന്വിനാമ്
അപ്പോൾ, രാജാവേ, ഭീഷ്മൻ ദിവ്യായുധം ഉണർത്തി, എല്ലാ വില്ലാളികളും നോക്കുമ്പോൾ കുന്തിയുടെ മകനേയ്ക്കു നേരെ ഓടിയെത്തി.
തം ശിഖണ്ഡീ രണേ യാന്തമഭ്യദ്രവത ദംശിതഃ । തതഃ സമാഹരദ്ഭീഷ്മസ്തദസ്ത്രം പാവകോപമമ്
അവനെ യുദ്ധത്തിൽ മുന്നോട്ട് വരുമ്പോൾ ശിഖണ്ഡി കോപത്തോടെ നേരെ ആക്രമിച്ചു; അപ്പോൾ ഭീഷ്മൻ അഗ്നിപോലെ ജ്വലിക്കുന്ന ആ ആയുധം പ്രയോഗിച്ചു.
ഏതസ്മിന്നേവ കാലേ തു കൌന്തേയഃ ശ്വേതവാഹനഃ। നിജഘ്നേ താവകം സൈന്യം മോഹയിത്വാ പിതാമഹമ്
അത് തന്നെയായ സമയത്ത്, വെള്ള കുതിരകളോടുകൂടിയ കുന്തിയുടെ മകൻ, പിതാമഹനെ ഭ്രമിപ്പിച്ച് നിങ്ങളുടെ സൈന്യത്തെ തകർത്തു.
അസംവ്യൂഢേഷ്വനീകേഷു ഭൂയിഷ്ഠമനുവര്തിഷു । ബ്രഹ്മലോകപരാഃ സര്വേ സമപദ്യന്ത ഭാരത
അവിടെ സൈന്യങ്ങൾ ശരിയായി നിരത്തി ഒരുക്കിയിരുന്നില്ല, ഭൂരിഭാഗം പേരും അനുസരിച്ചുകൊണ്ടിരുന്നു. അപ്പോൾ എല്ലാവരും ബ്രഹ്മലോകത്തെ ലക്ഷ്യമാക്കി മനസ്സു ഏകാഗ്രമാക്കി, ഭാരത.
ച ഹ്യനീകമനീകേഷു സമസഞ്ജത സംകലേ । രഥാ ന രഥിഭിഃ സാര്ധം പാദാതാ ന പദാതിഭിഃ
അവിടെ സൈന്യങ്ങൾ പൂർണ്ണമായി അകലംപോയി, ചിതറിപ്പോയ അവസ്ഥയിൽ, രഥങ്ങൾ രഥികന്മാരോടൊപ്പം പോരാടിയില്ല, കാലാളുകൾ കാലാളുകളോടൊപ്പം പോരാടിയില്ല.
അശ്വാ നാശ്വൈരയുധ്യന്ത ഗജാ ന ഗജയോധിഭിഃ । ഉന്മത്തവന്മഹാരാജ യുധ്യന്തേ തത്ര ഭാരത
കുതിരകളും കുതിരയോദ്ധാക്കളോടൊപ്പം പോരാടിയില്ല, ആനകളും ആനയോദ്ധാക്കളോടൊപ്പം പോരാടിയില്ല. മഹാരാജാവേ, അവിടെ എല്ലാവരും ഭ്രാന്തന്മാരെപ്പോലെ യുദ്ധം ചെയ്തു.
മഹാന്വ്യതികരോ രൌദ്രഃ സേനയോഃ സമപദ്യത । നരനാഗഗണേഷ്വേവം വികീര്ണേഷു ച സര്വശഃ
ആ സൈന്യങ്ങളിൽ വലിയൊരു ഭയങ്കരമായ കലഹം ഉണ്ടായി. മനുഷ്യരും ആനകളും കൂട്ടങ്ങളായി എല്ലായിടത്തും ചിതറിപ്പോയി.
ക്ഷയേ തസ്മിന്മഹാരൌദ്രേ നിര്വിശേഷമജായത । തതഃ ശല്യഃ കൃപശ്ചൈവ ചിത്രസേനശ്ച ഭാരത
ആ മഹാഭയങ്കരമായ നാശത്തിൽ എല്ലാത്തിനും വ്യത്യാസം ഇല്ലാതായി. അതിനുശേഷം ശല്യനും കൃപനും ചിത്രസേനനും, ഭാരത,
ദുഃശാസനോ വികര്ണശ്ച രഥാനാസ്ഥായ ഭാസ്വരാന് । പാണ്ഡവാനാം രണേ ശൂരാ ധ്വജിനീം സമകമ്പയന്
ദുഃശാസനും വികർണ്ണനും തങ്ങളുടെ ദീപ്തമായ രഥങ്ങളിൽ കയറി, പാണ്ഡവരുടെ സൈന്യത്തെ യുദ്ധത്തിൽ നടുങ്ങിച്ചു.
സാ വധ്യമാനാ സമരേ പാണ്ഡുസേനാ മഹാത്മഭിഃ । ത്രാതാരം നാധ്യഗച്ഛദ്വൈ മഞ്ജമാനേവ നൌര്ജംലേ
ആ പാണ്ഡവസൈന്യം മഹാത്മാക്കളാൽ യുദ്ധത്തിൽ കൊല്ലപ്പെടുമ്പോൾ, രക്ഷിക്കാൻ ആരുമില്ലാതെ, കടലിൽ ഒഴുകുന്ന ഒരു തോണിപോലെ ആയിരുന്നു.
യഥാ ഹി ശൈശിരഃ കാലോ ഗവാം മര്മാണി കൃന്തതി। തഥാ പാണ്ഡുസുതാനാം വൈ ഭീഷ്മോ മര്മാണി കൃന്തതി
പതിവായി ശീതകാലം പശുക്കളുടെ ശരീരഭാഗങ്ങൾ മുറിക്കുന്നതുപോലെ, ഭീഷ്മൻ പാണ്ഡുപുത്രന്മാരുടെ പ്രധാന ഭാഗങ്ങൾ മുറിച്ചു.
തഥൈവ തവ സൈന്യസ്യ പാര്ഥേന ച മഹാത്മനാ। നവമേഘപ്രതീകാശാഃ പാതിതാ ബഹുധാ ഗജാഃ
അതുപോലെ തന്നെ, മഹാത്മാവായ അർജുനൻ, നിന്റെ സൈന്യത്തിലെ പുതിയ മേഘങ്ങളെപ്പോലെയുള്ള അനേകം ആനകളെ തകർത്തു.
മൃദ്യമാനാശ്ച ദൃശ്യന്തേ പാര്ഥേന നരയൂഥപാഃ । ഇഷുഭിസ്താഡ്യമാനാശ്ച നാരാചൈശ്ച സഹസ്രശഃ
അർജുനൻ അനേകം മനുഷ്യനായകരെ അമ്പുകളും കണികകളും കൊണ്ട് ആയിരക്കണക്കിന് തവണ തകർത്തു.
പേതുരാര്തസ്വരം ഘോരം കൃത്വാ തത്ര മഹാഗജാഃ । ആനദ്ധാഭരണൈഃ കായൈര്നിഹതാനാം മഹാത്മനാമ്
അവിടെ വലിയ ആനകൾ ഭയാനകമായ ഒരു നിലവിളി മുഴക്കി വീണു. അവയുടെ ശരീരങ്ങൾ കാവചം ധരിച്ചിരുന്നതും, മഹാത്മാക്കളായ യോദ്ധാക്കളുടെ ആയിരുന്നു.
ഛന്നമായോധനം രേജേ ശിരോഭിശ്ച സകുണ്ഡലൈഃ । തസ്മിന്നേവ മഹാരാജ മഹാവീരവരക്ഷയേ
ആ മഹാരാജാവേ, മഹാവീരന്മാരുടെ നാശത്തിനിടയിൽ ആയുധങ്ങളും കുണ്ഡലങ്ങൾ ധരിച്ച തലകളും കൊണ്ട് യുദ്ധഭൂമി പ്രകാശിച്ചു.
ഭീഷ്മേ ച യുധി വിക്രാന്തേ പാണ്ഡവേ ച ധനഞ്ജയേ । തേ പരാക്രാന്തമാലോക്യ രാജന്യുധി പിതാമഹമ്
ഭീഷ്മനും ധനഞ്ജയനുമായ പാണ്ഡവനും യുദ്ധത്തിൽ വീരത്വം കാണിച്ചപ്പോൾ, രാജാക്കന്മാർ യുദ്ധഭൂമിയിൽ പിതാമഹന്റെ വീര്യം കണ്ടു.
അഭ്യവര്തന്ത തേ പുത്രാഃ സര്വേ സൈന്യപുരസ്കൃതാഃ । ഇച്ഛന്തോ നിധനം യുദ്ധേ സ്വര്ഗം കൃത്വാ പരായണമ്
അപ്പോൾ നിന്റെ മക്കളും അവരുടെ സൈന്യവും മുന്നോട്ട് കയറി, യുദ്ധത്തിൽ മരണം ആഗ്രഹിച്ച് സ്വർഗ്ഗം ലക്ഷ്യമാക്കി.
പാണ്ഡവാനഭ്യവര്തന്ത തസ്മിന്വീരവരക്ഷയേ । പാണ്ഡവാപി മഹാരാജ സ്മരന്തോ വിവിധാന്ബഹൂന്
അവർ ആ മഹാവീരന്മാരുടെ നാശത്തിനിടയിൽ പാണ്ഡവരെ നേരെ ആക്രമിച്ചു. പാണ്ഡവരും രാജാവേ, പലവിധ കഷ്ടതകൾ ഓർത്ത്,
ക്ലേശാന്കൃതാന്സപുത്രേണ ത്വയാ പൂര്വം നരാധിപ । ഭയം ത്യക്ത്വാ രണേ ശൂരാ ബ്രഹ്മലോകായ തത്പരാഃ
നിന്റെ മകനും നീയും മുമ്പ് ഉണ്ടാക്കിയ കഷ്ടതകൾ ഓർത്ത്, ഭയം വിട്ട്, യുദ്ധത്തിൽ വീരത്വത്തോടെ ബ്രഹ്മലോകം ലക്ഷ്യമാക്കി.