വിമൃദ്ഗതസ്തസ്യ തു പാണ്ഡുസേനാ- മസ്തം ജഗാമാഥ സഹസ്രരശ്മിഃ। തതോ ഹി ഭീഷ്മഃ സബലാന്സസൈന്യാ- ന്ന്യവാരയത്പാണ്ഡുസുതാഞ്ശരൌഘൈഃ
അവന്റെ ആക്രമണത്തിൽ പാണ്ഡവസൈന്യം ആയിരം കിരണങ്ങളുള്ള സൂര്യൻ അസ്തമിക്കുന്നതുപോലെ തകർന്ന് പോയി; പിന്നെ ഭീഷ്മൻ അമ്പുകളുടെ മഴകൊണ്ട് പാണ്ഡുപുത്രന്മാരെയും അവരുടെ സൈന്യത്തെയും തടഞ്ഞു.
മനോഽവഹാരം പ്രതി സംബഭൂവ
അവരുടെ മനസ്സുകൾ പിന്മാറി.
യുധ്യതാമേവ തേഷാം തു ഭാസ്കരേഽസ്തമുപാഗതേ। സന്ധ്യാ സമഭവദ്ധോരാ നാപശ്യാമ തതോ രണമ്
അവർ യുദ്ധം ചെയ്യുമ്പോൾ സൂര്യൻ അസ്തമിച്ചു; അതിനുശേഷം, ഭാരതാ, ഭയാനകമായ സന്ധ്യയെത്തി, യുദ്ധം ഇനി കാണാൻ കഴിയാതെ പോയി.
തതോ യുധിഷ്ഠിരോ രാജാ സന്ധ്യാം സംദൃശ്യ ഭാരത। വധ്യമാനം ച ഭീഷ്മേണ ത്യക്താസ്ത്രം ഭയവിഹ്വലമ്
അപ്പോൾ രാജാവ് യുദ്ധിഷ്ഠിരൻ സന്ധ്യയെ കണ്ടു; ഭീഷ്മൻ തന്റെ സൈന്യത്തെ അസ്ത്രം ഇല്ലാതെ ഭയത്താൽ വിറയച്ച് തകർക്കുന്നത് കണ്ടു.
സ്വസൈന്യം ച പരാവൃത്തം പലായനപരായണമ്। ഭീഷ്മം ച യുധി സംരബ്ധം പീഡയന്തം മഹാരഥമ്
സ്വന്തം സൈന്യം പിന്മാറി ഓടിപ്പോകാൻ ശ്രമിക്കുന്നത്, യുദ്ധത്തിൽ കോപത്തോടെ ഭീഷ്മൻ മഹാരഥനെ അമർദ്ദിക്കുന്നത് കണ്ടു.
സോമകാംശ്ച ജിതാന്ദൃഷ്ട്വാ നിരുത്സാഹാന്മഹാരഥാന്। ` നിശാമുഖം ച സംപ്രേക്ഷ്യ ഘോരരൂപം ഭയാനകമ്।' ചിന്തയിത്വാ തതോ രാജ്ഞാമപഹാരമകാരയത്
സോമകന്മാർ തോറ്റു, മഹാരഥന്മാർ ഉത്സാഹം നഷ്ടപ്പെട്ടു, ഭയാനകമായ രാത്രിയുടെ വരവു കണ്ടു; രാജാവ് ആലോചിച്ച് രാജാക്കന്മാരെ പിന്മാറ്റാൻ ഉത്തരവിട്ടു.
തതോഽപഹാരം സൈന്യാനാം ചക്രേ രാജാ യുധിഷ്ഠിരഃ । തഥൈവ തവ സൈന്യാനാമപഹാരേ ഹ്യഭൂത്തദാ
അതിനുശേഷം രാജാവായ യുദ്ധിഷ്ഠിരൻ സൈന്യങ്ങളെ പിന്വലിക്കാന് ആജ്ഞാപിച്ചു. അതുപോലെ തന്നെ അപ്പോഴത്തെ നിന്റെ സൈന്യങ്ങളും പിന്വാങ്ങി.
തതോഽപഹാരം സൈന്യാനാം കൃത്വാ തത്ര മഹാരഥാഃ । ന്യവിശന്ത കുരുശ്രേഷ്ഠ സംഗ്രാമേ ക്ഷതവിക്ഷതാഃ
സൈന്യങ്ങളെ പിന്വലിച്ച ശേഷം, മഹാരഥന്മാർ അങ്ങോട്ട് അങ്ങോട്ട് യുദ്ധത്തിൽ പരിക്കേറ്റവരായി വിശ്രമിച്ചു, കുരുക്കളുടെ ശ്രേഷ്ഠനായവനേ.
ഭീഷ്മസ്യ സമരേ കര്മ ചിന്തയാനാസ്തു പാണ്ഡവാഃ । നാലഭന്ത തദാ ശാന്തിം ഭീഷ്മബാണപ്രപീഡിതാഃ
ഭീഷ്മന്റെ യുദ്ധപ്രവൃത്തികൾ ഓർത്ത് പാണ്ഡവർ മനസ്സിൽ സമാധാനം കണ്ടെത്താനാവാതെ, ഭീഷ്മന്റെ അമ്പുകളിൽ പീഡിതരായി കഷ്ടപ്പെട്ടു.
ഭീഷ്മോഽപി സമരേ ജിത്വാ പാണ്ഡവാന്സഹ സൃഞ്ജയാന്। പൂജ്യമാനസ്തവ സുതൈര്വന്ദ്യമാനശ്ച ഭാരത
യുദ്ധത്തിൽ പാണ്ഡവരും സൃഞ്ജയന്മാരെയും ജയിച്ച ഭീഷ്മൻ, നിന്റെ പുത്രന്മാരാൽ ആദരിക്കപ്പെടുകയും വന്ദിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്തു, ഭാരത.
ന്യവിശത്കുരുഭിഃ സാര്ധം ഹൃഷ്ടരൂപൈഃ സമന്തതഃ । തതോ രാത്രിഃ സമഭവത്സര്വഭൂതപ്രമോഹിനീ
കുരുക്കളോടൊപ്പം ചുറ്റും സന്തോഷത്തോടെ ഭീഷ്മൻ വിശ്രമിച്ചു. അതിനുശേഷം എല്ലാ ജീവികളെയും ആശ്ചര്യപ്പെടുത്തുന്ന രാത്രി എത്തി.
തസ്മിന്രാത്രിമുഖേ ഘോരേ പാണ്ഡവാ വൃഷ്ണിഭിഃ സഹ । സൃഞ്ജയാശ്ച ദുരാധര്ഷാ മന്ത്രായ സമുപാവിശന്
അത് ഭയാനകമായ രാത്രിയുടെ തുടക്കത്തിൽ, പാണ്ഡവർ വൃഷ്ണികളോടൊപ്പം, ജയിക്കാൻ പ്രയാസമുള്ള സൃഞ്ജയന്മാരോടും കൂടി ആലോചനയ്ക്കായി ഒത്തുചേർന്നു.
ആത്മനിഃശ്രേയസം സര്വേ പ്രാപ്തകാലം മഹാബലാഃ। മന്ത്രയാമാസുരവ്യഗ്രാ മന്ത്രനിശ്ചയകോവിദാഃ
അവിടെ ശക്തരായ എല്ലാവരും, സമയമെത്തിയതുകൊണ്ട്, തങ്ങളുടെ ഉത്തമമായ ഭാവി കുറിച്ച് ശ്രദ്ധയോടെ ആലോചിച്ചു.
തതോ യുധിഷ്ഠിരോ രാജാ മന്ത്രയിത്വാ ചിരം നൃപ । വാസുദേവം സമുദ്വീക്ഷ്യ വചനം ചേദമാദദേ
അതിനുശേഷം രാജാവായ യുദ്ധിഷ്ഠിരൻ ദീർഘകാലം ആലോചിച്ച ശേഷം വാസുദേവനോ കാണിച്ചു നോക്കി ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.
കൃഷ്ണ പശ്യ മാഹാത്മാനം ഭീഷ്മം ഭീമപരാക്രമമ് । ഗജം നലവനാനീവ വിമൃദ്ഗന്തം ബലം മമ
കൃഷ്ണാ, ഭീമന്റെ ധൈര്യത്തോടു തുല്യമായ മഹാത്മാവായ ഭീഷ്മനെ നോക്കൂ. ഒരു ആന പുല്ലുനിലം തകർക്കുന്നതുപോലെ, അവൻ എന്റെ സൈന്യത്തെ തകർക്കുന്നു.
ന ചൈവൈനം മഹാത്മാനമുത്സഹാമോ നിരീക്ഷിതുമ് । ലേലിഹ്യമാനം സൈന്യേഷു പ്രവൃദ്ധമിവ പാവകമ്
അങ്ങനെയുള്ള മഹാത്മാവിനെ, സൈന്യത്തിനിടയിൽ തീപോലെ വളരുന്നവനെ, ഞങ്ങൾ നോക്കാൻ പോലും ധൈര്യപ്പെടുന്നില്ല.
യഥാ ഘോരോ മഹാനാഗസ്തക്ഷകോ വൈ വിഷോല്ബണഃ। തഥാ ഭീഷ്മോ രണേ ക്രുദ്ധസ്തീക്ഷ്ണശസ്ത്രഃ പ്രതാപവാന്
വിഷം നിറഞ്ഞ ഭയങ്കരനായ തക്ഷകൻപോലെ, യുദ്ധത്തിൽ കോപത്തോടെ ഉഗ്രായ ആയുധങ്ങളുമായി ഭീഷ്മനും ഭയങ്കരനാണ്.
ഗൃഹീതചാപഃ സമരേ പ്രമുഞ്ചന്നിശിതാഞ്ഛരാന്। ശക്യോ ജേതും യമഃ ക്രുദ്ധോ വജ്രപാണിശ്ച ദേവരാട്
വില്ലേന്തി കഠിനമായ അമ്പുകൾ പ്രയോഗിക്കുന്ന ഭീഷ്മനെ, കോപിച്ച യമനും വജ്രം കൈവശമുള്ള ഇന്ദ്രനും ജയിക്കാൻ കഴിയില്ല.
വരുണഃ പാശഭൃച്ചാപി സഗദോ വാ ധനേശ്വരഃ । ന തു ഭീഷ്മഃ സുസംക്രുദ്ധഃ ശക്യോ ജേതും മഹാഹവേ
പാശം കൈവശമുള്ള വരുണനും, ഗദയോടെ ധനപതിയുമായ കുബേരനും, അത്രമേൽ കോപിച്ച ഭീഷ്മനെയും വലിയ യുദ്ധത്തിൽ ജയിക്കാൻ കഴിയില്ല.
സോഽഹമേവം ഗതേ കൃഷ്ണ നിമഗ്നഃ ശോകസാഗരേ। ആത്മനോ ബുദ്ധിദൌര്ബല്യാദ്ഭീഷ്മമാസാദ്യ സംയുഗേ
കൃഷ്ണാ, ഇങ്ങനെ സംഭവിച്ചപ്പോൾ, എന്റെ മനസ്സിന്റെ ദൗർബല്യത്താൽ യുദ്ധത്തിൽ ഭീഷ്മനെ നേരിട്ടു ഞാൻ ദു:ഖസമുദ്രത്തിൽ മുങ്ങിയിരിക്കുന്നു.
വനം യാസ്യാമി ദുര്ധര്ഷ ശ്രേയോ വൈ തത്ര മേ ഗതമ് । ന യുദ്ധം രോചതേ കൃഷ്ണ ഹന്തി ഭീഷ്മോ ഹി നഃ സദാ
ദുര്ജയനേ, ഞാൻ കാടിലേക്ക് പോകും; അവിടെയാണ് എനിക്ക് യഥാർത്ഥമായ ഭാവി. യുദ്ധം എനിക്ക് ഇഷ്ടമല്ല, കൃഷ്ണാ, കാരണം ഭീഷ്മൻ എപ്പോഴും ഞങ്ങളെ കൊല്ലുന്നു.
യഥാ പ്രജ്വലിതം വഹ്നിം പതങ്ഗഃ സമഭിദ്രവന്। ഏകതോ മൃത്യുമഭ്യേതി തഥാഽഹം ഭീഷ്മമേയിവാന്
ഒരു കീടം കത്തുന്ന തീയിലേക്കു പറന്ന് മരണത്തെ നേരിടുന്നതുപോലെ, ഞാൻ ഭീഷ്മനെ സമീപിച്ചു.
ക്ഷയം നീതോഽസ്മി വാര്ഷ്ണേയ രാജ്യഹേതോഃ പരാക്രമീ । ഭ്രാതരശ്ചൈവ മേ ശുരാഃ സായകൈര്ഭൃശപീഡിതാഃ
വൃഷ്ണികുലജനായവനേ, രാജ്യം നേടാനായി ഞാൻ നശിപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; എന്റെ വീരനായ സഹോദരന്മാരും അമ്പുകളിൽ വളരെ പീഡിതരായി.
മത്കൃതേ ഭ്രാതൃസൌഹാര്ദാദ്രാജ്യഭ്രഷ്ടാ വനം ഗതാഃ। പരിക്ലിഷ്ടാ തഥാ കൃഷ്ണാ മത്കൃതേ മധുസൂദന
എന്നെക്കൊണ്ട് സഹോദരസ്നേഹത്താൽ എന്റെ സഹോദരന്മാർ രാജ്യം നഷ്ടപ്പെട്ടു കാടിലേക്ക് പോയി; അതുപോലെ തന്നെ കൃഷ്ണയും എന്റെ കാരണത്താൽ ഏറെ കഷ്ടപ്പെട്ടു, മധുസൂദനാ.
ജീവിതം ബഹു മന്യേഽഹം ജീവിതം ഹ്യദ്യ ദുര്ലഭമ്। ജീവിതസ്യാദ്യ ശേഷേണ ചരിഷ്യേ ധര്മമുത്തമമ്
ജീവിതം എനിക്ക് വളരെ വിലയുള്ളതാണെന്ന് ഞാൻ കരുതുന്നു. ഇന്നത്തെ ഈ ജീവിതം ലഭിക്കാൻ വളരെ ദുർലഭമാണ്. ഇന്നുള്ള ശേഷിച്ച ജീവിതം ഞാൻ ഉത്തമമായ ധർമ്മം അനുസരിക്കാൻ ഉപയോഗിക്കും.
യദി തേഽഹമനുഗ്രാഹ്യോ ഭ്രാതൃഭിഃ സ കേശവ । സ്വധര്മസ്യാവിരോധേന ഹിതം വ്യാഹര കേശവ
കേശവാ, ഞാൻ എന്റെ സഹോദരന്മാരോടൊപ്പം നിന്റെ കരുണയ്ക്ക് അർഹനാണെങ്കിൽ, എന്റെ ധർമ്മത്തിന് വിരുദ്ധമാകാതെ എനിക്ക് ഉപകാരപ്പെടുന്ന കാര്യം നീ പറഞ്ഞുതരിക.
ഏവം ശ്രുത്വാ വചസ്തസ്യ കാരുണ്യാദ്ബഹുവിസ്തരമ്। പ്രത്യുവാച തതഃ കൃഷ്ണഃ സാന്ത്വയാനോ യുധിഷ്ഠിരമ്
അവന്റെ കാരുണ്യവും വിശദവുമായ വാക്കുകൾ കേട്ടശേഷം കൃഷ്ണൻ യുദ്ധിഷ്ഠിരനെ ആശ്വസിപ്പിച്ച് മറുപടി പറഞ്ഞു.
ധര്മപുത്ര വിഷാദം ത്വം മാ കൃഥാഃ സത്യസംഗര । യസ്യ തേ ഭ്രാതരഃ ശൂരാ ദുര്ജയാഃ സത്രുസൂദനാഃ
ധർമ്മപുത്രാ, നീ സത്യത്തിൽ ഉറച്ചവനാണ്; ദു:ഖത്തിൽ വീഴേണ്ടതില്ല. നിന്റെ സഹോദരന്മാർ വീരരും ജയിക്കാൻ കഴിയാത്തവരും ശത്രുക്കളെ നശിപ്പിക്കുന്നവരുമാണ്.
അര്ജുനോ ഭീമസേനശ്ച വായ്വഗ്നിസമതേജസൌ। മാദ്രീപുത്രൌ ച വിക്രാന്തൌ ത്രിദശാനാമിവിശ്വരൌ
അർജുനനും ഭീമസേനനും വായുവിനും അഗ്നിക്കും സമമായ ശക്തിയുള്ളവരാണ്. മാദ്രിയുടെ മക്കൾ ദൈവങ്ങളിൽ പ്രധാനികളുപോലെ മഹാശക്തിമാന്മാരാണ്.
മാം വാ നിയുങ്ക്ഷ്വ സൌഹാര്ദാദ്യോത്സ്യേ ഭീഷ്മേണ പാണ്ഡവ । ത്വപ്രയുക്തോ മഹാരാജ കിം ന കുര്യാം മഹാഹവേ
പാണ്ഡവാ, സൗഹൃദം കൊണ്ടു നീ എന്നെ കലയിൽ നിയോഗിച്ചാൽ ഞാൻ ഭീഷ്മനോടൊപ്പം യുദ്ധം ചെയ്യും. മഹാരാജാവേ, നീ എന്നെ അയച്ചാൽ ഈ മഹാസമരത്തിൽ ഞാൻ ചെയ്യാത്തത് ഒന്നുമില്ല.