മാധവസ്തു വചഃ ശ്രുത്വാ ഫല്ഗുനസ്യ മഹാത്മനഃ। `അഭവത്പരമപ്രീതോ ദൃഷ്ട്വാ പാര്ഥസ്യ വിക്രമമ്'। ന കിംചിദുക്ത്വാ സക്രോധ ആരുരോഹ രഥം പുനഃ
മഹാത്മാവായ അർജുനന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട മാധവൻ, പാർഥന്റെ വീര്യം കണ്ടു അതിയായി സന്തോഷിച്ചു; ഒന്നും പറയാതെ, കോപത്തോടെ വീണ്ടും രഥത്തിൽ കയറി.
തൌ രഥസ്ഥൌ നരവ്യാഘ്രൌ ഭീഷ്മഃ ശാന്തനവഃ പുനഃ। വവര്ഷ ശരവര്ഷേണ മേഘോ വൃഷ്ട്യാ യഥാഽചലൌ
രഥത്തിൽ നില്ക്കുന്ന ആ മനുഷ്യസിംഹന്മാരെ, ശാന്തനുവിന്റെ പുത്രനായ ഭീഷ്മൻ വീണ്ടും അമ്പുകളുടെ മഴപോലെ ചുറ്റി; മേഘം മലകളിൽ മഴപെയ്യുന്നതുപോലെ.
പ്രാണാനാദത്ത യോധാനാം പിതാ ദേവവ്രതസ്തവ। ഗഭസ്തിഭിരിവാദിത്യസ്തേജാംസി ശിശിരാത്യയേ
നിന്റെ അച്ഛൻ ദേവവ്രതൻ, യോദ്ധാക്കളുടെ ജീവൻ എടുത്തു; ശിശിരം കഴിഞ്ഞപ്പോൾ സൂര്യൻ തന്റെ കിരണങ്ങൾ കൊണ്ട് പ്രകാശം പറ്റിച്ചുപോലെയാണ്.
യഥാ കുരൂണാം സൈന്യാനി ബഭഞ്ജുര്യുധി പാണ്ഡവാഃ । തഥാ പാണ്ഡവസൈന്യാനി ബഭഞ്ജ യുധി തേ പിതാ
പാണ്ഡവർ യുദ്ധത്തിൽ കുറുക്കളുടെ സൈന്യത്തെ തകർത്തതുപോലെ, നിന്റെ അച്ഛൻ പാണ്ഡവസൈന്യത്തെയും യുദ്ധത്തിൽ തകർത്തു.
ഹതവിദ്രുതസൈന്യാസ്തു നിരുത്സാഹാ വിചേതസഃ । നിരീക്ഷിതും ന ശേകുസ്തേ ഭീഷ്മമപ്രതിമം രണേ
സൈന്യങ്ങൾ കൊല്ലപ്പെടുകയും ചിതറുകയും ചെയ്തതോടെ, മനസ്സില്ലാതെ, ഉത്സാഹം നഷ്ടപ്പെട്ട്, അവർ യുദ്ധത്തിൽ തുല്യൻ ഇല്ലാത്ത ഭീഷ്മനെ നോക്കാൻ പോലും കഴിയാതെ പോയി.
മധ്യം ഗതമിവാദിത്യം പ്രതപന്തം സ്വതേജസാ । തേ വധ്യമാനാ ഭീഷ്മേണ ശതശോഽഥ സഹസ്രശഃ
ഭീഷ്മൻ ശതകണക്കിന് ആയിരക്കണക്കിന് ആളുകളെ കൊല്ലുമ്പോൾ, അവർ ഉജ്ജ്വലമായ തന്റെ പ്രകാശത്തിൽ മധ്യാഹ്ന സൂര്യനെ നേരിടുന്നവരെപ്പോലെയായിരുന്നു.
കുര്വാണം സമരേ കര്മാണ്യതിമാനുഷവിക്രമമ്। വീക്ഷാംചക്രുര്മഹാരാജ പാണ്ഡവാ ഭയപീഡിതാഃ
മനുഷ്യശക്തിക്ക് അതീതമായ വീര്യപ്രകടനങ്ങൾ ഭീഷ്മൻ യുദ്ധത്തിൽ കാണിച്ചപ്പോൾ, ഭയത്തോടെ പാണ്ഡവർ രാജാവേ, അവനെ നോക്കി നിന്നു.
തഥാ പാണ്ഡവസൈന്യാനി ദ്രാവ്യമാണാനി ഭാരത। ത്രാതാരം നാധ്യഗച്ഛന്ത ഗാവഃ പങ്കഗതാ ഇവ। പിപീലികാ ഇവ ക്ഷുണ്ണാ ദുര്ബലാ ബലിനാ രണേ
അങ്ങനെ, ഭാരതാ, പാണ്ഡവസൈന്യം തകർന്ന് പിന്മാറുമ്പോൾ, അവർക്കു രക്ഷകർത്താവെവിടെയും കാണാനായില്ല; ചതിയിൽ കുടുങ്ങിയ പശുക്കളെപ്പോലെയും, ശക്തൻ യുദ്ധത്തിൽ ചവിട്ടിയ ചെറുപുഴുക്കളെപ്പോലെയും.
തഥൈവ യോധാ രാജേന്ദ്ര ഭീഷ്മേണാമിത്രഘാതിനാ। സമരേ മൃദിതാഃ സര്വേ പാണ്ഡവാഃ സഹ സൃഞ്ജയൈഃ
അത് പോലെ തന്നെ, രാജാവേ, ശത്രുക്കളെ സംഹരിക്കുന്ന ഭീഷ്മൻ യുദ്ധത്തിൽ പാണ്ഡവരെയും സൃഞ്ജയരെയും എല്ലാം തകർത്തു.
മഹാരഥം ഭാരത ദുഷ്പ്രകമ്പം ശരൌഘിണം പ്രതപന്തം നരേന്ദ്രാന്। ഭീഷ്മം ന ശേകുഃ പ്രതിവീക്ഷിതും തേ ശരാര്ചിഷം സൂര്യമിവാതപന്തമ്
ഭാരതാ, മഹാരഥനായ, അപ്രത്യക്ഷമായ, അമ്പുകളുടെ മഴപെയ്യുന്ന, രാജാക്കന്മാരിൽ പ്രകാശിക്കുന്ന സൂര്യനെപ്പോലെ ഭീഷ്മനെ നോക്കാൻ പോലും ആ രാജാക്കന്മാർക്ക് കഴിഞ്ഞില്ല.
വിമൃദ്ഗതസ്തസ്യ തു പാണ്ഡുസേനാ- മസ്തം ജഗാമാഥ സഹസ്രരശ്മിഃ। തതോ ഹി ഭീഷ്മഃ സബലാന്സസൈന്യാ- ന്ന്യവാരയത്പാണ്ഡുസുതാഞ്ശരൌഘൈഃ
അവന്റെ ആക്രമണത്തിൽ പാണ്ഡവസൈന്യം ആയിരം കിരണങ്ങളുള്ള സൂര്യൻ അസ്തമിക്കുന്നതുപോലെ തകർന്ന് പോയി; പിന്നെ ഭീഷ്മൻ അമ്പുകളുടെ മഴകൊണ്ട് പാണ്ഡുപുത്രന്മാരെയും അവരുടെ സൈന്യത്തെയും തടഞ്ഞു.
മനോഽവഹാരം പ്രതി സംബഭൂവ
അവരുടെ മനസ്സുകൾ പിന്മാറി.
യുധ്യതാമേവ തേഷാം തു ഭാസ്കരേഽസ്തമുപാഗതേ। സന്ധ്യാ സമഭവദ്ധോരാ നാപശ്യാമ തതോ രണമ്
അവർ യുദ്ധം ചെയ്യുമ്പോൾ സൂര്യൻ അസ്തമിച്ചു; അതിനുശേഷം, ഭാരതാ, ഭയാനകമായ സന്ധ്യയെത്തി, യുദ്ധം ഇനി കാണാൻ കഴിയാതെ പോയി.
തതോ യുധിഷ്ഠിരോ രാജാ സന്ധ്യാം സംദൃശ്യ ഭാരത। വധ്യമാനം ച ഭീഷ്മേണ ത്യക്താസ്ത്രം ഭയവിഹ്വലമ്
അപ്പോൾ രാജാവ് യുദ്ധിഷ്ഠിരൻ സന്ധ്യയെ കണ്ടു; ഭീഷ്മൻ തന്റെ സൈന്യത്തെ അസ്ത്രം ഇല്ലാതെ ഭയത്താൽ വിറയച്ച് തകർക്കുന്നത് കണ്ടു.
സ്വസൈന്യം ച പരാവൃത്തം പലായനപരായണമ്। ഭീഷ്മം ച യുധി സംരബ്ധം പീഡയന്തം മഹാരഥമ്
സ്വന്തം സൈന്യം പിന്മാറി ഓടിപ്പോകാൻ ശ്രമിക്കുന്നത്, യുദ്ധത്തിൽ കോപത്തോടെ ഭീഷ്മൻ മഹാരഥനെ അമർദ്ദിക്കുന്നത് കണ്ടു.
സോമകാംശ്ച ജിതാന്ദൃഷ്ട്വാ നിരുത്സാഹാന്മഹാരഥാന്। ` നിശാമുഖം ച സംപ്രേക്ഷ്യ ഘോരരൂപം ഭയാനകമ്।' ചിന്തയിത്വാ തതോ രാജ്ഞാമപഹാരമകാരയത്
സോമകന്മാർ തോറ്റു, മഹാരഥന്മാർ ഉത്സാഹം നഷ്ടപ്പെട്ടു, ഭയാനകമായ രാത്രിയുടെ വരവു കണ്ടു; രാജാവ് ആലോചിച്ച് രാജാക്കന്മാരെ പിന്മാറ്റാൻ ഉത്തരവിട്ടു.
തതോഽപഹാരം സൈന്യാനാം ചക്രേ രാജാ യുധിഷ്ഠിരഃ । തഥൈവ തവ സൈന്യാനാമപഹാരേ ഹ്യഭൂത്തദാ
അതിനുശേഷം രാജാവായ യുദ്ധിഷ്ഠിരൻ സൈന്യങ്ങളെ പിന്വലിക്കാന് ആജ്ഞാപിച്ചു. അതുപോലെ തന്നെ അപ്പോഴത്തെ നിന്റെ സൈന്യങ്ങളും പിന്വാങ്ങി.
തതോഽപഹാരം സൈന്യാനാം കൃത്വാ തത്ര മഹാരഥാഃ । ന്യവിശന്ത കുരുശ്രേഷ്ഠ സംഗ്രാമേ ക്ഷതവിക്ഷതാഃ
സൈന്യങ്ങളെ പിന്വലിച്ച ശേഷം, മഹാരഥന്മാർ അങ്ങോട്ട് അങ്ങോട്ട് യുദ്ധത്തിൽ പരിക്കേറ്റവരായി വിശ്രമിച്ചു, കുരുക്കളുടെ ശ്രേഷ്ഠനായവനേ.
ഭീഷ്മസ്യ സമരേ കര്മ ചിന്തയാനാസ്തു പാണ്ഡവാഃ । നാലഭന്ത തദാ ശാന്തിം ഭീഷ്മബാണപ്രപീഡിതാഃ
ഭീഷ്മന്റെ യുദ്ധപ്രവൃത്തികൾ ഓർത്ത് പാണ്ഡവർ മനസ്സിൽ സമാധാനം കണ്ടെത്താനാവാതെ, ഭീഷ്മന്റെ അമ്പുകളിൽ പീഡിതരായി കഷ്ടപ്പെട്ടു.
ഭീഷ്മോഽപി സമരേ ജിത്വാ പാണ്ഡവാന്സഹ സൃഞ്ജയാന്। പൂജ്യമാനസ്തവ സുതൈര്വന്ദ്യമാനശ്ച ഭാരത
യുദ്ധത്തിൽ പാണ്ഡവരും സൃഞ്ജയന്മാരെയും ജയിച്ച ഭീഷ്മൻ, നിന്റെ പുത്രന്മാരാൽ ആദരിക്കപ്പെടുകയും വന്ദിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്തു, ഭാരത.
ന്യവിശത്കുരുഭിഃ സാര്ധം ഹൃഷ്ടരൂപൈഃ സമന്തതഃ । തതോ രാത്രിഃ സമഭവത്സര്വഭൂതപ്രമോഹിനീ
കുരുക്കളോടൊപ്പം ചുറ്റും സന്തോഷത്തോടെ ഭീഷ്മൻ വിശ്രമിച്ചു. അതിനുശേഷം എല്ലാ ജീവികളെയും ആശ്ചര്യപ്പെടുത്തുന്ന രാത്രി എത്തി.
തസ്മിന്രാത്രിമുഖേ ഘോരേ പാണ്ഡവാ വൃഷ്ണിഭിഃ സഹ । സൃഞ്ജയാശ്ച ദുരാധര്ഷാ മന്ത്രായ സമുപാവിശന്
അത് ഭയാനകമായ രാത്രിയുടെ തുടക്കത്തിൽ, പാണ്ഡവർ വൃഷ്ണികളോടൊപ്പം, ജയിക്കാൻ പ്രയാസമുള്ള സൃഞ്ജയന്മാരോടും കൂടി ആലോചനയ്ക്കായി ഒത്തുചേർന്നു.
ആത്മനിഃശ്രേയസം സര്വേ പ്രാപ്തകാലം മഹാബലാഃ। മന്ത്രയാമാസുരവ്യഗ്രാ മന്ത്രനിശ്ചയകോവിദാഃ
അവിടെ ശക്തരായ എല്ലാവരും, സമയമെത്തിയതുകൊണ്ട്, തങ്ങളുടെ ഉത്തമമായ ഭാവി കുറിച്ച് ശ്രദ്ധയോടെ ആലോചിച്ചു.
തതോ യുധിഷ്ഠിരോ രാജാ മന്ത്രയിത്വാ ചിരം നൃപ । വാസുദേവം സമുദ്വീക്ഷ്യ വചനം ചേദമാദദേ
അതിനുശേഷം രാജാവായ യുദ്ധിഷ്ഠിരൻ ദീർഘകാലം ആലോചിച്ച ശേഷം വാസുദേവനോ കാണിച്ചു നോക്കി ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.
കൃഷ്ണ പശ്യ മാഹാത്മാനം ഭീഷ്മം ഭീമപരാക്രമമ് । ഗജം നലവനാനീവ വിമൃദ്ഗന്തം ബലം മമ
കൃഷ്ണാ, ഭീമന്റെ ധൈര്യത്തോടു തുല്യമായ മഹാത്മാവായ ഭീഷ്മനെ നോക്കൂ. ഒരു ആന പുല്ലുനിലം തകർക്കുന്നതുപോലെ, അവൻ എന്റെ സൈന്യത്തെ തകർക്കുന്നു.
ന ചൈവൈനം മഹാത്മാനമുത്സഹാമോ നിരീക്ഷിതുമ് । ലേലിഹ്യമാനം സൈന്യേഷു പ്രവൃദ്ധമിവ പാവകമ്
അങ്ങനെയുള്ള മഹാത്മാവിനെ, സൈന്യത്തിനിടയിൽ തീപോലെ വളരുന്നവനെ, ഞങ്ങൾ നോക്കാൻ പോലും ധൈര്യപ്പെടുന്നില്ല.
യഥാ ഘോരോ മഹാനാഗസ്തക്ഷകോ വൈ വിഷോല്ബണഃ। തഥാ ഭീഷ്മോ രണേ ക്രുദ്ധസ്തീക്ഷ്ണശസ്ത്രഃ പ്രതാപവാന്
വിഷം നിറഞ്ഞ ഭയങ്കരനായ തക്ഷകൻപോലെ, യുദ്ധത്തിൽ കോപത്തോടെ ഉഗ്രായ ആയുധങ്ങളുമായി ഭീഷ്മനും ഭയങ്കരനാണ്.
ഗൃഹീതചാപഃ സമരേ പ്രമുഞ്ചന്നിശിതാഞ്ഛരാന്। ശക്യോ ജേതും യമഃ ക്രുദ്ധോ വജ്രപാണിശ്ച ദേവരാട്
വില്ലേന്തി കഠിനമായ അമ്പുകൾ പ്രയോഗിക്കുന്ന ഭീഷ്മനെ, കോപിച്ച യമനും വജ്രം കൈവശമുള്ള ഇന്ദ്രനും ജയിക്കാൻ കഴിയില്ല.
വരുണഃ പാശഭൃച്ചാപി സഗദോ വാ ധനേശ്വരഃ । ന തു ഭീഷ്മഃ സുസംക്രുദ്ധഃ ശക്യോ ജേതും മഹാഹവേ
പാശം കൈവശമുള്ള വരുണനും, ഗദയോടെ ധനപതിയുമായ കുബേരനും, അത്രമേൽ കോപിച്ച ഭീഷ്മനെയും വലിയ യുദ്ധത്തിൽ ജയിക്കാൻ കഴിയില്ല.
സോഽഹമേവം ഗതേ കൃഷ്ണ നിമഗ്നഃ ശോകസാഗരേ। ആത്മനോ ബുദ്ധിദൌര്ബല്യാദ്ഭീഷ്മമാസാദ്യ സംയുഗേ
കൃഷ്ണാ, ഇങ്ങനെ സംഭവിച്ചപ്പോൾ, എന്റെ മനസ്സിന്റെ ദൗർബല്യത്താൽ യുദ്ധത്തിൽ ഭീഷ്മനെ നേരിട്ടു ഞാൻ ദു:ഖസമുദ്രത്തിൽ മുങ്ങിയിരിക്കുന്നു.