തഥൈവ താവകാഃ സര്വേ ഭീഷ്മരക്ഷാര്ഥമുദ്യതാഃ । പ്രത്യുദ്യയുഃ പാണ്ഡുസേനാം സഹസൈന്യാ നരാധിപ
അതുപോലെ തന്നെ, ഭീഷ്മനെ രക്ഷിക്കാനായി നിന്റെ സൈന്യവും പാണ്ഡവസേനയെ നേരെ ആക്രമിച്ചു, രാജാവേ.
തത്രാസീത്സുമഹദ്യുദ്ധം തവ തേഷാം ച സംകുലമ് । നരാശ്വരഥനാഗാനാം യമരാഷ്ട്രവിവര്ധനമ്
അവിടെ നിന്റെവരും അവരുടെവരും തമ്മില് വലിയൊരു കലഹവും, മനുഷ്യരും കുതിരകളും രഥങ്ങളും ആനകളും തമ്മിലുള്ള ഉഗ്രമായ പോരായ്മയും ഉണ്ടായി; യമലോകം നിറയുന്ന വിധം.
രഥീ രഥിനമാസാദ്യ പ്രാഹിണോദ്യമസാദനമ്। തഥേതരാന്സമാസാദ്യ നരനാഗാശ്വസാദിനഃ
രഥസാരഥികള് തമ്മില് നേരിട്ട് ഏറ്റുമുട്ടി, പരസ്പരം സംഹാരത്തിലേക്ക് തള്ളിക്കളഞ്ഞു; അങ്ങനെ തന്നെ കാല്സേന, ആന, കുതിരക്കാര് തമ്മിലും ഏറ്റുമുട്ടല് നടന്നു.
അനയന്പരലോകായ ശരൈഃ സന്നതപര്വഭിഃ । ശരൈശ്ച വിവിധൈര്ഘോരൈസ്തത്രതത്ര വിശാംപതേ
മുനയുള്ള അമ്പുകള് കൊണ്ട് അവര് ശത്രുക്കളെ പരലോകത്തിലേക്ക് അയച്ചു; ഭയങ്കരമായ വിവിധ അമ്പുകള് കൊണ്ട് എല്ലായിടത്തും പ്രഹരിച്ചു, ജനങ്ങളുടെ അധിപതിയായ രാജാവേ.
രഥാസ്തു രഥിഭിര്ഹീനാ ഹതസാരഥയസ്തഥാ । വിപ്രദ്രുതാശ്വാഃ സമരേ ദിശോ ജഗ്മുഃ സമന്തതഃ
രഥസാരഥികളും യോദ്ധാക്കളുമില്ലാതായ രഥങ്ങള്, അവയുടെ കുതിരകള് എല്ലാടെയും ഓടി, യുദ്ധഭൂമിയില് ചിതറിപ്പോയി.
മൃദ്ഗന്തസ്തേ നരാന്രാജന്ഹയാംശ്ച സുബഹൂന്രണേ। വാതായമാനാ ദൃശ്യന്തേ ഗന്ധര്വനഗരോപമാഃ
രാജാവേ, യുദ്ധത്തില് ചതവേറ്റ മനുഷ്യരും അനേകം കുതിരകളും, ഗന്ധര്വരുടെ ആകാശനഗരങ്ങളെപ്പോലെ, കാറ്റില് പറക്കുന്ന പോലെ കാണപ്പെട്ടു.
രഥിനശ്ച രഥൈര്ഹീനാ വര്മിണസ്തേജസാ യുതാഃ। കുണ്ഡലോഷ്ണീഷിണഃ സര്വേ നിഷ്കാങ്ഗദവിഭൂഷണാഃ
രഥം നഷ്ടപ്പെട്ടെങ്കിലും കാവചം ധരിച്ചും, തേജസ്സോടെ, കുണ്ഡലവും തലയണയും സ്വര്ണ്ണ കങ്കണങ്ങളും അണിഞ്ഞും, ആ രഥസാരഥികള് എല്ലാവരും മിന്നി നിന്നു.
ദേവപുത്രസമാഃ സര്വേ ശൌര്യേ ശക്രസമാ യുധി। ഋദ്ധ്യാ വൈശ്രവണാം ചാതി നയേന ച ബൃഹസ്പതിമ്
അവരൊക്കെയും വീര്യത്തില് ദേവപുതന്മാരെപ്പോലെയും, യുദ്ധത്തില് ഇന്ദ്രനെപ്പോലെയും, സമ്പത്തില് കുബേരനെക്കാളും, ബുദ്ധിയില് ബൃഹസ്പതിയെപ്പോലെയും ആയിരുന്നു.
സര്വലോകേശ്വരാഃ ശൂരാസ്തത്രതത്ര വിശാംപതേ। വിപ്രദ്രുതാ വ്യദൃശ്യന്ത പ്രാകൃതാ ഇവ മാനവാഃ
ജനങ്ങളുടെ അധിപതിയായ രാജാവേ, ലോകാധിപതികളായ ആ വീരന്മാര് പലദിശകളിലേക്കും ഓടി, സാധാരണ മനുഷ്യരെപ്പോലെ തോന്നി.
ദന്തിനശ്ച നരശ്രേഷ്ഠ ഹീനാഃ പരമസാദിഭിഃ । മൃദ്ഗന്തഃ സ്വാന്യനീകാനി നിപേതുഃ സര്വശബ്ദഗാഃ
മനുഷ്യരില് ശ്രേഷ്ഠന്മാരായ ആനയോട്ടക്കാരും, ശക്തമായ ആനകളില്ലാതെ, സ്വന്തം സൈന്യത്തെ തകർത്തു വീണു, വലിയ ശബ്ദത്തോടെ.
ചര്മഭിശ്ചാമരൈശ്ചിത്രൈഃ പതാകാഭിശ്ച മാരിഷ । ഛത്രൈഃ സിതൈര്ഹേമദണ്ഡൈശ്ചാമരൈശ്ച സമന്തതഃ
ചിത്രമായ തോടുകളും, അലങ്കാരമുള്ള വിറകുകളും, പതാകകളും, പൊന്നുകൊണ്ടുള്ള കൈവരികളുള്ള വെള്ള കുടകളും, ചുറ്റും വിറകുകളും, പ്രിയനേ,
വിശീര്ണൈര്വിപ്രധാവന്തോ ദൃശ്യന്തേ സ്മ ദിശോ ദശ। നവമേഘപ്രതീകാശാ ജലദോപമനിഃസ്വനാഃ
അവയുടെ പതാകകള് തകർന്ന്, ആകാശത്തിലെ കറുത്ത മേഘങ്ങളെപ്പോലെയും, ഇടിമുഴക്കത്തെപ്പോലെയും ശബ്ദമുണ്ടാക്കി, പത്തു ദിശകളിലേക്കും ഓടിപ്പോയതായി കാണപ്പെട്ടു.
തഥൈവ ദന്തിഭിര്ഹീനാ ഗജാരോഹാ വിശാംപതേ। പ്രധാവന്തോഽന്വദൃശ്യന്ത തവ തേഷാം ച സംകുലേ
അതു പോലെ തന്നെ, രാജാവേ, ആനയില്ലാതെപോയ ആനയോട്ടക്കാരും, നിന്റെവരും അവരുടെവരും തമ്മിലുള്ള ആ കലഹത്തില് ഓടിപ്പോയതായി കാണപ്പെട്ടു.
നാനാദേശസമുത്ഥാംശ്ച തുരഗാന്ഹേമഭീഷിതാന് । വാതായമാനാനദ്രാക്ഷം ശതശോഽഥ സഹസ്രശഃ
നാനാ ദേശങ്ങളിൽ നിന്നുള്ള, പൊന്നുകൊണ്ടു അലങ്കരിച്ച കുതിരകൾ നൂറുകണക്കിനും ആയിരക്കണക്കിനും കാറ്റുപോലെ ഓടുന്നതായി ഞാൻ കണ്ടു.
അശ്വാരോഹാന്ഹതൈരശ്വൈര്ഗൃഹീതാസന്സമന്തതഃ । ദ്രവമാണാനപശ്യാമ ദ്രാവ്യമാണാംശ്ച സംയുഗേ
കൊല്ലപ്പെട്ട കുതിരകളെക്കൊണ്ട് ചുറ്റപ്പെട്ട കുതിരയോട്ടക്കാരെ, യുദ്ധത്തിൽ ചിലർ ഓടിപ്പോകുന്നതും, ചിലർ പിടിക്കപ്പെടുന്നതും നമ്മൾ കണ്ടു.
ഗജോ ഗജം സമാസാദ്യ ദ്രവമാണം മഹാഹവേ । യയൌ പ്രമൃദ്യ തരസാ പാദാതാന്വാജിനസ്തഥാ । തഥൈവ ച രഥാന്രാജന്പ്രമമര്ദ രണേ ഗജഃ
ആ മഹായുദ്ധത്തിൽ, ഒരു ആന മറ്റൊരു ഓടുന്ന ആനയെ ആക്രമിച്ചു തകർത്തു; അങ്ങനെ തന്നെ കുതിരക്കാർ കാൽസേനയെ തകർത്തു, ആനകൾ യുദ്ധത്തിൽ രഥങ്ങളെ തകർത്തു, രാജാവേ.
രഥാശ്ചൈവ സമാസാദ്യ പതിതാംസ്തുരഗാന്ഭുവി। വ്യമൃദ്ഗന്സമരേ രാജംസ്തുരഗാംശ്ച നരാന്രമേ
രഥങ്ങൾ നിലത്ത് വീണ കുതിരകളെ തട്ടി, യുദ്ധഭൂമിയിൽ അവയെ ചവിട്ടി തകർത്തു, രാജാവേ. അങ്ങനെ തന്നെ, കുതിരകളെയും മനുഷ്യരെയും രഥങ്ങൾ ചവിട്ടി തകർത്തു.
ഏവം തേ ബഹുധാ രാജന്പ്രത്യമൃദ്ഗന്പരസ്പരമ്। `ദൃശ്യന്തേസ്മ മഹാബാഹോ തത്രതത്ര മഹാബലാഃ
അങ്ങനെ, രാജാവേ, അവർ പരസ്പരം പലവിധത്തിൽ കയ്പോടെ ചവിട്ടി തകർത്തു. അതിവലിയ ശക്തിയുള്ള വീരന്മാർ ഇവിടെ അവിടെ അവരുടെ ശക്തി കാണിച്ചു.
തസ്മിന്രൌദ്രേ തഥാ യുദ്ധേ വര്തമാനേ മഹാഭയേ। പ്രാവര്തത നദീ ഘോരാ ശോമിതാന്ത്രതരങ്ഗിണീ
അങ്ങനെയൊരു ഭയാനകമായ യുദ്ധത്തിൽ, അതികഠിനമായ ഭയത്തിനിടയിൽ, രക്തവും മാംസവും തിരകളായി ഒഴുകുന്ന ഒരു ഭയങ്കരമായ നദി ആരംഭിച്ചു.
അസ്ഥിസങ്ഘാതസംബാധാ കേശശൈവലാദ്വലാ । രഥഹ്രദാ ശരാവര്താ ഹയമീനാ ദുരാസദാ
അസ്ഥികളുടെ കൂമ്പാരങ്ങൾ നിറഞ്ഞു, മുടി ജലസസ്യങ്ങൾ പോലെ ചിതറിപ്പിടിച്ചു, രഥങ്ങൾ ആഴമുള്ള കുളങ്ങളായി, അമ്പുകൾ ചുഴലികൾ പോലെ, കുതിരകൾ മീനുകളായി, ആ നദിയിലേക്ക് സമീപിക്കാനാവാത്തതായിരുന്നു.
ശീര്ഷോപലസമാകീര്ണാ ഹസ്തിഗ്രാഹസമാകുലാ । കവചോഷ്ണീഷഫേനൌഘാ ധനുര്വേഗാസികച്ഛപാ
മുറിച്ചുമാറ്റിയ തലകൾ കല്ലുകളായി, ആനകൾ മുതലകളായി, കാവചവും തലയണകളും അലയായി, വേഗമുള്ള വില്ലുകളും വാളുകളും ആമകളായി ആ നദി നിറഞ്ഞിരുന്നു.
ശങ്ഖനക്രൌഘസംകീര്ണാ ഛത്രകൂര്മരഥോഡുപാ।' പതാകാധ്വജവൃക്ഷാഢ്യാ മര്ത്യകൂലാപഹാരിണീ । ക്രവ്യാദഹംസസംകീര്ണാ യമരാഷ്ട്രവിവര്ധനീ
ശംഖുകളും മുതലകളും ചേർന്നിരുന്നു, കുടകളും ചക്രങ്ങളും രഥങ്ങളും നക്ഷത്രങ്ങളും നിറഞ്ഞു, പതാകകളും കൊടികളും മരങ്ങൾ പോലെ അലങ്കരിച്ചു, തീരങ്ങൾ മരിച്ചവരാൽ നിറഞ്ഞു, ശവങ്ങളെ ഒഴുക്കി, കഴുകൻപക്ഷികളും ഹംസകളും ചേർന്ന്, യമന്റെ ലോകം വർദ്ധിപ്പിച്ചു.
താം നദീം ക്ഷത്രിയാഃ ശൂരാ രഥനാഗഹയപ്ലവൈഃ । പ്രതേരുര്ബഹവോ രാജന്ഭയം ത്യക്ത്വാ മഹാരഥാഃ
ആ ഭയാനക നദി കടക്കാൻ ധീരനായ ക്ഷത്രിയർ, രഥങ്ങൾ, ആനകൾ, കുതിരകൾ, തോണികൾ എന്നിവ ഉപയോഗിച്ച് ഭയമില്ലാതെ വലിയൊരു കൂട്ടം കടന്നു.
അപോവാഹ രണേ ഭീരൂന്കശ്മലേനാഭിസംവൃതാന്। യഥാ വൈതരണീ പ്രേതാന്പ്രേതരാജപുരം പ്രതി
യുദ്ധത്തിൽ ഭയപ്പെട്ടവരെ, ആശങ്കയാൽ മൂടപ്പെട്ടവരെ, ആ നദി ഒഴുക്കിക്കൊണ്ടുപോയി, എങ്ങനെ വൈതരിണി മരിച്ചവരെ യമലോകത്തേക്ക് കൊണ്ടുപോകുന്നുവോ അതുപോലെ.
പ്രാക്രോശന്ക്ഷത്രിയാസ്തത്ര ദൃഷ്ട്വാ തദ്വൈശസം മഹത്। ദുര്യോധനാപരാധേന ഗച്ഛന്തി ക്ഷത്രിയാഃ ക്ഷയമ്
അവിടെ, ആ വലിയ ദുരന്തം കണ്ടപ്പോൾ, ക്ഷത്രിയർ നിലവിളിച്ചു: 'ദുര്യോധനന്റെ കുറ്റം കൊണ്ടാണ് ക്ഷത്രിയർ നശിക്കുന്നത്.'
ഗുണവത്സു കഥം ദ്വേഷം ധൃതരാഷ്ട്രോ ജനേശ്വരഃ । കൃതവാന്പാണ്ഡുപുത്രേഷു പാപാത്മാ ലോഭമോഹിതഃ
നല്ല ഗുണമുള്ളവരോടു എങ്ങനെ ധൃതരാഷ്ട്രൻ വെറുപ്പ് പുലർത്തി? പാണ്ഡുവിന്റെ മക്കളോടു പാപം ചെയ്തതും, ആൾക്കാർക്ക് മോഹവും ലാലസയും മൂലം.
ഏവം ബഹുവിധാ വാചഃ ശ്രൂയന്തേ സ്മ പരസ്പരമ് । പാണ്ഡവസ്തവസംയുക്താഃ പുത്രാണാം തേ സുദാരുണാഃ
അങ്ങനെ, പലവിധത്തിലുള്ള വാക്കുകൾ അവരിൽ പരസ്പരം കേൾക്കപ്പെട്ടു, പാണ്ഡവന്മാരോടൊപ്പം നിന്റെ മക്കളെ കഠിനമായി കുറ്റപ്പെടുത്തി.
താ നിശമ്യ തതോ വാചഃ സര്വയോധൈരുദാഹൃതാഃ। ആഗസ്കൃത്സര്വലോകസ്യ പുത്രോ ദുര്യോധനസ്തവ
എല്ലാ യോദ്ധാക്കളും പറഞ്ഞ ആ വാക്കുകൾ കേട്ടപ്പോൾ, രാജാവേ, നിന്റെ മകൻ ദുര്യോധനൻ ലോകം മുഴുവൻ കുറ്റം ചെയ്യുന്നതിന് കാരണമായി.
ഭീഷ്മം ദ്രോണം കൃപം ചൈവ ശല്യം ചോവാച ഭാരത। യുധ്യധ്വമനഹംകരാഃ കിം ചിരം കുരുഥേതി ച
ഭീഷ്മനും ദ്രോണനും കൃപനും ശല്യനും ദുര്യോധനൻ പറഞ്ഞു: 'അഹങ്കാരമില്ലാതെ യുദ്ധം ചെയ്യൂ! എന്തിനാണ് ഇനിയും വൈകുന്നത്?'
ഇതി ദുര്യോധനോത്സൃഷ്ടാഃ സര്വേ യുയുധിരേ നൃപാഃ' തതഃ പ്രവവൃതേ യുദ്ധം കുരൂണാം പാണ്ഡവൈഃ സഹ। അക്ഷദ്യൂതകൃതം രാജന്സുഘോരം വൈശസം തദാ
അങ്ങനെ, ദുര്യോധനന്റെ കല്പനപ്രകാരം എല്ലാ രാജാക്കന്മാരും യുദ്ധം ചെയ്തു. പിന്നെ കുരുക്കളും പാണ്ഡവരും തമ്മിൽ, അക്ഷഹാരത്തിന്റെ കളിയാൽ ഉണ്ടായ ആ ഭയങ്കരമായ യുദ്ധം ആരംഭിച്ചു.