അവസ്കന്ദാശ്ച പതിതാ മുസലാനി ഗുരൂണി ച । പരിഘാഃ പട്ടസാശ്ചൈവ ഭിണ്ഡിപാലാശ്ച മാരിഷ
ഭാരമുള്ള മുത്തികളും, ഇരുമ്പ് ദണ്ഡുകളും, വീശിവാളുകളും, വലിയ കല്ലുപോലുള്ള ആയുധങ്ങളും എല്ലാം നിലത്ത് വീണു കിടന്നു.
പതിതാ വിവിധാശ്ചാപാശ്ചിത്രാ ഹേമപരിഷ്കൃതാഃ । കുഥാ ബഹുവിധാകാരാശ്ചാമരാ വ്യജനാനി ച
പൊന്നുകൊണ്ട് അലങ്കരിച്ച പലതരത്തിലുള്ള വീണുവീണ വില്ലുകളും, പല രൂപത്തിലുള്ള കവചങ്ങളും, ചാമരയും വീണുകിടന്നു.
നാനാവിധാനി ശസ്ത്രാണി പ്രഗൃഹ്യ പതിതാ നരാഃ। ജീവന്ത ഇവ ദൃശ്യനതേ ഗതസത്ത്വാ മഹാരഥാഃ
വിവിധ ആയുധങ്ങൾ പിടിച്ചുകൊണ്ട് വീണുപോയ മനുഷ്യർ, ജീവൻ വിട്ടുപോയെങ്കിലും, അവർ ജീവിച്ചിരിക്കുന്നതുപോലെ തോന്നിച്ചു.
ഗജാവിമഥിതൈര്ഗാത്രൈര്മുസലൈര്ഭിന്നമസ്തകാഃ। ഗജാവാജിരഥക്ഷുണ്ണാഃ ശേരതേ സ്മ നരാഃ ക്ഷിതൌ
ആനകൾ ചവിട്ടിയ ശരീരങ്ങളും, മുത്തികളാൽ തലയ്ക്ക് പിളർന്നവരും, ആനകളും കുതിരകളും രഥങ്ങളും കയറി നശിപ്പിച്ചവരും നിലത്ത് കിടന്നു.
തഥൈവാശ്വനൃനാഗാനാം ശരീരൈര്വിബഭൌ തദാ। സംഛന്നാ വസുധാ രാജന്പര്വതൈരിവ ശാതിതൈഃ
അപ്പോഴത്, രാജാവേ, ആനകളുടെയും കുതിരകളുടെയും മനുഷ്യരുടെയും ശരീരങ്ങൾ കൊണ്ട് മൂടപ്പെട്ട ഭൂമി, മുറിച്ചുമാറ്റിയ പർവതങ്ങൾപോലെ തിളങ്ങി.
സമരേ പതിതൈശ്ചൈവ ശക്ത്യൃഷ്ടിശരതോമരൈഃ। നിസ്ത്രിംശൈഃ പട്ടസൈഃ പ്രാസൈരവസ്കന്ദൈഃ പരശ്വഥൈഃ
യുദ്ധഭൂമിയിൽ വീണ കുന്തങ്ങൾ, കുരിശുകൾ, അമ്പുകൾ, കിരാതങ്ങൾ, വാളുകൾ, വീശിവാളുകൾ, കുന്തങ്ങൾ, വലിയ ദണ്ഡങ്ങൾ, കത്തികൾ എന്നിവ നിലത്ത് ചിതറിക്കിടന്നു.
പരിഘൈര്ഭിണ്ഡിപാലൈശ്ച ശതഘ്നീഭിശ്ച മാരിഷ। ശരീരൈഃ ശസ്ത്രനിര്ഭിന്നൈഃ സമാസ്തീര്യത മേദിനീ
ഇരുമ്പ് ദണ്ഡുകളും വലിയ കല്ലുപോലുള്ള ആയുധങ്ങളും യുദ്ധയന്ത്രങ്ങളും, ആയുധങ്ങൾകൊണ്ട് തുളഞ്ഞു വീണ ശരീരങ്ങൾ കൊണ്ട് ഭൂമി മൂടപ്പെട്ടു.
വിശബ്ദൈരല്പശബ്ദൈശ്ച ശോണിതൌഗപരിപ്ലുതൈഃ। ഗതാസുഭിരമിത്രഘ്ന വിബഭൌ നിചിതാ മഹീ
വലിയതും ചെറുതുമായ നിലവിളികളും രക്തധാരകളും നിറഞ്ഞ, ശത്രുവിനെ സംഹരിച്ചവരുടെ ജീവൻ പോയ ശരീരങ്ങൾ കൊണ്ട് കൂമ്പാരമായി ഭൂമി തിളങ്ങി.
സതലത്രൈഃ സകേയൂരൈര്ബാഹുഭിശ്ചന്ദനോക്ഷിതൈഃ । ഹസ്തിഹസ്തോപമൈശ്ഛിന്നൈരൂരുഭിശ്ച തരസ്വിനാമ്
കൈകളിൽ വളകളും കെയൂറങ്ങളും ചന്ദനം പുരട്ടിയവയും, ആനയുടെ തുമ്പുപോലെയുള്ള വീരരുടെ മുറിച്ചുരണ്ടു കാൽത്തുണ്ടുകളും നിലത്ത് കിടന്നു.
ബദ്ധചൂജാമണിവരൈഃ ശിരോഭിശ്ച സകുണ്ഡലൈഃ । പാതിതൈ ഋഷഭാക്ഷാണാം ബഭൌ ഭാരത മേദിനീ
മുല്ലപ്പൂവുപോലുള്ള മുടിയിലും കുന്ദലങ്ങളുമുള്ള, വീര്യശാലികളായ യോദ്ധാക്കളുടെ തലകൾ വീണു, ഭാരതൻ, ഭൂമി അതിനാൽ തിളങ്ങി.
കവചൈഃ ശോണിതാദിഗ്ധൈര്വിപ്രകീര്ണൈശ്ച കാഞ്ചനൈഃ । രരാജ സുഭൃശം ഭൂമിഃ ശാന്താര്ചിര്ഭിരിവാനലൈഃ
രക്തം പുരണ്ട കവചങ്ങളും ചിതറിക്കിടക്കുന്ന പൊൻഭൂഷണങ്ങളും കൊണ്ട് ഭൂമി അതീവ പ്രകാശിച്ചു, തീയുടെ ജ്വാലകൾ ശമിച്ചിരിക്കുന്നതുപോലെ.
വിപ്രവിദ്ധൈഃ കലാപൈശ്ച പതിതൈശ്ച ശരാസനൈഃ । വിപ്രകീര്ണൈഃ ശരൈശ്ചൈവ രുക്മപുങ്ഖൈഃ സമന്തതഃ
ചിതറിക്കിടക്കുന്ന അമ്പച്ചട്ടികളും വീണുവീണ വില്ലുകളും, ചുറ്റും പൊൻപൊതിഞ്ഞ അമ്പുകളും കൊണ്ട് ആ സ്ഥലം നിറഞ്ഞു കിടന്നു.
രഥൈശ്ച സര്വതോ ഭഗ്നൈഃ കിങ്കിണീജാലഭൂഷിതൈഃ । വാജിഭിശ്ച ഹതൈര്ബാണൈഃ സ്രസ്തജിഹ്വൈഃ സശോണിതൈഃ
ഭൂമി ചുറ്റും തകർന്ന രഥങ്ങളും, മണിക്കിണ്ണികൾ അണിഞ്ഞിരുന്നവയും, അമ്പുകളാൽ വീണു രക്തം കവിഞ്ഞു നാവു പുറത്തു കിടക്കുന്ന കുതിരകളും നിറഞ്ഞിരുന്നു.
അനുകര്ഷൈഃ പതാകാഭിരുപാസങ്ഗൈര്ധ്വജൈരപി । പ്രവീരാണാം മഹാശങ്ഖൈര്വിപ്രകീര്ണൈശ്ച പാണ്ഡുരൈഃ
അവിടെയൊക്കെയും തകർന്ന യോകുകളും പതാകകളും ധ്വജങ്ങളും, വീരന്മാരുടെ വലിയ ശംഖുകളും, ചിതറിക്കിടക്കുന്ന വെളുത്ത അലങ്കാരങ്ങളും പരന്നിരുന്നു.
സ്രസ്തഹസ്തൈശ്ച മാതങ്ഗൈഃ ശയാനൈര്വിബഭൌ മഹീ । നാനാരൂപേരലംകാരൈഃ പ്രമദേവാഭ്യലങ്കൃതാ
കൈകൾ തളർന്നു വീണു കിടക്കുന്ന ആനകളാൽ ഭൂമി ഭംഗിയായി തിളങ്ങുകയായിരുന്നു; വിവിധ വസ്ത്രാഭരണങ്ങളാൽ അണിയിച്ചൊരുക്കിയ ഒരു സുന്ദരിയായ സ്ത്രീയെപ്പോലെ.
ദന്തിഭിശ്ചാപരൈസ്തത്ര സപ്രാണൈര്ഗാഢവേദനൈഃ । കരൈഃ ശബ്ദം വിമുഞ്ചദ്ഭിഃ ശീകരം ച മുഹുര്മുഹുഃ
അവിടെ, ജീവൻ ഉള്ള മറ്റുആനകൾ കഠിനമായ വേദനയിൽ കുരയ്ക്കുകയും തങ്ങളുടെയൊറ്റകൊമ്പ് കൊണ്ട് വീണ്ടുംവീണ്ടും വെള്ളം തുള്ളിക്കുകയും ചെയ്തു.
വിബഭൌ തദ്രണസ്ഥാനം സ്യന്ദമാനൈരിവാചലൈഃ। നാനാരാഗൈഃ കമ്ബലൈശ്ച പരിസ്തോമേശ്ച ദന്തിനാമ്
ആ യുദ്ധഭൂമി, നിറം നിറഞ്ഞ കമ്പളികളും ആനകളുടെ അലങ്കാരങ്ങളും കൊണ്ട് പൊതിഞ്ഞു, വെള്ളം ഒഴുകുന്ന മലകളെപ്പോലെ ഭംഗിയായി തിളങ്ങി.
വൈദൂര്യമണിദണ്ഡൈശ്ച പതിതൈരങ്കുശൈഃ ശുഭൈഃ। ഘണ്ടാഭിശ്ച ഗജേന്ദ്രാണാം പതിതാഭിഃ സമന്തതഃ
വൈദൂര്യമണികൾ അണിയിച്ച ദണ്ഡങ്ങളുള്ള വീണു കിടക്കുന്ന മനോഹരമായ അങ്കുശങ്ങളും, ആനകളുടെ മണികൾ ചുറ്റും ചിതറിക്കിടന്നുമുണ്ട്.
വിപാടിതവിചിത്രാഭിഃ കുഥാഭിരങ്കുശൈസ്തഥാ। ഗ്രൈവേയൈശ്ചിത്രരൂപൈശ്ച രുക്മകക്ഷ്യാഭിരേവ ച
വിവിധ നിറങ്ങളിലുള്ള കീറിപ്പോയ തൊപ്പികളും അങ്കുശങ്ങളും, മനോഹരമായ കഴുത്തണികളും, വിചിത്രമായ രൂപങ്ങളുള്ള പൊന്നുകൊണ്ടുള്ള കക്ഷികളും അവിടെ കിടന്നു.
യന്ത്രൈശ്ച ബഹുധാ ച്ഛിന്നൈസ്തോമരൈശ്ചാപി കാഞ്ചനൈഃ। `രരാജ സുഭൃശം ഭൂമിസ്തത്രതത്ര വിശാംപതേ' അശ്വാനാം രേണുകപിലൈ രുക്മച്ഛന്നൈരുരശ്ഛദൈഃ
അവിടവിടെയായി, പലവിധം തകർന്ന യന്ത്രങ്ങളും പൊന്നുകൊണ്ടുള്ള കുന്തങ്ങളും, പൊന്നുകൊണ്ടു മൂടിയ കുതിരകളുടെ നെഞ്ചുരക്ഷകളും പൊടി പിടിച്ച നിലയിൽ ഭൂമി ഭംഗിയായി തിളങ്ങി.
സാദിനാം ച ഭുജൈശ്ഛിന്നൈഃ പതിതൈഃ സാങ്ഗദൈസ്തഥാ। പ്രാസൈശ്ച വിമലൈസ്തീക്ഷ്ണൈര്വിമലാഭിസ്തഥര്ഷ്ടിഭിഃ
കുതിരപ്പടയാളികളുടെ മുറിച്ചുവീണ കൈകളും അവരോടൊപ്പം വീണു കിടക്കുന്ന കങ്കണങ്ങളും, തിളങ്ങുന്ന മൂർച്ചയുള്ള കുന്തങ്ങളും ഉഗ്രമായ അസ്ത്രങ്ങളും അവിടെയുണ്ടായിരുന്നു.
ഉഷ്ണീഷൈശ്ച തഥാ ചിത്രൈര്വിപ്രവിദ്ധൈസ്തതസ്തതഃ। വിചിത്രൈര്ബാണവര്ഷൈശ്ച ജാതരൂപപരിഷ്കൃതൈഃ
വിവിധ നിറങ്ങളിലുള്ള ചിതറിക്കിടക്കുന്ന തലയണകളും, പൊന്നുകൊണ്ടു അലങ്കരിച്ച അമ്പുകളുടെ മഴ പലഭാഗത്തും വീണു കിടന്നു.
അശ്വാസ്തരപരിസ്തോമൈ രാങ്കവൈര്മൃദിതൈസ്തഥാ। നരേന്ദ്രചൂഡാമണിഭിര്വിചിത്രൈശ്ച മഹാധനൈഃ
കുതിരകളുടെ കവർച്ചകൾ ചവിട്ടി തകർന്ന heaps ഉം, രാജാക്കന്മാരുടെ മനോഹരമായ രത്നമാലകളും ചിതറിക്കിടന്നു.
ഛത്രൈസ്തഥാപവിദ്ധൈശ്ച ചാമരൈര്വ്യജനൈരപി । പദ്മേന്ദുദ്യുതിഭിശ്ചൈവ വദനൈശ്ചാരുകുണ്ഡലൈഃ
പറഞ്ഞുപോയ കുടകളും ചാമരങ്ങളും, താമരയും ചന്ദ്രനും പോലെയുള്ള മുഖങ്ങളും മനോഹരമായ കുണ്ഡലങ്ങൾ അണിഞ്ഞവയും അവിടെ കിടന്നു.
ക്ലൃപ്തശ്മശ്രുഭിരത്യര്ഥം വീരാണാം സമലങ്കൃതൈഃ । അപവിദ്ധൈര്മഹാരാജ സുവര്ണാജ്ജ്വലകുണ്ഡലൈഃ
നന്നായി വെട്ടിപ്പൊരുക്കിയ താടിയും അലങ്കാരങ്ങളും അണിഞ്ഞ വീരന്മാരുടെ മുഖങ്ങളും, പൊന്നുപോലെ തിളങ്ങുന്ന ഉപേക്ഷിച്ച കുണ്ഡലങ്ങളും മഹാരാജാവേ, അവിടെ കിടന്നു.
ഗ്രഹനക്ഷത്രശബലാ ദ്യൌരിവാസീദ്വസുംധരാ। ഏവമേതേ മഹാസേനേ മൃദിതേ തത്ര ഭാരത
ഗ്രഹങ്ങളും നക്ഷത്രങ്ങളും നിറഞ്ഞ ആകാശംപോലെ ഭൂമി കാണപ്പെട്ടു; അങ്ങനെ ആ മഹാസേന അവിടെ തകർന്നു.
പരസ്പരം സമാസാദ്യ തവ തേഷാം ച സംയുഗേ । തേഷു ശ്രാന്തേഷു ഭഗ്നേഷു മൃദിതേഷു ച ഭാരത
അവിടെയുള്ള യുദ്ധത്തിൽ, നിന്റെ ആളുകളും അവരുടെ ആളുകളും തമ്മിൽ ഏറ്റുമുട്ടി, അവർ ക്ഷീണിച്ചു, തകർന്നു, ചിതറുകയും ചെയ്തു, ഭാരത.
രാത്രിഃ സമഭവത്തത്ര നാപശ്യാമ തതോഽനുഗാന് । തതോഽവഹാരം സൈകന്യാനാം പ്രചുക്രുഃ കുരുപാണ്ഡവാഃ
അവിടെ രാത്രി എത്തി; പിന്നെ ഞങ്ങൾ നമ്മുടെ അനുയായികളെ കാണാനായില്ല. അപ്പോൾ കുരുക്കളും പാണ്ഡവരും തങ്ങളുടെ സൈന്യങ്ങളെ പിൻവലിക്കാൻ തുടങ്ങി.
ഘോരേ നിശാമുഖേ രൌദ്രേ വര്തമാനേ മഹാഭയേ। അവഹാരം തതഃ കൃത്വാ സഹിതാഃ കുരുപാണഡ്വാഃ । ന്യവിശന്ത നിശാകാലേ ഗത്വാ സ്വശിബിരം തദാ
ഭയാനകമായ രാത്രി അടുത്തപ്പോൾ, വലിയ ഭയം നിറഞ്ഞപ്പോൾ, കുരുക്കളും പാണ്ഡവരും ഒരുമിച്ച് സൈന്യങ്ങളെ പിൻവലിച്ച് തങ്ങളുടെ പാളയങ്ങളിൽ എത്തി വിശ്രമിച്ചു.
തതോ ദുര്യോധനോ രാജാ ശകുനിശ്ചാപി സൌബലഃ। ദുഃശാസനശ്ച പുത്രസ്തേ സൂതപുത്രശ്ച ദുര്ജയഃ
അതിനുശേഷം ദുര്യോധനൻ രാജാവും സൌബലൻ ശകുനിയും, നിന്റെ മകൻ ദുഃശാസനനും സൂതപുത്രനായ ദുര്ജയനും ഒത്തുചേർന്നു.