ഛിന്നഹസ്താ മഹാനാഗാശ്ഛിന്നഗാത്രാശ്ച മാരിഷ । ക്രൌഞ്ചവദ്വ്യനദന്ഭീതാഃ പൃഥിവീമധിശേരതേ
വെട്ടിയ കുരുക്കളും അവയവങ്ങളും ഉള്ള വലിയ ആനകൾ, ഭീതിയിൽ കുരുവിൽ കുരുവിൽ നിലവിളിച്ച്, ഭൂമിയിൽ വീണുകിടന്നു.
നകുലഃ സഹദേവശ്ച ഹയാനീകമഭിദ്രുതൌ। തേ ഹയാഃ കാഞ്ചനാപീഡാ രുക്മഭാണ്ഡപരിച്ഛദാഃ
നകുലനും സഹദേവനും കുതിരപ്പടയിലേക്കു ചാടിപ്പോയി; ആ കുതിരകൾ പൊന്നുകൊണ്ടുള്ള തലക്കെട്ടും അലങ്കാരങ്ങളും ധരിച്ചിരുന്നു.
വധ്യമാനാ വ്യദൃശ്യന്ത ശതശോഽഥ സഹസ്രശഃ। പതിദ്ഭിസ്തുരഗൈ രാജന്സമാസ്തീര്യത മേദിനീ
അവിടെ, ആ കുതിരകൾ നൂറുകണക്കിന് ആയിരക്കണക്കിന് വീഴ്ത്തപ്പെട്ടു; അവയുടെ ശരീരങ്ങൾ ഭൂമിയെ മൂടി കിടന്നു.
നിര്ജിഹ്വൈശ്ച ശ്വസദ്ഭിശ്ച കൂജദ്ഭിശ്ച ഗതാസുഭിഃ । ഹയൈര്ബഭൌ നരശ്രേഷ്ഠ നാനാരൂപധരൈര്ധരാ
നാനാരൂപങ്ങളിലുള്ള കുതിരകൾ — ചിലത് നാവില്ലാതെ, ചിലത് ശ്വാസം മുട്ടി, ചിലത് കൂക്കി, ചിലത് ജീവൻ നഷ്ടപ്പെട്ട് — ഭൂമിയെ അലങ്കരിച്ചു.
അര്ജുനേന ഹതൈഃ സങ്ഖ്യേ തഥാ ഭാരത രാജഭിഃ । പ്രബഭൌ വസുധാ ഘോരാ തത്രതത്ര വിശാംപതേ
അത് പോലെ തന്നെ, ഭാരത, അർജുനൻ യുദ്ധത്തിൽ കൊല്ലപ്പെട്ട രാജാക്കന്മാരാൽ ഭൂമി പല സ്ഥലങ്ങളിലും ഭയങ്കരമായി കാണപ്പെട്ടു.
രഥൈര്ഭഗ്നൈര്ധ്വജൈശ്ഛിന്നൈര്നികൃത്തൈശ്ച മഹായുധൈഃ । ചാമരൈര്വ്യജനൈശ്ചൈവ ച്ഛത്രൈശ്ച സുമഹാപ്രഭൈഃ
വിള്ള് പൊട്ടിയ രഥങ്ങളും, വെട്ടിയ പതാകകളും, തകർന്ന ആയുധങ്ങളും, ചാമരങ്ങളും, വീശൽപങ്കയും, മനോഹരമായ കുടകളും ഭൂമിയിൽ ചിതറിനിന്നു.
ഹരൈര്നിഷ്കൈഃ സകേയൂരൈഃ ശിരോഭിശ്ച സകുണ്ഡലൈഃ । ഉഷ്ണീഷൈരപവിദ്ധൈശ്ച പതാകാഭിശ്ച സര്വശഃ
ഹാരങ്ങളും പൊന്നുമുദ്രകളും കൈവളയങ്ങളും കുണ്ഡലങ്ങളോടുകൂടിയ തലകളും, തള്ളിയ ഉഷ്ണീഷങ്ങളും, പതാകകളും എല്ലായിടത്തും ചിതറിനിന്നു.
അനുകര്ഷൈഃ ശുഭൈ രാജന്യോക്രൈശ്ചൈവ സരശ്മിഭിഃ । സംകീര്ണാ വസുധാ ഭാതി വസന്തേ കുസുമൈരിവ
യോകുകളും മനോഹരമായ രാജകീയ കുതിരപ്പുറപ്പാടുകളും കയിരുകളും ചിതറിനിന്ന ഭൂമി, വസന്തകാലത്തെ പൂക്കൾപോലെ പ്രകാശിച്ചു.
ഏവമേഷ ക്ഷയോ വൃത്തഃ പാണ്ഡൂനാമപി ഭാരത। ക്രുദ്ധേ ശാന്തനവേ ഭീഷ്മേ ദ്രോണേ ച രഥസത്തമേ
ഭാരതാ, ശാന്തനുവിന്റെ മകൻ ഭീഷ്മനും രഥശ്രേഷ്ഠനായ ദ്രോണനും ക്രുദ്ധരായപ്പോൾ പാണ്ഡവർക്കും നാശം സംഭവിച്ചു.
അശ്വത്ഥാമ്നി കൃപേ ചൈവ തഥൈവ കൃതവര്മണി। തഥേതരേഷു ക്രുദ്ധേഷു താവകാനാമപി ക്ഷയഃ
അശ്വത്താമാനും കൃപനും കൃതവർമ്മനും മറ്റു ധൃതരാഷ്ട്രപക്ഷത്താരും ക്രോധത്തോടെ യുദ്ധം ചെയ്തപ്പോൾ, അവർക്കും നാശം നേരിട്ടു.
വര്തമാനേ തഥാ രൌദ്രേ രാജന്വീരവരക്ഷയേ। ശകുനിഃ സൌബലഃ ശ്രീമാന്പാണ്ഡവാന്സമുപാദ്രവത്
രാജാവേ, അത്രയേറെ ഭീകരമായ വീരന്മാരുടെ നാശം നടക്കുമ്പോൾ, ശോഭയുള്ള സൗബലൻ ശകുനി പാണ്ഡവന്മാരുടെ നേരെ മുന്നേറി.
തഥൈവ സാത്വതോ രാജന്ഹാര്ദിക്യഃ പരവീരഹാ। അഭ്യദ്രവത സംഗ്രാമേ പാണ്ഡവാനാം വരൂഥിനീമ്
അതു പോലെ തന്നെ, പരാക്രമശാലിയായ സാത്വതനും ഹാർദിക്യനും ശത്രുക്കളെ സംഹരിക്കുന്നവനും പാണ്ഡവസേനയുടെ നേരെ യുദ്ധത്തിൽ ചുമന്നു.
തതഃ കാമ്ഭോജമുഖ്യാനാം നദീജാനാം ച വാജിനാമ് । ആരട്ടാനാം മഹീജാനാം സിന്ധുജാനാം ച സര്വശഃ
അതിനുശേഷം, കാംഭോജന്മാരിൽ പ്രമുഖരും നദീതീരങ്ങളിൽ നിന്നുള്ള കുതിരയോദ്ധാക്കളും, ആരട്ടന്മാരും മഹീജന്മാരും സിന്ധുക്കളും മുഴുവനായി,
വനായുജാനാം ശുഭ്രാണാം തഥാ പര്വതവാസിനാമ് । വാജിനാം ബഹുഭിഃ സങ്ഖ്യേ സമന്താത്പരിവാരയന്
വനായുജന്മാരും പ്രകാശമുള്ളവരും പർവതങ്ങളിൽ താമസിക്കുന്നവരും, അനേകം കുതിരകളോടെ യുദ്ധഭൂമിയിൽ ചുറ്റും സമവായിച്ചു.
യേ ചാപരേ തിത്തിരിജാ ജവനാ വാതരംഹസഃ । സുവര്ണാലങ്കൃതൈരേതൈര്വര്മവദ്ഭിഃ സുകല്പിതൈഃ
മറ്റുള്ളവർ, അതിവേഗത്തിൽ കുതിക്കുന്ന തിത്തിരിജന്മാരും, സ്വർണ്ണാഭരണങ്ങൾ ധരിച്ചും ഉത്തമമായ കവർച്ചകൾ അണിഞ്ഞും,
ഹയൈര്വാതജവൈര്മുഖ്യൈഃ പാണ്ഡവസ്യ സുതോ ബലീ । അഭ്യവര്തത തത്സൈന്യം ഹൃഷ്ടരൂപഃ പരംതപാഃ
വാതസമാനവേഗമുള്ള കുതിരകളുമായി, പാണ്ഡവന്റെ വീര്യശാലിയായ മകനായവൻ, സന്തോഷത്തോടെ ശത്രുക്കൾക്ക് ഭയമായവൻ, ആ സൈന്യത്തിന്റെ നേരെ മുന്നേറി.
അര്ജുനസ്യ സുതഃ ശ്രീമാനിരാവാന്നാമ വീര്യവാന് । സുതായാം നാഗരാജസ്യ ജാതഃ പാര്ഥേന ധീമതാ
അർജുനന്റെ മകനായ ശോഭയുള്ള ഇരാവാൻ, പാര്ഥനായ ധീരനും, നാഗരാജാവിന്റെ മകളിൽ ജനിച്ചവനും ആയിരുന്നു.
ഐരാവതേന സാ ദത്താ അനപത്യാ മഹാത്മനാ । പത്യൌ ഹതേ സുപര്ണേന കൃപണാ ദീനചേതനാ
അനപത്യയായ മഹാത്മാവായ അവളെ എയർാവതനു നൽകി; ഭർത്താവ് സുപർണ്ണനാൽ കൊല്ലപ്പെട്ടപ്പോൾ, അവൾ ദുഃഖിതയായി നിരാശയോടെ ഇരുന്നു.
കാര്യാര്ഥം താം ച ജഗ്രാഹ പാര്ഥഃ കാമവശാനുഗാമ് । ഏവമേഷ സമുത്പന്നഃ പരക്ഷേത്രേഽര്ജുനാത്മജഃ
കർമ്മത്തിനായി, പാര്ഥൻ ആ സ്ത്രീയെ ആഗ്രഹം കൊണ്ടു സ്വീകരിച്ചു; അങ്ങനെ അർജുനന്റെ മകൻ മറ്റൊരു ദേശത്ത് ജനിച്ചു.
സ നാഗലോകേ സംവൃദ്ധോ മാത്രാ ച പരിരക്ഷിതഃ । പിതൃവ്യേണ പരിത്യക്തഃ പാര്ഥദ്വേഷാദ്ദുരാത്മനാ
അവൻ നാഗലോകത്ത് അമ്മയുടെ സംരക്ഷണത്തിൽ വളർന്നു; പക്ഷേ, പാര്ഥനെ വെറുത്ത ദുഷ്ടഹൃദയനായ അമ്മാവൻ അവനെ ഉപേക്ഷിച്ചു.
ഖമുത്പത്യ മഹാരാജ നാഗരാട് സത്യവിക്രമഃ । ഇന്ദ്രലോകം ജഗാമാശു ശ്രുത്വാ തത്രാര്ജുനം ഗതമ്
മഹാരാജാവേ, സത്യവീര്യശാലിയായ ആ നാഗരാജാവ് ആകാശത്തിലേക്ക് ഉയർന്ന്, അർജുനൻ അവിടെയുണ്ടെന്നു കേട്ടപ്പോൾ വേഗത്തിൽ ഇന്ദ്രലോകത്തേക്ക് പോയി.
സോഽഭിഗമ്യ മഹാബാഹുഃ പിതരം സത്യവിക്രമഃ । അഭ്യവാദയദവ്യഗ്രോ വിനയേന കൃതാഞ്ജലിഃ
ശക്തമായ ഭുജങ്ങൾ ഉള്ള, സത്യവീര്യശാലിയായവൻ അച്ഛനോടു സമീപിച്ച്, ഭയമില്ലാതെ വിനയപൂർവ്വം കയ്യൊപ്പിച്ച് വന്ദിച്ചു.
ന്യവേദയത ചാത്മാനമര്ജുനസ്യ മഹാത്മനഃ । ഇരാവാനസ്മി ഭദ്രം തേ പുത്രശ്ചാഹം തവ പ്രഭോ
അവൻ മഹാത്മാവായ അർജുനനോട് സ്വയം പരിചയപ്പെടുത്തി: 'ഞാൻ ഇരാവാൻ, ഭഗവനേ, ഞാൻ നിങ്ങളുടെ മകനാണ്. നിങ്ങൾക്ക് സുഖം ഉണ്ടാകട്ടെ.'
മാതുഃ സമാഗമോ യശ്ച തത്സര്വം പ്രത്യവേദയത് । തച്ച സര്വം യഥാവൃത്തമനുസസ്മാര പാണ്ഡവഃ
അവൻ അമ്മയെ കണ്ടതും മറ്റെല്ലാം വിശദമായി പറഞ്ഞു; പാണ്ഡവൻ അതെല്ലാം ഓർത്തെടുത്തു.
പരിഷ്വജ്യ സുതം ചാപി ആത്മനഃ സദൃശം ഗുണൈഃ । പ്രീതിമാനനയത്പാര്ഥോ ദേവരാജനിവേശനമ്
സ്വന്തം ഗുണങ്ങളിൽ തുല്യനായ മകനെ അർജുനൻ ആലിംഗനം ചെയ്തു, സന്തോഷത്തോടെ ദേവേന്ദ്രന്റെ ഭവനത്തിലേക്ക് കൂട്ടിക്കൊണ്ടുപോയി.
സോഽര്ജുനേന സമാജ്ഞപ്തോ ദേവലോകേ തദാ നൃപ । പ്രീതിപൂര്വം മഹാബാഹുഃ സ്വകാര്യം പ്രതി ഭാരത
അവിടെ ദേവലോകത്ത്, രാജാവേ, അർജുനൻ സ്നേഹപൂർവ്വം അവനെ തന്റെ കര്ത്തവ്യങ്ങൾക്കായി ഉപദേശിച്ചു.
സ ചാപി നരശാര്ദൂലഃ ശാര്ദൂലസമവിക്രമഃ।' അബ്രവീച്ച തദാ പാര്ഥമയമസ്മി തവാനഘ
ആ മനുഷ്യസിംഹനും കടുവയെപ്പോലെയുള്ള വീര്യശാലിയും അന്നേരം പാർത്ഥനോടു പറഞ്ഞു: 'നിനക്കായി ഞാൻ ഇവിടെ തന്നെയുണ്ട്, പാപരഹിതനായവനേ.'
സ്ഥിതഃ പ്രേഷ്യശ്ച പുത്രശ്ച സര്വഥാ ത്വം പ്രശാധി മാമ് । കം കരോമി ച തേ കാമം കം ച കാമം ത്വമിച്ഛസി
ഞാൻ ഇവിടെ നിന്നു നിന്നുടെ ദാസനും മകനുമാണ്; എല്ലാം വിധത്തിലും എന്നെ നീ ആജ്ഞാപിക്കൂ. നീ എന്ത് ചെയ്യാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു, എന്താണ് നിന്റെ ഇച്ഛ?
പരിഷ്വജ്യ സുതം പ്രേമ്ണാ വാസവിഃ പ്രത്യുവാച തമ്। പ്രീതിപൂര്വം ച കാര്യം ച കാര്യാ പ്രീതിശ്ച മാനദഃ
വാസവി തന്റെ മകനെ സ്നേഹത്തോടെ അണുകെട്ടി, സന്തോഷത്തോടെ മറുപടി പറഞ്ഞു: 'സ്നേഹത്തോടെ ഈ കാര്യം നിർവഹിക്കണം, മാനം നല്കുന്നവനേ.'
യുദ്ധകാലേ തു സാഹായ്യം ദാതവ്യം നോ ഭവേദിതി । ബാഢമിത്യേവമുക്ത്വാ തു യുദ്ധകാല ഇഹാഗതഃ
പോരിന്റെ സമയത്ത് സഹായം നൽകരുതെന്ന് നാം സമ്മതിച്ചിരുന്നു; അങ്ങനെ സമ്മതിച്ച ശേഷം ഇപ്പോൾ യുദ്ധസമയമെത്തിയിരിക്കുന്നു.