രേജുസ്തത്ര പതാകാശ്ച ശ്വേതച്ഛത്രാണി ഭാരത । അങ്ഗദാന്യത്ര ചിത്രാണി മഹാര്ഹാണി ധനൂംഷി ച
അവിടെ പതാകകള് തെളിഞ്ഞു, വെള്ള ചാമരങ്ങളും ഉയര്ത്തി പിടിച്ചു, വിലയേറിയ അങ്കളുകളും വില്ലുകളും പ്രകാശിച്ചു.
തം തു ദൃഷ്ട്വാ മഹാവ്യൂഹം താവകാനാം മഹാരഥഃ । യുധിഷ്ഠിരോഽബ്രവീത്തൂര്ണം പാര്ഷതം പൃതനാപതിമ്
ആ മഹത്തായ സൈന്യവ്യൂഹം കണ്ട യുദ്ധിഷ്ഠിരന് ഉടന് പൃഷതന്, സൈന്യാധിപതിയെ, വിളിച്ചു പറഞ്ഞു.
പശ്യ വ്യൂഹം മഹേഷ്വാസ നിര്മിതം സാഗരോപമമ് । പ്രതിവ്യൂഹം രണേ ശൂര കുരു ക്ഷിപ്രം മഹാരഥ
നീ വലിയ വില്ലാളന്, സമുദ്രം പോലെയുള്ള ഈ വ്യൂഹം നോക്കൂ. മഹാബലശാലി, നീയും വേഗത്തില് ഒരു പ്രതിവ്യൂഹം ഒരുക്കൂ.
തതഃ സ പാര്ഷതഃ ക്രൂരോ വ്യൂഹം ചക്രേ സുദാരുണമ് । ശ്രൃങ്ഗാടകം മഹാരാജ പരവ്യൂഹവിനാശനമ്
അതിനുശേഷം പൃഷതന് അതികഠിനമായ, ശത്രുവിന്റെ വ്യൂഹം തകർക്കാനുള്ള ശൃംഗാടക വ്യൂഹം ഒരുക്കി.
ശ്രൃങ്ഗാഭ്യാം ഭീമസേനശ്ച സാത്യകിശ്ച മഹാരഥഃ । രഥൈരനേകസാഹസ്രൈസ്തഥാ ഹയപദാതിഭിഃ
അവിടെ രണ്ടു അറ്റങ്ങളിലും ഭീമസേനനും സത്യകിയും ആയിരക്കണക്കിന് രഥങ്ങളോടും കുതിരപ്പടയോടും കാല്സേനയോടും കൂടി നിന്നു.
നാഭാവഭൂന്നരശ്രേഷ്ഠഃ ശ്വേതാശ്വഃ കൃഷ്ണസാരഥിഃ । മധ്യേ യുധിഷ്ഠിരോ രാജാ മാദ്രീപുത്രൌ ച പാണ്ഡവൌ
മധ്യഭാഗത്ത് വെള്ള കുതിരകളോടും കൃഷ്ണന് രഥസാരഥിയായും കൂടെ, രാജാവായ യുദ്ധിഷ്ഠിരനും മാദ്രിയുടെ മക്കളായ പാണ്ഡവരും നിന്നു.
അഥേതരേ മഹേഷ്വാസാഃ സഹസൈന്യാ നരാധിപാഃ । വ്യൂഹം തം പൂരയാമാസുര്വ്യൂഹശാസ്ത്രവിശാരദാഃ
മറ്റു മഹാവീരരും സൈന്യാധിപതികളും തങ്ങളുടെ സൈന്യങ്ങളുമായി, വ്യൂഹശാസ്ത്രത്തില് പ്രാവീണ്യമുള്ളവര് ആ വ്യൂഹം നിറച്ചു.
ഏവമേതം മഹാവ്യൂഹം വ്യൂഹ്യ ഭാരത പാണ്ഡവാഃ । അതിഷ്ഠന്സമരേ ശൂരാ യോദ്ധുകാമാ ജയൈഷിണഃ
ഇങ്ങനെ പാണ്ഡവര് ആ മഹാവ്യൂഹം ഒരുക്കി, ജയത്തിനായി യുദ്ധത്തിനായി ഉത്സുകരായി നിലകൊണ്ടു.
ഭേരീശബ്ദൈശ്ച വിമലൈര്വിമിശ്രൈഃ ശങ്ഖനിഃസ്വനൈഃ । ക്ഷ്വേഡിതാസ്ഫോടിതോത്ക്രുഷ്ടൈര്നാദിതാഃ സര്വതോ ദിശഃ
വെളുത്ത ശബ്ദമുള്ള ഭേരികളും ശംഖനാദങ്ങളും കുതിരകളുടെ കുരൽ, ആയുധങ്ങളുടെ ഇടിച്ചുമുട്ടലും, യുദ്ധഘോഷവും കൊണ്ട് എല്ലാ ദിക്കുകളും മുഴങ്ങി.
തതഃ ശൂരാഃ സമാസാദ്യ സമരേ തേ പരസ്പരമ। നേത്രൈരനിമിഷൈ രാജന്നവൈക്ഷന്ത പരസ്പരമ്
അതിനുശേഷം വീരന്മാര് പരസ്പരം നേരിട്ട്, കണ്ണ് മടിക്കാതെയായി ഒരുമിച്ച് നോക്കി യുദ്ധത്തിനായി മുന്നോട്ട് വന്നു.
മനോഭിസ്തേ മനുഷ്യേന്ദ്ര യുദ്ധം യോധാഃ പ്രചക്രിരേ ।' പുനരാഹൂയ തേഽന്യോന്യം ശരീരൈരപി ചക്രിരേ
മനസ്സോടെ ഉറച്ച യോദ്ധാക്കള് യുദ്ധം തുടങ്ങി; അവര് പരസ്പരം വിളിച്ചു, ശരീരത്തോടു തന്നെ ഏറ്റുമുട്ടി.
തതഃ പ്രവവൃതേ യുദ്ധം ഘോരരൂപം ഭയാവഹമ് । താവകാനാം പരേഷാം ച നിഘ്നതാമിതരേതരമ്
അതിനുശേഷം ഭയാനകവും ഭയപ്പെടുത്തുന്നതുമായ യുദ്ധം തുടങ്ങി, ഇരുപക്ഷവും പരസ്പരം വീഴ്ത്തി.
നാരാചാ നിശിതാഃ സങ്ഖ്യേ സംപതന്തി സ്മ ഭാരത । വ്യാത്താനനാ ഭയകരാ ഉരഗാ ഇവ സങ്ഘശഃ
കൂരായ ബാണങ്ങള് യുദ്ധഭൂമിയില് പറന്നു, അവയുടെ തുറന്ന വായ് പാമ്പുകളുടെ കൂട്ടംപോലെ ഭയപ്പെടുത്തുന്നതായിരുന്നു.
നിഷ്പേതുര്വിമലാഃ ശക്ത്യസ്തൈലധൌതാഃ സുതേജനാഃ । അമ്ബുദേഭ്യോ യഥാ രാജന്ഭ്രാജമാനാഃ ശതഹ്രദാഃ
നന്നായി തേക്കിയ എണ്ണയോടും ഉരുക്കിയതുമായ കിരീടം പോലുള്ള കുന്തങ്ങള് മേഘങ്ങളില് നിന്ന് പ്രകാശിച്ച് പുറത്ത് വന്നു.
ഗദാശ്ച വിമലൈഃ പട്ടൈഃ പിനദ്ധാഃ സ്വര്ണഭൂഷിതാഃ। പതന്ത്യസ്തത്ര ദൃസ്യന്തേ ഗിരിശൃങ്ഗോപമാഃ ശുഭാഃ
വെളുത്ത വസ്ത്രം ചുറ്റിയതും പൊന്നാലങ്കരിച്ചതുമായ ഗദകള് അവിടെ വീണു, പര്വതശൃംഗങ്ങള് പോലെയുള്ളവയായിരുന്നു.
നിസ്ത്രിംശാശ്ച വ്യദൃശ്യന്ത വിമലാമ്ബരസന്നിഭാഃ । ആര്ഷഭാണി ച ചര്മാണി ശതചന്ദ്രാണി ഭാരതത
നീലാകാശം പോലെയുള്ള വാളുകളും, നൂറ് ചന്ദ്രന്മാരുള്ള കാളിന്റെ ത്വക്കുപോലെയുള്ള കവചങ്ങളും അവിടെ തെളിഞ്ഞു.
അശോഭന്ത രണേ രാജന്പാത്യമാനാനി സര്വശഃ । തേഽന്യോന്യം സമരേ സേനേ യുധ്യമാനേ നരാധിപ
അവ യുദ്ധഭൂമിയില് എല്ലായിടത്തും വീണുകൊണ്ടിരിക്കെ, സൈന്യങ്ങള് പരസ്പരം ഏറ്റുമുട്ടുമ്പോള് അതെല്ലാം പ്രകാശിച്ചു.
അശോഭേതാം യഥാ ദേവദൈത്യസേനേ സമുദ്യതേ। അഭ്യദ്രവന്ത സമരേ തേഽന്യോന്യം വൈ സമന്തതഃ
ദേവന്മാരുടെയും അസുരന്മാരുടെയും സൈന്യങ്ങള് യുദ്ധത്തിനായി ഉയർന്നപ്പോലെ അവ പ്രകാശിച്ചു; അവര് ചുറ്റും പരസ്പരം ആക്രമിച്ചു.
രഥാസ്തു രഥിഭിസ്തൂര്ണം പ്രേഷിതാഃ പരമാഹവേ। യുഗൈര്യുഗാനി സംശ്ലിഷ്യ യുയുധുഃ പാര്ഥിവര്ഷഭാഃ
വീരരഥങ്ങൾ അവരുടെ സാരഥിമാർ വേഗത്തിൽ ഓടിച്ച്, മഹാസമരത്തിൽ കൂട്ടിച്ചേർത്ത്, രാജാക്കന്മാർ തമ്മിൽ ഉഗ്രമായി യുദ്ധം ചെയ്തു.
ദന്തിനാം യുധ്യമാനാനാം സംഘര്ഷാത്പാവകോഽഭവത് । ദന്തേഷു ഭരതശ്രേഷ്ഠ സധൂമഃ സര്വതോ ദിശമ്
യുദ്ധം ചെയ്യുന്ന ആനകളുടെ കൂട്ടിച്ചേരലിൽ നിന്ന്, ഭാരതശ്രേഷ്ഠാ, അവരുടെ ദന്തുകളിൽ നിന്നു പുകപടർന്ന തീ ഉയർന്നു, എല്ലാ ദിക്കുകളിലേക്കും പടർന്നു.
പ്രാസൈരഭിഹതാഃ കേചിദ്ഗജയോധാഃ സമന്തതഃ । പതമാനാഃ സ്മ ദൃശ്യന്തേ ഗിരിശൃങ്ഗാന്നഗാ ഇവ
ചുറ്റും കുന്തംകൊണ്ട് അടിയേറ്റ ചില ആനയോദ്ധാക്കൾ, മലശിഖരങ്ങളിൽ നിന്ന് മരങ്ങൾ വീഴുന്നതുപോലെ താഴേക്ക് വീണു.
പാദാതാശ്ചാപ്യദൃശ്യന്ത നിഘ്നന്തോഽഥ പരസ്പരമ് । ചിത്രരൂപധരാഃ ശൂരാ നഖരപ്രാസയോധിനഃ
കാലാളുകളും തമ്മിൽ ഏറ്റുമുട്ടി, പലവിധ വേഷങ്ങൾ ധരിച്ച്, വീരത്വത്തോടെ, നഖവും കുന്തവും ഉപയോഗിച്ച് പരസ്പരം കൊന്നു.
അന്യോന്യം തേ സമാസാദ്യ കുരുപാണ്ഡവസൈനികാഃ । അസ്ത്രൈര്നാനാവിധൈര്ഘോരൈ രണേ നിന്യുര്യമക്ഷയമ്
കുരുവും പാണ്ഡവരും തമ്മിൽ നേരിട്ട് ഏറ്റുമുട്ടി, ഭയാനകമായ പലവിധ ആയുധങ്ങൾ ഉപയോഗിച്ച്, അനേകരെയും യമലോകത്തിലേക്ക് അയച്ചു.
തതഃ ശാന്തനവോ ഭീഷ്മോ രഥഘോഷേണ നാദയന് । അഭ്യാഗമദ്രണേ പാര്ഥാന്ധനുഃശബ്ദേന മോഹയന്
ശാന്തനുവിന്റെ മകൻ ഭീഷ്മൻ, തന്റെ രഥത്തിന്റെ ശബ്ദം മുഴക്കിക്കൊണ്ട്, യുദ്ധത്തിൽ മുന്നേറി, വില്ലിന്റെ ശബ്ദം കൊണ്ട് പാണ്ഡവരെ അമ്പരപ്പിച്ചു.
പാണ്ഡവാനാം രഥാശ്ചാപി നദന്തോ ഭൈരവം സ്വനമ് । അഭ്യദ്രവന്ത സംയത്താ ധൃഷ്ടദ്യുമ്നപുരോഗമാഃ
പാണ്ഡവരുടെ രഥങ്ങളും ഭയാനകമായ ഗർജ്ജനത്തോടെ, ധൃഷ്ടദ്യുമ്നൻ മുന്നിൽ നിൽക്കെ, മുന്നേറി.
തതഃ പ്രവവൃതേ യുദ്ധം തവ തേഷാം ച ഭാരത। നരാശ്വരഥനാഗാനാം വ്യതിഷക്തം പരസ്പരമ്
അപ്പോൾ, ഭാരതാ, ഇരുവശത്തെയും സൈന്യങ്ങൾ തമ്മിൽ യുദ്ധം ആരംഭിച്ചു; ആളുകളും കുതിരകളും രഥങ്ങളും ആനകളും തമ്മിൽ ചേർന്ന് ഏറ്റുമുട്ടി.
ഭീഷ്മം തു സമരേ ക്രുദ്ധം പ്രതപന്തം സമന്തതഃ। ന ശേകുഃ പാണ്ഡവാ ദ്രഷ്ടും തപന്തമിവ ഭാസ്കരമ്
യുദ്ധഭൂമിയിൽ എല്ലാ ദിക്കിലും കോപത്തോടെ ജ്വലിച്ച ഭീഷ്മനെ, സൂര്യൻ പോലെ ദഹിപ്പിക്കുന്നതിനെപ്പോലെ, പാണ്ഡവർ നോക്കാൻ പോലും കഴിഞ്ഞില്ല.
തതഃ സര്വാണി സൈന്യാനി ധര്മപുത്രസ്യ ശാസനാത്। അഭ്യദ്രവന്ത ഗാങ്ഗേയം മര്ദയന്തം ശിതൈഃ ശരൈഃ
അപ്പോൾ, ധർമ്മപുത്രന്റെ കല്പനപ്രകാരം, എല്ലാ സൈന്യങ്ങളും ഗംഗാപുത്രനായ ഭീഷ്മനിലേക്ക് ഓടിയെത്തി, അവൻ കൂർമരമായ അമ്പുകൾകൊണ്ട് അവരെ തകർത്തു.
സ തു ഭീഷ്മോ രണശ്ലാഘീ തോമകാന്സഹസൃജ്ജയാന് । പാഞ്ചാലാംശ്ച മഹേഷ്വാസാന്പാതയാമാസ സായകൈഃ
ഭീഷ്മൻ, യുദ്ധത്തിൽ അഭിമാനത്തോടെ, തൊമകയും ജയൻ എന്ന ആയുധങ്ങളും പ്രയോഗിച്ച്, വലിയ വില്ലാളികളായ പാഞ്ചാലന്മാരെ അമ്പുകൾകൊണ്ട് വീഴ്ത്തി.
തേ വധ്യമാനാ ഭീഷ്മേണ പാഞ്ചാലാഃ പാണ്ഡവൈഃ സഹ। ഭീഷ്മമേവാഭ്യയുസ്തൂര്ണം ത്യക്ത്വാ മൃത്യുകൃതം ഭയമ്
ഭീഷ്മൻ പാണ്ഡവരോടൊപ്പം പാഞ്ചാലന്മാരെ കൊല്ലുമ്പോൾ, അവർ മരണഭയം ഉപേക്ഷിച്ച്, ഭീഷ്മനിലേക്കു വേഗത്തിൽ മുന്നേറി.