ഏകീഭൂതാഃ സുസംയത്താഃ കൌരവാണാം മഹാചമൂമ് । വ്യൂഹായ വിദധൂ രാജന്പാണ്ഡവാന്പ്രതിദംശിതാന്
അവർ എല്ലാം ഒന്നിച്ചു, നല്ല തയ്യാറെടുപ്പോടെ, കൌരവരുടെ വലിയ സൈന്യത്തെ നിരത്തി, പാണ്ഡവരെ നേരിടാൻ ആഗ്രഹിച്ചു.
കൂര്മവ്യൂഹം തതഃ കൃത്വാ പിതാ തവ വിശാംപതേ । സാഗരപ്രതിമം ഘോരം വാഹനോര്മിതരങ്ഗിണമ്
അപ്പോൾ, രാജാവേ, നിങ്ങളുടെ അച്ഛൻ ആ സൈന്യത്തെ കുര്മവ്യൂഹം എന്ന ആകൃതിയിൽ നിരത്തി; അത് സമുദ്രംപോലെ വിശാലവും ഭയാനകവുമായിരുന്നു, രഥങ്ങളും കുതിരകളും തിരകളെപ്പോലെ ചലിച്ചു.
അഗ്രതഃ സര്വസൈന്യാനാം ഭീഷ്മഃ ശാന്തനവോ യയൌ । മാലവൈര്ദാക്ഷിണാത്യൈശ്ച ആവന്ത്യൈശ്ച സമന്വിതഃ
എല്ലാ സൈന്യത്തിന്റെയും മുന്നിൽ ശാന്തനുവിന്റെ മകൻ ഭീഷ്മൻ, മാലവരും ദക്ഷിണാത്യരും ആവന്ത്യരും കൂടെ, മുന്നോട്ട് പോയി.
തതോഽനന്തരമേവാസീദ്ഭാരദ്വാജഃ പ്രതാപവാന । പുലിന്ദൈഃ പാരദൈശ്ചൈവ തഥാ ക്ഷുദ്രകമാലവൈഃ
അതിനുപിന്നാലെ, ശക്തനായ ഭാരദ്വാജൻ, പുലിന്ദന്മാരും പാർദന്മാരും, കൂടാതെ ക്ഷുദ്രകമാലവരും കൂടെ, മുന്നോട്ട് നീങ്ങി.
ദ്രോണാദനന്തരം യത്തോ ഭഗദത്തഃ പ്രതാപവാന് । മഗധൈശ്ച കലിങ്ഗൈശ്ച പിശാചൈശ്ച വിശാംപതേ
ദ്രോണന്റെ പിന്നാലെ, ധീരനായ ഭഗദത്തൻ, മഗധരും കലിംഗരും പിശാചുകളും കൂട്ടത്തോടെ മുന്നോട്ട് നീങ്ങി.
പ്രാഗ്ജ്യോതിഷാദനു നൃപഃ കൌസല്യോഽഥ ബൃഹദ്ബലഃ । മേകലൈഃ കുരുവിന്ദൈശ്ച ത്രൈപുരൈശ്ച സമന്വിതാഃ
പ്രാഗ്ജ്യോതിഷരാജാവിന്റെ പിന്നാലെ, കോസലരാജാവായ ബൃഹദ്ബലൻ, മേക്കലരും കുറുവിന്ദരും ത്രിപുരയിലേക്കുള്ള സൈന്യവും കൂട്ടായി നീങ്ങി.
ബൃഹദ്ബലാദനു നൃപസ്ത്രിഗര്തഃ പ്രസ്ഥലാധിപഃ। കാമ്ഭോജൈര്ബഹുഭിഃ സാര്ധം യവനൈശ്ച സഹസ്രശഃ
ബൃഹദ്ബലന്റെ പിന്നാലെ, ത്രിഗർതരാജാവും പ്രസ്ഥലാധിപതിയും, അനേകം കാംഭോജരും ആയിരക്കണക്കിന് യവനന്മാരും കൂട്ടമായി നീങ്ങി.
ദ്രൌണിസ്തു രഭസഃ ശൂരസ്ത്രൈഗര്താദനു ഭാരത। പ്രയയൌ സിംഹനാദേന നാദയാനോ ധരാതലമ്
അതിനുശേഷം, ദ്രോണന്റെ മകനായ ഉഗ്രനും ധീരനുമായ അശ്വത്താമൻ, ത്രിഗർതഭാഗത്തു നിന്ന് സിംഹനാദം മുഴക്കി ഭൂമിയിൽ മുന്നേറി.
തഥാ സര്വേണ സൈന്യേന രാജാ ദുര്യോധനസ്തദാ। ദ്രൌണേരനന്തരം പ്രായാത്സോദര്യൈഃ പരിവാരിതഃ
അതു പോലെ തന്നെ, ദ്രോണന്റെ മകന്റെ പിന്നാലെ, രാജാവ് ദുര്യോധനൻ മുഴുവൻ സൈന്യത്തോടും സഹോദരന്മാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട് മുന്നോട്ട് നീങ്ങി.
ദുര്യോധനാദനു തതഃ കൃപഃ ശാരദ്വതോ യയൌ। ഏവമേഷ മഹാവ്യൂഹഃ പ്രയയൌ സാഗരോപമഃ
ദുര്യോധനന്റെ പിന്നാലെ, ശാരദ്വതന്റെ മകനായ കൃപൻ മുന്നോട്ട് പോയി; ഇങ്ങനെ, സമുദ്രംപോലെ വിശാലമായ ആ മഹാസൈന്യം മുന്നോട്ട് നീങ്ങി.
രേജുസ്തത്ര പതാകാശ്ച ശ്വേതച്ഛത്രാണി ഭാരത । അങ്ഗദാന്യത്ര ചിത്രാണി മഹാര്ഹാണി ധനൂംഷി ച
അവിടെ പതാകകള് തെളിഞ്ഞു, വെള്ള ചാമരങ്ങളും ഉയര്ത്തി പിടിച്ചു, വിലയേറിയ അങ്കളുകളും വില്ലുകളും പ്രകാശിച്ചു.
തം തു ദൃഷ്ട്വാ മഹാവ്യൂഹം താവകാനാം മഹാരഥഃ । യുധിഷ്ഠിരോഽബ്രവീത്തൂര്ണം പാര്ഷതം പൃതനാപതിമ്
ആ മഹത്തായ സൈന്യവ്യൂഹം കണ്ട യുദ്ധിഷ്ഠിരന് ഉടന് പൃഷതന്, സൈന്യാധിപതിയെ, വിളിച്ചു പറഞ്ഞു.
പശ്യ വ്യൂഹം മഹേഷ്വാസ നിര്മിതം സാഗരോപമമ് । പ്രതിവ്യൂഹം രണേ ശൂര കുരു ക്ഷിപ്രം മഹാരഥ
നീ വലിയ വില്ലാളന്, സമുദ്രം പോലെയുള്ള ഈ വ്യൂഹം നോക്കൂ. മഹാബലശാലി, നീയും വേഗത്തില് ഒരു പ്രതിവ്യൂഹം ഒരുക്കൂ.
തതഃ സ പാര്ഷതഃ ക്രൂരോ വ്യൂഹം ചക്രേ സുദാരുണമ് । ശ്രൃങ്ഗാടകം മഹാരാജ പരവ്യൂഹവിനാശനമ്
അതിനുശേഷം പൃഷതന് അതികഠിനമായ, ശത്രുവിന്റെ വ്യൂഹം തകർക്കാനുള്ള ശൃംഗാടക വ്യൂഹം ഒരുക്കി.
ശ്രൃങ്ഗാഭ്യാം ഭീമസേനശ്ച സാത്യകിശ്ച മഹാരഥഃ । രഥൈരനേകസാഹസ്രൈസ്തഥാ ഹയപദാതിഭിഃ
അവിടെ രണ്ടു അറ്റങ്ങളിലും ഭീമസേനനും സത്യകിയും ആയിരക്കണക്കിന് രഥങ്ങളോടും കുതിരപ്പടയോടും കാല്സേനയോടും കൂടി നിന്നു.
നാഭാവഭൂന്നരശ്രേഷ്ഠഃ ശ്വേതാശ്വഃ കൃഷ്ണസാരഥിഃ । മധ്യേ യുധിഷ്ഠിരോ രാജാ മാദ്രീപുത്രൌ ച പാണ്ഡവൌ
മധ്യഭാഗത്ത് വെള്ള കുതിരകളോടും കൃഷ്ണന് രഥസാരഥിയായും കൂടെ, രാജാവായ യുദ്ധിഷ്ഠിരനും മാദ്രിയുടെ മക്കളായ പാണ്ഡവരും നിന്നു.
അഥേതരേ മഹേഷ്വാസാഃ സഹസൈന്യാ നരാധിപാഃ । വ്യൂഹം തം പൂരയാമാസുര്വ്യൂഹശാസ്ത്രവിശാരദാഃ
മറ്റു മഹാവീരരും സൈന്യാധിപതികളും തങ്ങളുടെ സൈന്യങ്ങളുമായി, വ്യൂഹശാസ്ത്രത്തില് പ്രാവീണ്യമുള്ളവര് ആ വ്യൂഹം നിറച്ചു.
ഏവമേതം മഹാവ്യൂഹം വ്യൂഹ്യ ഭാരത പാണ്ഡവാഃ । അതിഷ്ഠന്സമരേ ശൂരാ യോദ്ധുകാമാ ജയൈഷിണഃ
ഇങ്ങനെ പാണ്ഡവര് ആ മഹാവ്യൂഹം ഒരുക്കി, ജയത്തിനായി യുദ്ധത്തിനായി ഉത്സുകരായി നിലകൊണ്ടു.
ഭേരീശബ്ദൈശ്ച വിമലൈര്വിമിശ്രൈഃ ശങ്ഖനിഃസ്വനൈഃ । ക്ഷ്വേഡിതാസ്ഫോടിതോത്ക്രുഷ്ടൈര്നാദിതാഃ സര്വതോ ദിശഃ
വെളുത്ത ശബ്ദമുള്ള ഭേരികളും ശംഖനാദങ്ങളും കുതിരകളുടെ കുരൽ, ആയുധങ്ങളുടെ ഇടിച്ചുമുട്ടലും, യുദ്ധഘോഷവും കൊണ്ട് എല്ലാ ദിക്കുകളും മുഴങ്ങി.
തതഃ ശൂരാഃ സമാസാദ്യ സമരേ തേ പരസ്പരമ। നേത്രൈരനിമിഷൈ രാജന്നവൈക്ഷന്ത പരസ്പരമ്
അതിനുശേഷം വീരന്മാര് പരസ്പരം നേരിട്ട്, കണ്ണ് മടിക്കാതെയായി ഒരുമിച്ച് നോക്കി യുദ്ധത്തിനായി മുന്നോട്ട് വന്നു.
മനോഭിസ്തേ മനുഷ്യേന്ദ്ര യുദ്ധം യോധാഃ പ്രചക്രിരേ ।' പുനരാഹൂയ തേഽന്യോന്യം ശരീരൈരപി ചക്രിരേ
മനസ്സോടെ ഉറച്ച യോദ്ധാക്കള് യുദ്ധം തുടങ്ങി; അവര് പരസ്പരം വിളിച്ചു, ശരീരത്തോടു തന്നെ ഏറ്റുമുട്ടി.
തതഃ പ്രവവൃതേ യുദ്ധം ഘോരരൂപം ഭയാവഹമ് । താവകാനാം പരേഷാം ച നിഘ്നതാമിതരേതരമ്
അതിനുശേഷം ഭയാനകവും ഭയപ്പെടുത്തുന്നതുമായ യുദ്ധം തുടങ്ങി, ഇരുപക്ഷവും പരസ്പരം വീഴ്ത്തി.
നാരാചാ നിശിതാഃ സങ്ഖ്യേ സംപതന്തി സ്മ ഭാരത । വ്യാത്താനനാ ഭയകരാ ഉരഗാ ഇവ സങ്ഘശഃ
കൂരായ ബാണങ്ങള് യുദ്ധഭൂമിയില് പറന്നു, അവയുടെ തുറന്ന വായ് പാമ്പുകളുടെ കൂട്ടംപോലെ ഭയപ്പെടുത്തുന്നതായിരുന്നു.
നിഷ്പേതുര്വിമലാഃ ശക്ത്യസ്തൈലധൌതാഃ സുതേജനാഃ । അമ്ബുദേഭ്യോ യഥാ രാജന്ഭ്രാജമാനാഃ ശതഹ്രദാഃ
നന്നായി തേക്കിയ എണ്ണയോടും ഉരുക്കിയതുമായ കിരീടം പോലുള്ള കുന്തങ്ങള് മേഘങ്ങളില് നിന്ന് പ്രകാശിച്ച് പുറത്ത് വന്നു.
ഗദാശ്ച വിമലൈഃ പട്ടൈഃ പിനദ്ധാഃ സ്വര്ണഭൂഷിതാഃ। പതന്ത്യസ്തത്ര ദൃസ്യന്തേ ഗിരിശൃങ്ഗോപമാഃ ശുഭാഃ
വെളുത്ത വസ്ത്രം ചുറ്റിയതും പൊന്നാലങ്കരിച്ചതുമായ ഗദകള് അവിടെ വീണു, പര്വതശൃംഗങ്ങള് പോലെയുള്ളവയായിരുന്നു.
നിസ്ത്രിംശാശ്ച വ്യദൃശ്യന്ത വിമലാമ്ബരസന്നിഭാഃ । ആര്ഷഭാണി ച ചര്മാണി ശതചന്ദ്രാണി ഭാരതത
നീലാകാശം പോലെയുള്ള വാളുകളും, നൂറ് ചന്ദ്രന്മാരുള്ള കാളിന്റെ ത്വക്കുപോലെയുള്ള കവചങ്ങളും അവിടെ തെളിഞ്ഞു.
അശോഭന്ത രണേ രാജന്പാത്യമാനാനി സര്വശഃ । തേഽന്യോന്യം സമരേ സേനേ യുധ്യമാനേ നരാധിപ
അവ യുദ്ധഭൂമിയില് എല്ലായിടത്തും വീണുകൊണ്ടിരിക്കെ, സൈന്യങ്ങള് പരസ്പരം ഏറ്റുമുട്ടുമ്പോള് അതെല്ലാം പ്രകാശിച്ചു.
അശോഭേതാം യഥാ ദേവദൈത്യസേനേ സമുദ്യതേ। അഭ്യദ്രവന്ത സമരേ തേഽന്യോന്യം വൈ സമന്തതഃ
ദേവന്മാരുടെയും അസുരന്മാരുടെയും സൈന്യങ്ങള് യുദ്ധത്തിനായി ഉയർന്നപ്പോലെ അവ പ്രകാശിച്ചു; അവര് ചുറ്റും പരസ്പരം ആക്രമിച്ചു.
രഥാസ്തു രഥിഭിസ്തൂര്ണം പ്രേഷിതാഃ പരമാഹവേ। യുഗൈര്യുഗാനി സംശ്ലിഷ്യ യുയുധുഃ പാര്ഥിവര്ഷഭാഃ
വീരരഥങ്ങൾ അവരുടെ സാരഥിമാർ വേഗത്തിൽ ഓടിച്ച്, മഹാസമരത്തിൽ കൂട്ടിച്ചേർത്ത്, രാജാക്കന്മാർ തമ്മിൽ ഉഗ്രമായി യുദ്ധം ചെയ്തു.
ദന്തിനാം യുധ്യമാനാനാം സംഘര്ഷാത്പാവകോഽഭവത് । ദന്തേഷു ഭരതശ്രേഷ്ഠ സധൂമഃ സര്വതോ ദിശമ്
യുദ്ധം ചെയ്യുന്ന ആനകളുടെ കൂട്ടിച്ചേരലിൽ നിന്ന്, ഭാരതശ്രേഷ്ഠാ, അവരുടെ ദന്തുകളിൽ നിന്നു പുകപടർന്ന തീ ഉയർന്നു, എല്ലാ ദിക്കുകളിലേക്കും പടർന്നു.