തഥൈവ സാത്യകീ രാജന്ധൃഷ്ടദ്യുമ്നശ്ച പാര്ഷതഃ। പരിവാര്യ രണേ യോധാന്യയതുഃ ശിബിരം പ്രതി
അതു പോലെ തന്നെ, രാജാവേ, സാത്യകിയും പൃശ്യതപുത്രനായ ധൃഷ്ടദ്യുമ്നനും, യുദ്ധഭൂമിയിൽ യോദ്ധാക്കളെ ചുറ്റി, കൂടാരത്തിലേക്ക് പോയി.
ഏവമേതേ മഹാരാജ താവകാഃ പാണ്ഡവൈഃ സഹ। പര്യവര്തന്ത സഹിതാ നിശാകാലേ പരംതപ
ഇങ്ങനെ മഹാരാജാവേ, നിന്റെ ആളുകളും പാണ്ഡവരും ഒരുമിച്ച്, രാത്രിയിൽ കൂട്ടത്തോടെ പിന്മാറി.
തതഃ സ്വശിബിരം ഗത്വാ പാണ്ഡവാഃ കുരവസ്തഥാ । ന്യവസന്ത മഹാരാജ പൂജയന്തഃ പരസ്പരമ്
അതിനുശേഷം പാണ്ഡവരും കൌരവരും തങ്ങളുടെ താവളങ്ങളിലേക്ക് മടങ്ങി, പരസ്പരം ആദരവോടെ താമസിച്ചു.
രക്ഷാം കൃത്വാ തതഃ ശൂരാ ന്യസ്യ ഗുല്മാന്യഥാവിധി। അപനീയ ച ശല്യാനി സ്നാത്വാ ച വിവിധൈര്ജലൈഃ
ശത്രുക്കളിൽ നിന്ന് കാവൽ ഏർപ്പെടുത്തി, ധീരന്മാർ സൈന്യത്തെ ക്രമമായി നിരത്തി, അമ്പുകൾ നീക്കി, വിവിധതരം വെള്ളത്തിൽ കുളിച്ചു.
കൃതസ്വസ്ത്യയനാഃ സര്വേ സ്തൂയമാനാശ്ച ബന്ദിഭിഃ । ഗീതവാദിത്രശബ്ദേന വ്യക്രീഡന്ത യശസ്വിനഃ
എല്ലാവരും മംഗളകർമ്മങ്ങൾ നടത്തി, ഗായകർ പാടിയും വാദ്യങ്ങൾ മുഴക്കിയും അവർക്ക് സ്തുതി പാടുമ്പോൾ, മഹാന്മാർ സന്തോഷത്തോടെ കളിച്ചു.
മുഹൂര്താദിവ തത്സര്വമഭവത്സ്വര്ഗസന്നിഭമ് । ന ഹി യുദ്ധകഥാം കാംചിത്തത്രാകുര്വന്മഹാരഥാഃ
അവിടെ കുറച്ചു നേരം എല്ലാം സ്വർഗ്ഗംപോലെ ആയിരുന്നു; മഹാരഥന്മാർ യുദ്ധത്തെക്കുറിച്ച് ഒരു വാക്കും പറഞ്ഞില്ല.
തേ പ്രസുപ്തേ ബലേ തത്ര പരിശ്രാന്തജനേ നൃപ । ഹസ്ത്യശ്വബഹുലേ രാത്രൌ പ്രേക്ഷണീയേ ബഭൂവതുഃ
അവിടെ സൈന്യം ഉറങ്ങി, എല്ലാവരും ക്ഷീണിച്ചപ്പോൾ, ആ രാത്രിയിൽ ആനകളും കുതിരകളും നിറഞ്ഞു, അതൊരു മനോഹര ദൃശ്യമായി.
പരിണാമ്യ നിശാം താം തു സുഖസുപ്താ ജനേശ്വരാഃ। കുരവഃ പാണ്ഡവാശ്ചൈവ പുനര്യുദ്ധായ നിര്യയുഃ
ആ രാത്രി കഴിഞ്ഞപ്പോൾ, കൌരവരും പാണ്ഡവരും, നല്ലുറക്കം കഴിഞ്ഞു, വീണ്ടും യുദ്ധത്തിനായി പുറപ്പെട്ടു.
തതഃ ശബ്ദോ മഹാനാസീത്സേനയോരുഭയോര്നൃപ । നിര്ഗച്ഛമാനയോഃ സങ്ഖ്യേ യഥാ സാഗരയോരിവ
അപ്പോൾ, രാജാവേ, ഇരുസൈന്യങ്ങളും യുദ്ധഭൂമിയിലേക്ക് നീങ്ങുമ്പോൾ, സമുദ്രത്തിന്റെ ഗർജ്ജനപോലൊരു വലിയ ശബ്ദം ഉയർന്നു.
തതോ ദുര്യോധനോ രാജാ ചിത്രസേനോ വിവിംശതിഃ। ഭീഷ്മശ്ച രഥിനാം ശ്രേഷ്ഠോ ഭാരദ്വാജശ്ച വൈ ദ്വിജഃ
അതിനുശേഷം രാജാവ് ദുര്യോധനനും, ചിത്രസേനനും, വിവിംശതിയും, രഥികന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ ഭീഷ്മനും, ബ്രാഹ്മണനായ ഭാരദ്വാജനും മുന്നോട്ട് വന്നു.
ഏകീഭൂതാഃ സുസംയത്താഃ കൌരവാണാം മഹാചമൂമ് । വ്യൂഹായ വിദധൂ രാജന്പാണ്ഡവാന്പ്രതിദംശിതാന്
അവർ എല്ലാം ഒന്നിച്ചു, നല്ല തയ്യാറെടുപ്പോടെ, കൌരവരുടെ വലിയ സൈന്യത്തെ നിരത്തി, പാണ്ഡവരെ നേരിടാൻ ആഗ്രഹിച്ചു.
കൂര്മവ്യൂഹം തതഃ കൃത്വാ പിതാ തവ വിശാംപതേ । സാഗരപ്രതിമം ഘോരം വാഹനോര്മിതരങ്ഗിണമ്
അപ്പോൾ, രാജാവേ, നിങ്ങളുടെ അച്ഛൻ ആ സൈന്യത്തെ കുര്മവ്യൂഹം എന്ന ആകൃതിയിൽ നിരത്തി; അത് സമുദ്രംപോലെ വിശാലവും ഭയാനകവുമായിരുന്നു, രഥങ്ങളും കുതിരകളും തിരകളെപ്പോലെ ചലിച്ചു.
അഗ്രതഃ സര്വസൈന്യാനാം ഭീഷ്മഃ ശാന്തനവോ യയൌ । മാലവൈര്ദാക്ഷിണാത്യൈശ്ച ആവന്ത്യൈശ്ച സമന്വിതഃ
എല്ലാ സൈന്യത്തിന്റെയും മുന്നിൽ ശാന്തനുവിന്റെ മകൻ ഭീഷ്മൻ, മാലവരും ദക്ഷിണാത്യരും ആവന്ത്യരും കൂടെ, മുന്നോട്ട് പോയി.
തതോഽനന്തരമേവാസീദ്ഭാരദ്വാജഃ പ്രതാപവാന । പുലിന്ദൈഃ പാരദൈശ്ചൈവ തഥാ ക്ഷുദ്രകമാലവൈഃ
അതിനുപിന്നാലെ, ശക്തനായ ഭാരദ്വാജൻ, പുലിന്ദന്മാരും പാർദന്മാരും, കൂടാതെ ക്ഷുദ്രകമാലവരും കൂടെ, മുന്നോട്ട് നീങ്ങി.
ദ്രോണാദനന്തരം യത്തോ ഭഗദത്തഃ പ്രതാപവാന് । മഗധൈശ്ച കലിങ്ഗൈശ്ച പിശാചൈശ്ച വിശാംപതേ
ദ്രോണന്റെ പിന്നാലെ, ധീരനായ ഭഗദത്തൻ, മഗധരും കലിംഗരും പിശാചുകളും കൂട്ടത്തോടെ മുന്നോട്ട് നീങ്ങി.
പ്രാഗ്ജ്യോതിഷാദനു നൃപഃ കൌസല്യോഽഥ ബൃഹദ്ബലഃ । മേകലൈഃ കുരുവിന്ദൈശ്ച ത്രൈപുരൈശ്ച സമന്വിതാഃ
പ്രാഗ്ജ്യോതിഷരാജാവിന്റെ പിന്നാലെ, കോസലരാജാവായ ബൃഹദ്ബലൻ, മേക്കലരും കുറുവിന്ദരും ത്രിപുരയിലേക്കുള്ള സൈന്യവും കൂട്ടായി നീങ്ങി.
ബൃഹദ്ബലാദനു നൃപസ്ത്രിഗര്തഃ പ്രസ്ഥലാധിപഃ। കാമ്ഭോജൈര്ബഹുഭിഃ സാര്ധം യവനൈശ്ച സഹസ്രശഃ
ബൃഹദ്ബലന്റെ പിന്നാലെ, ത്രിഗർതരാജാവും പ്രസ്ഥലാധിപതിയും, അനേകം കാംഭോജരും ആയിരക്കണക്കിന് യവനന്മാരും കൂട്ടമായി നീങ്ങി.
ദ്രൌണിസ്തു രഭസഃ ശൂരസ്ത്രൈഗര്താദനു ഭാരത। പ്രയയൌ സിംഹനാദേന നാദയാനോ ധരാതലമ്
അതിനുശേഷം, ദ്രോണന്റെ മകനായ ഉഗ്രനും ധീരനുമായ അശ്വത്താമൻ, ത്രിഗർതഭാഗത്തു നിന്ന് സിംഹനാദം മുഴക്കി ഭൂമിയിൽ മുന്നേറി.
തഥാ സര്വേണ സൈന്യേന രാജാ ദുര്യോധനസ്തദാ। ദ്രൌണേരനന്തരം പ്രായാത്സോദര്യൈഃ പരിവാരിതഃ
അതു പോലെ തന്നെ, ദ്രോണന്റെ മകന്റെ പിന്നാലെ, രാജാവ് ദുര്യോധനൻ മുഴുവൻ സൈന്യത്തോടും സഹോദരന്മാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട് മുന്നോട്ട് നീങ്ങി.
ദുര്യോധനാദനു തതഃ കൃപഃ ശാരദ്വതോ യയൌ। ഏവമേഷ മഹാവ്യൂഹഃ പ്രയയൌ സാഗരോപമഃ
ദുര്യോധനന്റെ പിന്നാലെ, ശാരദ്വതന്റെ മകനായ കൃപൻ മുന്നോട്ട് പോയി; ഇങ്ങനെ, സമുദ്രംപോലെ വിശാലമായ ആ മഹാസൈന്യം മുന്നോട്ട് നീങ്ങി.
രേജുസ്തത്ര പതാകാശ്ച ശ്വേതച്ഛത്രാണി ഭാരത । അങ്ഗദാന്യത്ര ചിത്രാണി മഹാര്ഹാണി ധനൂംഷി ച
അവിടെ പതാകകള് തെളിഞ്ഞു, വെള്ള ചാമരങ്ങളും ഉയര്ത്തി പിടിച്ചു, വിലയേറിയ അങ്കളുകളും വില്ലുകളും പ്രകാശിച്ചു.
തം തു ദൃഷ്ട്വാ മഹാവ്യൂഹം താവകാനാം മഹാരഥഃ । യുധിഷ്ഠിരോഽബ്രവീത്തൂര്ണം പാര്ഷതം പൃതനാപതിമ്
ആ മഹത്തായ സൈന്യവ്യൂഹം കണ്ട യുദ്ധിഷ്ഠിരന് ഉടന് പൃഷതന്, സൈന്യാധിപതിയെ, വിളിച്ചു പറഞ്ഞു.
പശ്യ വ്യൂഹം മഹേഷ്വാസ നിര്മിതം സാഗരോപമമ് । പ്രതിവ്യൂഹം രണേ ശൂര കുരു ക്ഷിപ്രം മഹാരഥ
നീ വലിയ വില്ലാളന്, സമുദ്രം പോലെയുള്ള ഈ വ്യൂഹം നോക്കൂ. മഹാബലശാലി, നീയും വേഗത്തില് ഒരു പ്രതിവ്യൂഹം ഒരുക്കൂ.
തതഃ സ പാര്ഷതഃ ക്രൂരോ വ്യൂഹം ചക്രേ സുദാരുണമ് । ശ്രൃങ്ഗാടകം മഹാരാജ പരവ്യൂഹവിനാശനമ്
അതിനുശേഷം പൃഷതന് അതികഠിനമായ, ശത്രുവിന്റെ വ്യൂഹം തകർക്കാനുള്ള ശൃംഗാടക വ്യൂഹം ഒരുക്കി.
ശ്രൃങ്ഗാഭ്യാം ഭീമസേനശ്ച സാത്യകിശ്ച മഹാരഥഃ । രഥൈരനേകസാഹസ്രൈസ്തഥാ ഹയപദാതിഭിഃ
അവിടെ രണ്ടു അറ്റങ്ങളിലും ഭീമസേനനും സത്യകിയും ആയിരക്കണക്കിന് രഥങ്ങളോടും കുതിരപ്പടയോടും കാല്സേനയോടും കൂടി നിന്നു.
നാഭാവഭൂന്നരശ്രേഷ്ഠഃ ശ്വേതാശ്വഃ കൃഷ്ണസാരഥിഃ । മധ്യേ യുധിഷ്ഠിരോ രാജാ മാദ്രീപുത്രൌ ച പാണ്ഡവൌ
മധ്യഭാഗത്ത് വെള്ള കുതിരകളോടും കൃഷ്ണന് രഥസാരഥിയായും കൂടെ, രാജാവായ യുദ്ധിഷ്ഠിരനും മാദ്രിയുടെ മക്കളായ പാണ്ഡവരും നിന്നു.
അഥേതരേ മഹേഷ്വാസാഃ സഹസൈന്യാ നരാധിപാഃ । വ്യൂഹം തം പൂരയാമാസുര്വ്യൂഹശാസ്ത്രവിശാരദാഃ
മറ്റു മഹാവീരരും സൈന്യാധിപതികളും തങ്ങളുടെ സൈന്യങ്ങളുമായി, വ്യൂഹശാസ്ത്രത്തില് പ്രാവീണ്യമുള്ളവര് ആ വ്യൂഹം നിറച്ചു.
ഏവമേതം മഹാവ്യൂഹം വ്യൂഹ്യ ഭാരത പാണ്ഡവാഃ । അതിഷ്ഠന്സമരേ ശൂരാ യോദ്ധുകാമാ ജയൈഷിണഃ
ഇങ്ങനെ പാണ്ഡവര് ആ മഹാവ്യൂഹം ഒരുക്കി, ജയത്തിനായി യുദ്ധത്തിനായി ഉത്സുകരായി നിലകൊണ്ടു.
ഭേരീശബ്ദൈശ്ച വിമലൈര്വിമിശ്രൈഃ ശങ്ഖനിഃസ്വനൈഃ । ക്ഷ്വേഡിതാസ്ഫോടിതോത്ക്രുഷ്ടൈര്നാദിതാഃ സര്വതോ ദിശഃ
വെളുത്ത ശബ്ദമുള്ള ഭേരികളും ശംഖനാദങ്ങളും കുതിരകളുടെ കുരൽ, ആയുധങ്ങളുടെ ഇടിച്ചുമുട്ടലും, യുദ്ധഘോഷവും കൊണ്ട് എല്ലാ ദിക്കുകളും മുഴങ്ങി.
തതഃ ശൂരാഃ സമാസാദ്യ സമരേ തേ പരസ്പരമ। നേത്രൈരനിമിഷൈ രാജന്നവൈക്ഷന്ത പരസ്പരമ്
അതിനുശേഷം വീരന്മാര് പരസ്പരം നേരിട്ട്, കണ്ണ് മടിക്കാതെയായി ഒരുമിച്ച് നോക്കി യുദ്ധത്തിനായി മുന്നോട്ട് വന്നു.